6} שט 8118016 ש|ס1וסטט 06הנת 1085 8161121מז פנ 1
ת00008110? 210166049 116114896
אל .1
אי יע 0 )
צ'
20
=
5
:
נזסס. 14016ס-10604100190םו
1ז0ס.1116טס-גופ100נץ//:פקןזזה
00002008 0(6049ז? 116116896 06 1 0
זסן ץ501611 סחזוחס 1066טסזט 15 01611601חז 1015
זס 010ז 60006 101ס'זסחזווזסס זסי1 ץ|חס 56ט 01ח950זסק
סחוששס11סן 406 01 פו 0001006 10096ט ,ספוו זסח}ס עחם
:05 0011זס
נזסס. 16ט14ס-10604100190םו
7000021100 01016049 116111296 סח 1 0
פיט 07
ארייא אלא ארי לייט שואי
לאט קר אסססשללורסאלללר לארטיינ קאספאפרריר היאר אפֿאװאלאפאפספייירילשוי ר
אל יאר אלא ריר עלא טראס ריר לאיאל האופר
+ א
מארק שֹאגַאל. א שטיבל. איליוסטראציע צו דעם ניסטערס
,א מײַסעלע מיט הענער"
- גי - (= * נא. 65 / 49
+ 4 :
" ב+. /י 6ר בי 0 2 3) + א שס. םס 9 6. ישו שו א 58 5566 - 8", : 2 יי
ת
7
דע
הדע
ה' הו = = 22 =
יי א -
+ א 2
5 אאָאג תש
8 .ֹ
54
,
*; :
םּ :
1
כּ =
אי
ת =
תם
הוּ 2
ת
2 3
54 2
םב ר
+;
7
= הז
=
תש
ל'יטעראר'ש-ק'נסטלער'שעף
טשטייט
פזיימלאנר
צו דעם סאָוועטישן פאָלק. ווענדונג פונעם צענטראליקאָ-
מיטעט פון דער קאָמוניסטישער פּארטיי פון דעם
סאָוועטנפארבאנרף. . + . +. +:-. + .*. .ר ש+
0 יאָר אָקטיאבער. אָש ער שװוארצמאן לידער
באָריס מאָגילנער. סעװאסטאַפּאָליער באלאדע .
יאָסל בוכבינדער. צוישן פרײַנטלעכע הערצער
( לייט הלט אט 2024 ענאע 2 +צ רקי 1
יויסעף בורג. מײַן פרילינג, מײַן הארבסט..
שמועל גאָרדאָן. אין ארומגעצאמטן היף .
װערק פון אויסלענדישע שרײַבער. דאַרע טײטלבוים.
לידעף ,. . . ". ט יש . .שש . יי {
יויסעף ראבין. צװײ דערציילונגען. + . . :
אונדזער קאָסמאָסיװינקל. פּ אװ על פּאָפּאָװיטש.
= ןת א בש יי יי יט : :
= , אי ר יי יי 1, 16 4,
צום 90*טן געבורטסטאָג וו דעם גרויסן ארמענישן דיכטער
יעגישע טשארענץ. רובען שיריניאן א פּאָעט
פן דער רעװאַליוציע . + + + -|מי.עט + }64
יצניעע סשטארענץ. לדער + . + + + .. ...
לעבעדיקע גרוסן. יויסעף שוסטער מינסקער
די אשי / שאט שי 3 ס ר רש 6 20 6
אף לײַטיש געלעכטער.. א קאָנפון פון דער ניװײיאָרקער
וויסנשאפטיאקאדעמיע . + + + + + + + + 6 ;
קאָנסטאנטין גייװ אנ דאָװ. א קאָמאנדירונג קיין
סשראעס + . . + . +0תם ;8 2638
ליטעראטור-קריטיק. ביבליאָגראפיע. פראגן פון קונסט.
מאָטל פּאָליאנסקי. איײיניקע באטראכטונגען
ויו- יאום-מטייאמודט שאמובבֿ. יל ++ + . ,
אונדזערע פּובליקאציעס. ב ענציִען רוב שטײין די
אנטשטייוּנג און אנטוויקלונג פון דער ייִדישער שפּראך
א בריוו אין רעדאקציע. ל. ש ומ ס קי. וועגן אן אָנצײַגער
- *י וי לט ער טע +) + 2 56 ? 616
פּובליציסטיק. ג ע אָ רגי ש מיגאַװ. ראסיזם: מג 261446;
**58ט יש אש י"ה =
געלייענט אין דער צײַטונג , איזוועסטיא". לט די שפּורן
פמויא האטען) + +:. ךא
בלעטערנדיק זשורנאלן און א די פּאַליאקאָװי
די פארשװוּנגענע װעלט פון אנע פראנק
א רעפּליק מיט א שמײכל. הער של פּאָליאנקער.
וויָאזוי פּייסעך נאָװוויק האָט פארווערט דאָװיד בערגעל-
סאָנען צו שפּאסן ביל שי שי
פּראָטים פון דער קולטור'געשיכטע. מאניע קאָט-
ליאראָװע. דעם דאָקטערס מיידעלע און דאָס ייַנגל
מע, אאטקרפולטע הכ טאר + יט .. שי אן
ביניאָמין גאָראָדעצקי. א לױביגעזאנג דעם עפּײ
סטאיטישן. זעוטעף שש .= * 66 . 0 אט
דאָס איז טשיקאװע. יורי ראקאַ װ. דער דרײַ מאָל
שי ר ;6שטשן" } + + 6 22 2
שימטי. יי ט) יט 2 + . +ג- .י.י .
מאטעריאלן פאר א לעקסיקאָן פון דער ייַדישער סאָוועטי-
יי יע. שפיט ש יע 6 2 ,
רעזומע (רוסיש, ענגליש, שפּאניש) .+ . . . .
109
10
1209
135
140
143
150
153
154
הויפּט-רעדאקטאָר
א. ווערגעליס
רעדקאָלעגיע:
כ. ביידען (שטעלפארטרעטער פון
הױיפּטירעדאקטאָר),
ש. גאָרדאָן, ט. גען,
א. טווערסקאָי,
נאָטע לוריע, ב. מאָגילנער,
ב. מילער, כ. מעלאמוד,
ה. פּאָליאנקער,
י. שוסטער (פאראנטװאָרטלעכער
סעקרעטאר), י. שרײַבמאן
צו דעם סאַװעטישן פאָלק
ווענדונג פונעם צענטראל-קאָמיטעט פון דער
קאָמוניסטישער פּארטיי פון דעם סאָוועטנפארבאנר
טײַערע כאװיירים!
עס דערנעענטערט זיך דער זיבעציקסטער אאָרטאָג פון דער גרויסער סאָציָאליסטישער אָקטיא-
בער-רעװאָליוציע. דאָס איז א גרויסער יאָמטע פונעם סאָװעטישן פאָלק.
אונדזער רעװאָליוציע -- דאָס איז א מערקווירדיקע געשעעניש פונעם אא יאָרהונדערט, וועלכע
האָט פּראָקלאמירט דעם אָנהייב פון א נײַער ערע אינעם לעבן פון דער מענטשהײַט. די צײַט האָט
טיף אנטפּלעקט איר אומפאָריבערגײיענדיקע באדײַטונג, ארויסגעלויכטן די קאָלאָסאלע מעגלעכקײַטן
וועלכע עס עפנט אוף די סאָציאליסטישע געזעלשאפטלעכע אנטװיקלונג.
אין אונדזער באװוּסטזײַן, אין אונדזערע געפילן איז אָקטיאבער א זאך פון נאציאָנאלן שטאָלץ
פון די סאָװועטישע מענטשן. די רעװאָליוציע איז געװאָרן א בײַשפּיללאָזער שװוּנג פון דער היסטאָרי
שער שאפונג פון די מאסן, די שטערן-שאָ פונעם זיגרײַכן פאָלק, װאָס האָט אראָפּגעװאָרפן דעם יאָך
פון דער קאפּיטאליסטישער און פּריצישער עקספּלואטאציע.
בעראָש פון דער פּארטיי באָלשעװיקעס, וועלכע האָט אופגעהויבן דעם ארבעטער-קלאס, די
ארבעטנדיקע פון רוסלאנד אף א רעװאָליוציָאָנערן העלדנטאט, איז געשטאנען ולאדימיר איליטש
לענין. זײַן טעאָרעטישער געדאנק, זײַן מאָראלישער בײַשפּיל, די פרוכט פון זײַן טיטאנישער טעטיקײַט
װעלן לעבן אף דאָר-דוירעס.
דער גרויסער אָקטיאבער דויערט אין אונדזער זאך הײַנט. אינעם לאנד װערט פאנאנדערגע-
וויקלט אן איבערבויונג, א רעװאָליציאָנערע לויט איר טאָך שאפונגס-ארבעט. איר צִיל איז -- פאר"
שנעלערן דעם פּראָגרעס פון דער סאָציַאליסטישער געזעלשאפט. אף דעם איז געריכטעט די פּאָלֵײ
טישע ליניע פון דער פּארטיי, וועלכע דריקט אויס דעם וילן פונעם פאַלק, -- די ליניע פון דעם
אפּרעליפּלענום פון צק, פונעם זוצאא צוזאמענפאָר פון דער קפּספ.
גרויסע, פּרינציפּיִעל וויכטיקע באשלוסן זײַנען אָנגענומען געװאָרן אפן פּלענום פונעם צענטראל-
קאָמיטעט, וועלכער איז פאָרגעקומען אין יאנוואר. זיי באװאָפענען די פּארטיי און דאָס פאָלק מיט דער
טעאָריע פון איבערבויונג, מאָביליזירן זיי אף מער טיפע רעפאָרמעס, אף דרייסטע מאָסמיטלען, וועלכע
זײַנען בארופן צוגעבן דעם סאָציאליזם די סאמע הײַנטצײַטיקע פאָרמען פון געזעלשאפטלעכער אָרגא"
ניזאציע.
אונדזער לאנד איז דאָס ערשטע, װוּ דער סאָציָאליזם איזן פארװירקלעכט אף דער פּראקטיק.
דער זיג פונעם אַקטיאבער האָט באשטעטיקט די בײַשפּיללאָזץ יעסוידעס פון סאָציאלן קיִעם פון
די מענטשן: די מאכט פון די ארבעטנדיקע -- אין דער פּאָליטיק, געזעלשאפטלעכע אייגנטום אף די
פּראָדוציר-מיטלען -- אין דער עקאָנאָמיק, קאָלעקטיוויזם און כאווערישע קעגנזײַטיקע הילף -- אין
די מענטשלעכע באציונגען. אין די דאָזיקע רעװאָליוציָאָנערע איבערגעשטאלטיקונגען איז דער סאמ
אָנהײב, דער אומױיסשעפּלעכער קוואל פון דער לעבנס-קראפט פון דער סאָציאליסטישער אָרדענונג.
דער גרויסער אָקטיאבער, דער סאָציָאליזם האָבן אויסגעלייזט אונדזער היימלאנד פון פּלאָגן און
צאָרעס, וועלכע פארסאמען ביז הײַנט דאָס לעבן פון די פעלקער פון פיל לענדער אף דער װעלט.
3
בא אונדז איז ניטאָ קיין עקספּלואטאציע פון מענטש דורך מענטש. ס'איז ניטאָ קיין ארבעטלאָזיקײַט, ס'איז
ניטאָ קיין נאציאָנאלער יאָך. ס'איז ניטאָ קיין דאלעס און אנאלפאבעטישקײַט. די ארבעטס-מענטשן
לעבן אין באדינגונגען פון סאַָציאלער באשיצונג, מיט זיכערקײַט אין מאָרגנדיקן טאָג.
צוליב דעם איז געמאכט געװאָרן די אָקטיאבער:רעװאַליוציע. צוליב דעם עקױסטירט דער
סאַציִאליזם.
אין גאנג פון דער סאָציאליסטישער בויונג איז אונדזער לאנד פארואנדלט געװאָרן אין א
מעכטיקער אינדוסטריעלער מעלוכע מיט א קרעפטיקן עקאָנאָמישן און ויסנשאפטלעך-טעכנישן
פּאַטענציַאלן. עס איז דערגרייכט געװאָרן איינער פון די סאמע הויכע אין דער װעלט ניװאָען פון דער
געבילדעטקײַט פון די מאסן. אין די הײַזער פון די ארבעטנדיקע איז געקומען די שעפע. אלס געוויינלעכע
לעבנסינאָרמעס זײַנען געװאָרן אומזיסטע מעדיצינישע באדינונג, מעלוכישע זאָרג װעגן מוטערשאפט
און קינדהײַט, װעגן די וועטעראנען פון דער מילכאָמע און מי, װעגן די זקיינים. װאָס א טאָג פּראווען
טויזנטער מישפּאָכעס כאנוקאס-האבאיס.
אינעם לאנד זײַנען פאָרגעקומען קאָלאָסאלע איבערגעשטאלטיקונגען אין געביט פון קולטור.
דער סאַציַאליזם אנטשטייט פאר דער װעלט װי אן אָרדענונג, וועלכע איז פעיִק פאָרצולייגן א הומא"
ניסטישע אלטערנאטיוו דער אומענטשלעכקײַט און דעם גוואלדטאט, דער גײַסטיקער פארוויסטונג פון
דער בורזשואזער געזעלשאפט, װי אן אָרדענונג, וועלכע פארהיט און פארמערט די עמעסע װערטן פון
דער ציוויליזאציע און מאכמעס דער דאָזיקער פּעיקײַט און אָריענטאציע ווארפט זי אָפּ די קולטור,
וועלכע באזירט זיך אף קאָמערץ און בארײַכערונג.
הײַנט קעמפן מיר פאר דעם, אז די סאָוועטישע עקאָנאָמיק זאָל אופגעהויבן װערן אפן העכסטן
אין דער װעלט ניװאָ פון עפעקטיװוקײַט און וויסנשאפטלעך-טעכנישן פּראָגרעס. דערמיט טאקע װעט
באדײַטנדיק פארברייטערט וװערן די באזע פאר א װײַטערדיקן װוּקס פונעם פאָלקס-װווילזײַן און פאר
אן אלזײַטיקער אנטוויקלונג פון אלע מיטגלידער פון דער געזעלשאפט, פאר א באפרידיקונג פון די
מאטעריעלע און גײַסטיקע באדערפענישן פון די מענטשן.
א װעג דערצו איז געעפנט געװאָרן מיצאד דעם אָקטיאבער, מיצאד דעם סאָציאליזם.
דער זיג פון דער סאָציאליסטישער רעװאָליוציע האָט פארפעסטיקט פארן ארבעטס-מענטשן
רעאלע רעכט און פרײַהײַטן, באשטעטיקט די מאכט פון די סאָװעטן -- די דעמאָקראטישע פאָרם
פון מעלוכישן לעבן, וועלכע דאָס פאָלק אליין האַט אויסגעפונען. אין דער סאַװעטישער פּאַליטישער
סיסטעם זײַנען פאראן אלע פאָרהאנאָכעס פאר א מאקסימאלער אנטװויקלונג פון דער דעמאָקראטיע
און פון דער פאָלקס-איניציאטיוו.
די דאַזיקע מיסטעסם איז געבוירן געװאָרן מיצאד דעם אַקטיאבער, זי איז געשאפן געװאָרן מיצאד
דעם סאָציָאליזם.
די רעװאַליוציע האָט פארלייגט די יעסוידעס פון ליזן די נאציאָנאלע פראגע בא אונדז אין
לאנד. פאר די יאָרן פון דער סאָוועטנמאכט זײַנען װירקלעך באשטעטיקט געװאָרן די גלײַכהײַט פון
די פעלקער, זייער ברידערלעכע מיטארבעט. עס זײַנען געשטיגן די עקאַנאָמיק און די קולטור פון אלע
רעפּובליקן. עס איז אנטשטאנען אן אײינהײַטלעך סאָװועטיש פאָלק, װאָס שטאָלצירט מיט זײַנע אל-
געמיינע דערגרייכונגען און איז גרייט צו פארטיידיקן די סאָציאליסטישע דעראָבערונגען פון באליביקע
פּרוּוון אף אָפּצונעמען זיי.
די פארפולקומונג פון די נאציַאָנאלע באציונגען, װי א באליביקע לעבעדיקע זאך, רוקט ארויס
נײַע פּראָבלעמען. זי וערן געלייזט און װעלן געלייזט װערן אף די פּרינציפּן פון דער לענינישער
נאציַאָנאלער פּאָליטיק, וועלכע איז פילבאר צו אלץ, װאָס עס בארירט די נאציאָנאלע אינטערעסן, איז
אומבעשאָלעמדיק צו באליביקע נאציאָנאליסטישע און שאָוויניסטישע אנטפּלעקונגען.
דער פּראַגרעס פונעם לאנד גייט און װעט גײן צוגונסטן יעדער נאציע און פעלקערשאפט, אין
די אינטערעסן פון זייער װײַטערדיקער דערנעענטערונג, אין די אינטערעסן פון אונדזער גאנצן
אומצעשטערבארן פארבאנד. די פעלקער פון פססר זײַנען פארייניקט דורך פעסטער פרײַנטשאפט,
סאַציאליסטישן אינטערנאציאָנאליזם און סאָװעטישן פּאטריאָטיזם.
דאָס האָט אונדז געלעבן דער אָקטיאבער, דאָס האַט אונדז געגעבן דער סאַציַאליזם.
מיר לעבן אין א װעלט, וועלכע האָט זיך טיף געענדערט אונטער דער װירקונג פון אונדזער
רעװאָליציע. שוין העכער א דריטכיילעק פון דער מענטשהײַט האָט אראָפּגעװאָרפן פון זיך די קײטן
פון קאפּיטאליסטישער עקספּלואטאציע. דער סאָציאליזם עקזיסטירט, אנטוויקלט זיך, פעסטיקט זיך װי
א וועלט-סיסטעם. עס זײַנען שוין מער ניטאָ קיין קאָלאָניאלע אימפּעריעס -- עס זײַנען פאראן צענד"
ליקער יונגע סוווערענע מעלוכעס.
עס האָבן זיך פארמערט די קויכעס פונעם צווישנפעלקערלעכן פּראַלעטאריאט, די אינטערעסן
פון וועלכן עס דריקן אויס די מארקסיסטיש-לענינישע יי ארבעטער-פּארטייען. עס ויקלען זיך
4
פאנאנדער מאסעווע דעמאָקראטישע, אנטי-אימפּעריאליסטישע, אנטימילכאָמע-באוועגונגען. דער אלגע-
מיינער קריזיס פונעם קאפּיטאליזם פארטיפערט זיך.
דער איצטיקער סאַציאליסטישער אַנבליק פון דער װעלט איז א געזעצמעסיקער רעזולטאט
פונעם היסטאַרישן פּראַצעס, דעם אָנהײב פון װעלכן עס האַט געליגט דער אַקפיאבער.
אונדזערע ערשטע שריט אין דער סאַציָאליסטישער בויונג האָט געריכטעט ולאדימיר איליטש
לענין. ער איז אויך הײַנט מיט אונדז: די איבערבויונג באשטעטיקט אלץ טיפער אינעם לעבן פון דער
פּארטיי און פונעם לאנד דעם רעװאַליציאָנערן לענינישן גײַסט.
מיט אונדז זײַנען אויך אלע די, װער עס האָט זיך געװידמעט דער גרויסער זאך פון סאָציאליזם.
אין דעם דאנקבארן זיקאָרן פון די סאָוועטישע מענטשן װעלן אײביק לעבן די רעװאָליציאָנערןלענינ-
צעס, איליטשס מיטקעמפער, וועלכע האָבן פארלייגט די העראַיישע טראדיציעס פונעם באָלשעװיזם
און דורך אלע ניסיוינעס און אױספּרוּוון דורכגעטראָגן די אומגעוואקלטע טרײַהײַט די קאָמוניסטישע
אידעאלן.
עס װעלן ניט פארוועלקט װוערן די נעמען און געשטאלטן פון די אַנטײלנעמער פון דרײַ רוסלענ-
דישע רעװאַליוציעס, פון יענע, װער עס האָט אין אָקטיאבער 1917 צעשמעטערט די מאכט פון די
פּריצים און קאפּיטאליסטן.
הײיליק איז דער אָנדענק פון די העלדן פונעם בירגערקריג, פון אלע, װער עס האָט פארטיידיקט
די רעפּובליק פון די סאָװעטן פון די אימפּעריאליסטישע אינטערװענטן און װײַסגװארדײער. אונדזער
פאָלק װעט ניט פארגעסן די אויסלענדישע קעמפער-אינטערנאציאָנאליסטן, וועלכע האָבן געװאָרפן א
רוף: ,די הענט אוועק פון ראטנרוסלאנד!", וועלכע זײַנען אופגעשטאנען מיט געװער אין דער האנט
אף צו פארטיידיקן די דעראָבערונגען פונעם אָקטיאבער.
עס װעט זיך ניט אויסלעשן אונדזער אנציקונג מיט די אופטוען פון די ענטוזיאסטן פון די
ערשטע פינפיאָרן, פון די שעפער פון דער מעכטיקער אינדוסטריע, פון די בויער פון דער קאָלעקטי"
ווער לאנדווירטשאפט, פון די שעפער פון דער סאַציאליסטישער קולטור,
אומשטערבלעך איז דער העלדנטאט פונעם סאָװועטישן מענטשן, דעם סאָלדאט און דעם האָרע-
פּאשניק, אין דער גרויסער פאָטערלענדישער מילכאָמע. מיר פארנייגן די קעפּ פארן אָנדענק פון די
געפאלענע פאר דער ערע און פרײַהײַט פונעם סאַציאליסטישן פאָטערלאנד, ועלכע האָבן אָפּגעגעבן
דאָס לעבן אף צו ראטעווען די װעלט פון דער פאשיסטישער פּעסט. מיט קאָװעד און דאנקבארקײַט
געדענקען מיר די שלאכטלײַט, פּאטריָאָטן, אנטיפאשיסטן פון אנדערע לענדער -- אונדזערע פארבינ"
דעטע און מיטקעמפער אין אָט דער באפרײַונגס-שלאכט.
דאָס היימלאנד װעט שטענדיק שטאָלצירן מיטן ארבעט-העלדנמוט, מיט דער גײַסטיקער קראפט
פון די סאָוועטישע מענטשן, וועלכע האָבן נאָך דער שװוערסטער מילכאָמע אופגעהויבן פון די רויַנען
די שטעט און דערפער, װידער אופגעשטעלט דאָס לאנד, עס געמאכט נאָך מער מעכטיקער.
כאוויירים!
אף אונדזער גוירל זײַנען אויסגעפאלן אלע שװעריקײַטן און אױספּרוּוון, וועלכע ווארטן אף די
אָנהײבער אף די װעגן פון דער געשיכטע. זיי האָבן אונדז ניט אָפּגעשטעלט. מיר האָבן זיך געלערנט
זי בײַקומען און בײַגעקומען זיי.
די בויונג פון סאָציַאליזם האָט זיך אָנגעהױבן אין אן אומגעבונג פון ווירטשאפטלעכן כאאָס און
מיליטערישן כורבן. קימאט דרײַ יאַרצענדליקער איז פססר איינס אף איינס געװען קעגנגעשטעלט
דעם וועלט-קאפּיטאליזם, איז אימופהערלעך געפּרווט געװאָרן דורך דעם אימפּעריִאליסטישן דרוק און
שאנטאזש. אין דער מילכאָמע קעגן דער היטלערישער אגרעסיע האַט דאָס לאנד פארלירן 20
מיליאָן זײַנע זין און טעכטער, האָט אָנגעװױרן א דריטל פונעם נאציאַנאלן רײַכטום. פיל יאָרן איז
אויסגעקומען צו ארבעטן מיט א ביז גאָר גרויסער אָנשטרענגונג פון די קויכעס, לעבן, אָפּזאַננדיק
זִיך אין דעם סאמע נייטיקן. מיר זײַנען אופנעשטאנען, אונדז האָט מען ניט אײַנגעבױגן און ניט
אײַנגעבראַכן. :
נאָר געווען איז אויך אנדערס. מיט א טײַערער פּרײַז איז אויסגעקומען זיך צעצאָלן פאר די
אָפּװײַכונגען פון די לענינישע פּרינציפּן און מעטאָדן פון בויען די נײַע געזעלשאפט, פארן אויװוער
זײַן אף דער סאַציאליסטישער גטזעצלעכקײַט, אף די דעמאָקראטישע לעבנסינאָרמעס אין דער פּאר-
טיי און אין דער געזעלשאפט, פאר די װאַליונטאריסטישע פעלערן, פארן דאָגמאטיזם אינעם דענקען,
פאר דער אינערציע אין די פּראקטישע טאטן,
אף דער גרענעץ פון די 70-ער -- אָנהײב 80-ער יאָרן זײַנען אין אונדזער געזעלשאפט אופגעקוי
מען סטאננאציאָנעלע טענדענצן, ס'האָבן אָנגעהױבן זיך אָנזאמלען שװעריקײַטן, ניט-געלייזטע פּראָב-
לעמען, פרעמדע פארן סאָציַאליזם דערשײַנונגען. דאָס האָבן געפילט, דאָס האָבן איבערגעלעבט די
פּארטיי, דאָס גאנצע סאָוועטישע פאָלק. דער צענטראל-קאָמיטעט איז ארױיסגעטראָטן פאר דעם, אז מע
ס
זאָל מיט רעװאָליציַאָנערער אנטשלאָסנקײַט א קער טאָן אונדזערע איניאָנים, אונדזער גאנץ לעבן צו
בעסערס.
דעם קורס, װעלכן ס'האָט גענומען דער אפּרעליפּלענום, האַבן די ארבעטנדיקע אופגענומען װי
זייער לײַבלעכע זאך. די שטרענגע זעלבסטקריטיק, אופריכטיקײַט אין דער פּאָליטיק, ועלכע װערן
ווידער אופגעשטעלט אין דער פּארטיי, דאָס קענען אויסארבעטן מאָסמיטלען, ועלכע זײַנען נייטיק אף
אויסצובעסערן די געשאפענע סיטואציע, אומפארזאמט צוטרעטן צו זייער רעאליזאציע -- דאָס אלץ
האָט באקומען א ברייטע פאַלקסישטיצע.
דער וושאא צוזאמענפאָר פון קפּספ האָט טיף, אף א לענינישן אויפן באטראכט די צײַט, װאָס מיר
לעבן איבער, האָט פארייניקט אין זײַנע באשלוסן די הערלעכקײַט פון די צילן און דעם רעאליזם פון
די מעגלעכקײַטן. דער צוזאמענפאָר איז געװאָרן א לימעד פון עמעס, װעלכער האָט אן אומפארגייענדי"
קע פּאַליטישע און מאָראלישע װערט. א קאָמפּראָמיסלאָזער, אָפּענע אַפּשאצונג פון דעם אלעמען, װאָס
שטערט גיין פאַרויס, -- דאָס איז א פּרינציפּיעלע, א לענינישע פּאַזיציע, א באװײַז פון דער קראפט
פון דער פּארטיי.
אין זײַנערצײַט האָט לענין געזאָגט: װען פאר אונדז ,...פלעגן אנטשטיין פּראקטיש נײַע אופ-
גאבן, פלעגן צוליב לייזן די דאָזיקע אופגאבן װי פון אונטער דער ערד אויסוואקסן נײַע קויכעס, װעגן
וועלכע קיינער האָט קיין אנונג ניט געהאט נאָך ערעוו דעם איבערבראָך". אזוי איז אויך הײַנט: אין
דער פּארטײ און אינעם פאָלק וואקסן אויס, שליסן זיך אײַן אין דער רעװאַליציאָנערער זאך פון דער
איבערבויונג נײַע קרעפטן, וועלכע האָבן נאָך נעכטן זיך ניט אנטפּלעקט.
דאָס לאנד איז געקומען אין באועגונג, האָט דערװאָרבן א נײַעם אָטעם. ריינער װערט די
מאָראלישע אטמאָספער אין דער געזעלשאפט, אינטערעסאנטער, פילארטיקער -- דאָס גײַסטיקע לעבן.
אלס אָרגאנישע שטריכן פון דער טאָגטעגלעכקײַט פארפעסטיקן זיך עפנטלעכקײַט און אופריכטיקײַט,
קריטיק און פאָדערעװדיקײַט.
קאָנסעקװענט װערט דורכגעפירט אין לעבן די סטראטעגיע און טאקטיק פון דער טיפער
רעקאַנסטרוקציע פון דער פאָלקסווירטשאפט. עס װערט רעאָרגאניזירט די אַנפירונג מיט די וויכטיקסטע
צװײַגן פון דער עקאַנאָמיק. עס װערן ארײַנגעפירט אין טאט די הייבערס פונעם נײַעם ווירטשאפטלעכן
מעכאניזם. עס וואקסט די צאָל ארבעט-קאָלעקטיוון, וועלכע ריכטן מיט זיכערקײַט די ארבעט אף צו
העכערן די עפעקטיװוקײַט, די רענטאבלקײַט. טעכניש װערט איבערבאװאָפּנט די פּראָדוצירונג. עס
ווערן פארווירקלעכט מאָסמיטלען אף ראדיקאל צו פארבעסערן די קוואליטעט פון דער פּראָדוקציע.
אינעם ערשטן יאָר פונעם פינפיאָר האָט די פאָלקסווירטשאפט איבערגעשטיגן לוט די הױפּט:צײַגערס
די פּלאנעווע גרענעץ-ליניעס.
נאָר זיך לאָזן פארבלענדן מיטן דערגרייכטן טאָר מען ניט. עס זײַנען געמאכט געװאָרן בלויז די
ערשטע טריט, די הויפּט-ארבעט איז פאָרויס.
צי זײַנען פאראן גאראנטיעס, אז די זאך װעט אופגעטאָן װוערן, אז דער פּראָצעס פון די איבער-
געשטאלטיקונגען װעט זיך ניט אָפּשטעלן, אז די פריִערדיקע פעלערן װעלן זיך ניט איבערכאזערן?
יאָ, פאראן. אין דער איבערבויוּנג איז פארינטערעסירט דאָס פאָלק, אין איר איז טיף פארינטע-
רעסירט דער ארבעטער-קלאס -- די פירנדיקע קראפט פון דער סאָװעטישער געזעלשאפט. מיט דער
איבערבויונג פירט אָן די פּארטיי, װעלכע דערװײַזט בעפּױעל מאמעש איר פּעיִקײַט מיט רעװאַליוציאָי
נערער אײַנגעשפּארטקײַט צו קעמפן פאר לייזן די נײַע אופגאבן, װאָס איז גרייט און קאָן באנײַען די
פאָרמען און מעטאָדן פון דער אייגענער ארבעט.
די אײנהײַטלעכע באשטרעבונגען, די געמיינזאמע טאטן פון דער פּארטײ און פונעם פאָלק,
וועלכע זײַנען באהעפט מיט דער דערפארונג פונעם איבערגעלעבטן, מיטן פארשטיין די פאראנטװאָרט-
לעכקײַט פארן הײַנט און פאר דער צוקונפט פונעם לאנד, -- אָט דאָס איז א גאראנטיע, אז דער
קורס פונעם זושאא צוזאמענפאָר װעט דורכגעפירט װערן אומאָפּנײגלעך. אן אלזײַטיקע אנטוויקלונג
פונעם דעמאָקראטיזם פון דער סאָציַאליסטישער אָרדענונג -- אָט דאָס איז די גאראנטיע, אן די
סטראטעגישע אופגאבע -- ברענגען די געזעלשאפט אין א נײַעם אייכעסדיקן צושטאנד -- װעט
געלייזט װערן.
מער דעמאָקראטיע -- הייסט מער סאַציַאליזם.
עס דארף און װעט געטאָן װערן אלץ, קעדיי די ארבעטנדיקע זאָלן האָבן א מעגלעכקײַט פּראק-
טיש ארױיסװײַזן א באשטימענדיקע ווירקונג סײַ אף דער פּאַרמירונג, סײַ אף דער טעטיקײַט פון די
מעלוכישע און געזעלשאפטלעכע אָרגאנען, אף דער מי און אפן לעבן פון די ארבעט-קאַלעקטיוון אין
אן אומגעבונג פון פולער עפּנטלעכקײַט, אין באדינגונגען פון קאַנטראַלפליכטיקײַט, באריכטלעכקײַט
און געװײלטקײַט פון די אמט-פּערזאָנען. מע קאָן ניט דערפאָלגרײַך זיך באוועגן פאָרויס, ניט אָפּזאָגנ-
דיק זיך פון אדמיניסטרירן און קאָמאנדעװען, פון אומנייטיקער רעגלאמענטירונג און פארבאָטנקײַט,
6
ניט צעשטערנדיק די וואנט פון ביוראָקראטישן אומגלויבן אינעם פארנונפט און דערפארונג פון די
מענטשן, אין זייער באלעבאטישן, מעלוכישן צוגאנג צו דער זאך.
סאָציָאליסטישע דעמאָקראטיע -- דאָס איז זעלבסטפארוואלטונג פונעם פאָלק, וועלכע וואקסט
אין דער ברייט און אין דער טיף, א פרײַע פארמעסטונג פון מויכעס און טאלאנטן, עכטע דעמאָק-
ראטיע איז שעפעריש לויט איר טאָך. זי איז אן אומבעשאָלעמדיקער סוינע פון אומפאראנטװאָרטלעכ-
קײַט, דעמאגאָגיע, אלצדערלױיבטקײַט.
די פּארטיי פירט דורך קאָנסעקװענט אין לעבן דעם פּרינציפּ: אָן קאָנטראָל, אויסער קריטיק קאַן
ניט זײַן קיין איין אָרגאניזאציע, קיין איין טוער. אף פּאָסטנס פון אָנפירער װערן אלץ מער ארויסגע-
רוקט מענטשן, וועלכע דענקען הײַנטצײַטיק, גרייטע צו זײַן פאראנטװאַרטלעך פאר זייערע טאטן פארן
פאָלק.
פארברייטערנדיק די דעמאָקראטיע, פעסטיקנדיק די סאָציאליסטישע געזעצלעכקײַט, פאנאנדער-
וויקלענדיק די אקטיװוקײַט פון די סאַװעטן פון פאָלקס-דעפּוטאטן, פון די פּראָפארײנען, פונעם קאָמיוג,
פון אנדערע געזעלשאפטלעכע אָרגאניזאציעס, דערהויבנדיק די ווירדע פון דער פּערזענלעכקײַט, אל
מעגלעך באשיצנדיק די רעכט פון די בירגער, פון די ארבעט-קאָלעקטיוון, עפענען מיר א ראכװװעס
פאר דער סאמע שעפערישער קראפט פונעם סאָציאליזם -- פאר דער פרײַער מי פונעם פרײַען
מענטשן אין א פרײַ לאנד.
כאװיירים!
דער צענטראל-קאָמיטעט רופט אלע סאָוועטישע מענטשן זיך דורכדרינגען מיטן באװוּסטזיין און
מיטן געפי? פון פאראנטװואַרטלעכקײַט פארן קינפטיקן אויסזען פונעם לאנד, פאר די גױראָלעס פונעם
סאָציָאליזם. פּרעכטיק איז דאָס בילד פונעם דערגרייכטן נאָכן אָקטיאבער, פאר די יאָרצענדליקער פון
סאָציִאליסטישער בויוּנג. אָבער די צײַט ווארפט אונדז א נײַעם ארויסרוף. אין די געענדערטע באדינ-
גונגען, װי ס'איז אונטערגעשטראָכן געװאָרן אפן יאנוואר-פּלענום פונעם צק, װערט אונדזער געזעל-
שאפט וװידעראמאָל אױסגעפּרוּװט אף דינאמיזם, אף דער פעיִקײַט גיך זיך אופהייבן אף די שטאפּלען
פון פּראָגרעס.
אונדזער עקאָנאָמיק װערט אױסגעפּרוּװט אף עפעקטיװקײַט, אף אופנעמבארקײַט צו פאָרגעשר-
טענע טעכנאָלאָגיעס, אף קענען אריסגעבן ערשטקלאסישע פּראַדוקציע, אויסהאלטן א באליביקע
קאָנקורענץ אף די וועלט-מערק. אונדזער מאָראל, דער גאנצער לעבנס-אויפן אונדזערער װערן אויסגע-
פּרוװט אף דער פעיקײַט אומאָפּנײגלעך אנטוויקלען און בארײַכערן די װערטן פון דער סאַצייאליסטישער
דעמאָקראטיע, פון סאָציאלן יוישער און הומאניזם. אונדזער אױסערױפּאָליטיק -- אף פּעסטקײַט און
קאָנסעקװענטקײַט אינעם פארטיידיקן דעם שאָלעם, אף בײיגעװדיקײַט און אויסדויער אין באדינגונגען
פון דעם צעבלאָזטן מיצאד דעם אימפּעריאליזם פיבערהאפטן װאָפױגעיעג, פון צווישנפעלקערלעכער
אָנגעשטרענגטקײַט, װאָס ער פּאָמפּעט אָן.
אפן סאָװעטישן פאָלק, אפן פאָטערלאנד פונעם אָקטיאבער קוקט די גאנצע ועלט: צי װעלן מיר
אזיסהאלטן, צִי װעלן מיר װירדיק ענטפערן אפן ארויסרוף, װאָס עס איז געװאָרפן געװאָרן דעם סאָי
ציָאליזם.
דער צענטראל-קאָמיטעט װענדט זיך צו דער ארבעטס-װירדע, צום פּראַפּעסיאָנעלן שטאָלץ פון
די ארבעטנדיקע, צום פּאטריִאָטיזם פון די סאָװעטישע מענטשן. הײַנט ארבעטן מיר איבער דער
רעאליזאציע פון די אופגאבן פונעם צװעלפטן פינפיאָר -- דעם שליסלדיקן אין דער פּראָגראם פון
דער פארשנעלערונג. פאר א קורצער צײַט איז נייטיק צו זיכערן אן אייכעסדיקן איבערוק אין דער
עקאָנאָמיק, שאפן פעסטע האסכאָלעס אף דער פּערספּעקטיו. די דאָזיקע אופגאבע שטייט אין צענטער
פון דער פארמעסטונג פאר א וװירדיקער באגעגעניש פונעם 70-טן אָקטיאבער. און איר דערפאָלגרײַכע
לייזונג הענגט אָפּ פון דער פּערזענלעכער באציונג צו דער זאך מיצאד יעדן אָנטײלנעמער פון דער
געזעלשאפטלעכער פּראָדוצירונג, פון דעם, אף וויפל פאָדערהאפטיק װעט קלינגען אין די קאָלעקטיוון
די שטים פונעם ארבעטס-געוויסן.
גרויס און פאראנטװאָרטלעך איז דאָ די ראָליע פון די פּראָפארײנען. די איבערבויונג רופט זײ
צו װוערן אומדערמידלעכע אָרגאניזאטאָרן פון די ארבעטנדיקע אין קאמף פאר א הײַנטצײַטיקער קול
טור פון דער פּראָדוצירונג, פאר א הויכן פּראָפּעסיָאָנאליזם.
פון קאדמוינים האָט די ערד אונדזערע געשעמט מיט מײַסטערס. מיט יענע מײַסטערס פון
גרויסהאנטיקן אָס, וועלכע האָבן בא קיינעם ניט געדארפט אנטלײַען דאָס קענען אויספילן אן ארבעט
אזוי, אז איר שעם איז געגאנגען אף גאָר דער װעלט. אין דער געשיכטע פונעם סאָוועטנלאנד זײַנען
פאראן ניט װייניק בײַשפּילן, ווען זײַנע ארבעטער, געלערנטע, אינזשעניערן, קאָנסטרוקטאָרן פלעגן זיך
7
דערשלאָגן רעזולטאטן, וועלכע האָבן איבערגעיאָגט די וועלט-דערגרייכונגען. הײַנט איז עס ביפראט
נאָך אונדז בעיעכוילעס.
דער צענטראל קאַמיטעט װענדט זיך צום פארנונפט און צו דער דערפארונג פון די סאַװעטישע
מענמשן. - קיין גרייטע. רעצעפּטן אף אלע לעבנס-פאלן זײַנען ניט בענימצע. זאָל די איבערבויונג
ווערן אן אלפאַלקישע שעפערישע לאבאַראטאָריע. מיר װעלן אופמערקזאם און קריטיש באזיניקן די
פּראקטיק פון באנײַונג, שעצן יעדעס קערנדל פון פאָרגעשריטענער דערפארונג, אונטערכאפּן עס און
אנטוויקלען. א לעבעדיקער, אומגעצוימטער געדאנק -- דאָס איז אן אומבאדינגטע פאָרהאנאָכע פון
פארשנעלערונג.
די פּארטיי לערנט זיך קעסיידער באם פאָלק. זי זאפּט אײַן זײַן קאָלעקטיוון סייכל, פּרוּװוט אויס
מיט דער דערפארונג פון די מאסן איר פּאַליטיק און האלט פאר איר פליכט ריכטיק אויסדריקן דאָס,
װאָס עס באנעמט דאָס פאָלק.
דער צענטראל-קאַמיטעט װענדט זיך צו דעם מוט פונעם סאַװעטישן פאָלק. דאָס ברעכן די
אײַנגעװאָרצלטע פאָרמען, מעטאָדן,. געוווינשאפטן גיט זיך ניט. לײַכט. פאר. דער אִיבערבּויונג. דארף
מען קעמפן, די איבערבויונג דארף מען פארטיידיקן. דאָ דארף מען האַבן אײַנגעשפּארטקײַט, פעסט-
קײַט, פּרינציפּיעלקײַט. עס פאָדערן זיך אויך כאראקטער און מעסירעסנעפּעשדיקײַט.
ניט איין מאָל זײַנען מוט, אויסגעהאלטנקײַט, פעסטקײַט פונעם סאַװעטישן פאלק אוועקגעלייגט
געװאָרן אף די װאָגשולן פון דער געשיכטע, ברענגענדיק א זיג. די פּארטיי איז זיכער, אז אזוי װעט
זײַן אויך אצינד.
דער צענטראל-קאַמיטעט װענדט זיך צו די בירגערלעכע געפילן פון די סאָװעישע מענטשן
דאָס לאנד לעבט איבער א פאָדערנדיקע און טשיקאווע צײַט, װען זײַן יעדער בירגער מאכט זײַן
מאָראלישן. אויסוואל. מיט גלײַכגילטיקע הענט, מיט א קאלט הארץ װעסטו די ארבּעט, װאָס מיר
האָבן אָנגעהױבן, ניט אויספילן. מיטן גאנצן טאָך.-אירן ווארפט זי אָפּ די באלעבעסלדיקע מאָראל פון
צופּאסלער, פון זײַטיקע. באאָבאכטער, פון גײַסטלאָזע. געברויכער. דער איבערבויונג. זײַנען נייטיק
מענטשן, וועלכע לעבן איבער פאר דער זאך, פאָדערעװודיקע, אומטאַלעראנטע צו אומווירטשאפטלעכ-
קײַט, פארשלעפּעניש. זי דארף האָבן פּאַליטישע קעמפער, וועלכע זײַנען מיט לײַב און לעבן איבער-
געגעבן די קאַמוניסטישע אידעאלן, קאַנען פארטיידיקן און פארמערן אונדזערע גרויסע סאַציאלע, מאָי
ראלישע און קולטורעלע ווערטן,
גרויסע האָפענונגען לייגן די פּארטיי און דאָס פאָלק אף דער יוגנט מיט איר ענערגיע, מיט דעם
דאָרשט פון ענדערונגען, מיט דער שארפער. רעאגירונג אף -פעלערן. מע דארף געבן די יונגע מענטשן
א מעגלעכקײַט פולער זיך אנטפּלעקן אין זעלבשטענדיקער ארבעט. די צײַט עפנט א ברייט פעלד פון
טעטיקײַט פארן קאָמיוג -- דעם עכטן אָנפירער פון דער יוגנט, א קעמפערישן, זוכנדיקן ערנסטע
אופטוען, א פרײַען פון קאנצעליארשטשינע און פון פאראָרגאניזירטקײַט.
דער צענטראָל-קאַמיטעט וענדט זיך צו די מיטגלידער פון קפּטפ. באשטעטיקט, כאוויירים קאָמו-
ניסטן, מיט יעדן אָפּגעלעבטן טאָג פון אײַער לעבן, אז איר אנערקענט און. צעטיילט די קאָלאָסאלע
פּאַליטישע פאראנטװאַרטלעכקײַט. וועלכע װערט געלײגט אין אָט דער איבערבראָך-צײַט אף דער
קפּספ אלס אָנפירנדיקער פּארטיי פונעם לאנד. געדענקט, אז לויט אײַערע טאטן, לוט אײַער אופירונג
אורטיילט דאָס פאָלק װעגן דער פּארטיי. מעסירעסנעפעשדיקע מי, דרײסטקײַט, נאָװואטאָרישקײַט פאָי
דערן זיך קױידעמקאָל פון אײַך. דער כויוו פון א קאָמוניסט איז שטענדיק און אין אלץ האנדלען לויטן
פּארטיייִשן געװויסן -- ניט אנדערש. פון אײַער פּערזענלעכער איניציאטיוו הענגט א סאך אָפּ, װיָאזוי
עס װעט גיין דער פּראָצעס פון דער געזעלשאפטלעכער באנײַונג,
דער צענטראל-קאַמיטעט װענדט זיך צו אלע סאַװעטישע מענטשן מיט א רוף אין דער פולער
מאָס באזיניקן, אז אונדזער טאַגטעגלעכע מי, יעדער טראָט אפן װעג פון פארשנעלערן די סאַציאַל-
עקאַנאַמישע אנטוויקלונג יפונעם לאנד נעמט אָן אן אלץ גרעסערע װאַג אין דער װעלטפּאַליטיק.
דער זיבעציקסטער יאַרטאָג פונעם אָקטיאבער קומט אָן אין אן אומגעבונג, װען גופע דער
מענטשלעכער שטאם איז אװועקגעשטעלט פאר דער פּראָבלעם פון בלײַבן לעבן. די צוקונפט פון דער
וועלט -- דער װועלט א װידערשפּרעכלעכער, נאָר אן אײינהײַטלעכער און קעגנזײַטיק פארבונדענער --
װערט באשטימט הײַנט. די פּלאנעטע קאָן און דארף אױסגעלײיזט װערן פון דער געפאר פון
א נוקלעארער מילכאָמע. א לעבן אין באדינגונגען פון געפארלאָזיקײַט, אומאָפּהענגיקײַט און
פּראַגרעס קאָן און דארף געזיכערט װערן פאר אלע פעלקער. ניט אלץ איז דאָ אָפּהענגיק פון
אונדז -- פון פססר, פונעם סאַציַאליזם. נאָר װאָס עס הענגט אָפּ, װעלן מיר טאָן און אופּטאָן אין
דער פולער מאָס,
דער קורס פון אונדזער פּארטיי און מעלוכע אין דער װעלט-פּאָליטיק איז א קאָנסעקװענט פרידנס-
ליבנדיקער. צו צווישנפעלקערלעכע פּראָבלעמען גייען מיר צו רעאליסטיש, בייגעװדיק, אפן סמאך
8
פון א נײַעם פּאַליטישן דענקען. מיר װעלן אומאָפּנײגלעך פירן די זאך דערצו, אז בא דער שװעל
פונעם דריטן יאָרטױזנט זאָלן די מעלוכעס אראָפּווארפן דאָס נוקלעארע קלײזײַען, עס זאָל ניט צוגעלאָזט
ווערן קיין װאָפן אין קאָסמאָס, פארקירצן און סאָפקאָלסאָף פארניכטן עס אף דער ערד.
אָבער קאָלזמאן די צווישנפעלקערלעכע רעאקציע טרײַבט אונטער דעם װאָפךגעיעג, קאָלזמאן
זי האָט זיך ניט אָפּגעזאָגט פון דער פּאָליטיק פון סאָציָאלן רעוואנש און , קרייץיצוגן" קעגן דעם סאָי
ציאליזם, װעלן די קפּספ און די סאָוועטישע מעלוכע טאָן אלדאָס נייטיקע צוליב אונטערהאלטן אפן
געהעריקן ניװאָ די שוץ-מעכטיקײַט פון אונדזער לאנד, פון דער סאַציאליסטישער געמיינשאפט. די
סאָוועטישע מענטשן קאָנען זײַן זיכער: קיין מיליטערישע אויבערהאנט פונעם אימפּעריאליזם װעלן מיר
קיינמאָל ניט דערלאָזן אין קיין שום פאלן.
אפן קאמף פאר שאָלעם װענדן מיר דעם גאנצן פּאָליטישן אװטאָריטעט, די גאנצע צווישנפעל
קערלעכע ווירקונג פון אונדזער לאנד. און זיי װעלן זײַן װאָס מער עפעקטיווער, װאָס בעסער עס
וועלן גיין די איניאָנים בא אונדז אינדערהיים, װאָס טיפער עס װעט זײַן אונדזער מיטארבעט מיט די
ברידערלעכע סאָציאליסטישע לענדער. סאָציָאליזם און שאָלעם זײַנען אומצעטיילבאר. װאָס מעכטיקער
עס איז דער סאָציָאליזם, אלץ פעסטער איז דער שאָלעם.
טײַערע כאװויירים!
די גאנצע געזעלשאפט בא אונדז איז אף איין זײַט פון די באריקאדן. דער ציל פון דער פּארטיי
און פונעם פאַלק איז איין ציל. די איקערדיקע אינטערעסן פונעם ארבעטער-קלאס, פונעם קאָלװירטישן
פּױערטום, פון דער אינטעליגענץ זײַנען איינע אינטערעסן. די זאך פון די עלטערע דוירעס, פון די
וועטעראנען פון דער סאָציאליסטישער בױיוּנג און פון זייער יונגן אומבײַט איז איין זאך. דער גוירל
פון יעדער נאציע און פעלקערשאפט, פון יעדער רעפּובליק, פונעם גאנצן סאָוועטנפארבאנד איז איין
גויר?,
די אידעאלן פונעם אָקטיאבער רופן אונדז צו מי אין נאָמען פונעם װוילזײַן פון דעם סאָװועטישן
פאָלק, אין נאָמען פונעם אופבלי פון אונדזער היימלאנד, אין נאָמען פון סאָציאליזם און שאָלעם.
לאָמיר זשע פארייניקן אין איין גאנצעס אונדזער פארנונפט, אונדזער ווילן, אונדזער ענערגיע. לאָמיר
ריכטן די דאָזיקע אומבאזיגבארע קראפט אף צו ליזן די אנטשטאנענע פאר אונדז נײַע אופגאבן.
לאָמיר אויספילן אלדאָס אָנגעמערקטע. לאָמיר וירדיק פאָרזעצן די רעװאָליציאָנערע זאך פונעם
אָקטיאבער!
צענטראל-קאַמיטעט פון דער קאַמוניסטישער פארטיײי
פונעם סאַוועטנפארבאנד
= פון אוונדזער
וי יטעראטור.
יא 5,
אי
דער גרויסער דיכטער אָשער שוארצמאן
(1889--1919) איז געשטאנען באם אורי
קוואל פון דער הײַנטצײַטיקער יַדישער
סאָוועטישער פּאַעזיע. פון זײַנע װערק האָט
זיך דאָס ערשטע מאָל אין דער ייַדישער
ליטעראטור דערטראָגן דער אומריַקער
גלאָקרקלאנג, װאָס האָט גערופן פארטיי-
דיקן דאָס סאָציאליסטישע היימלאנד, די
שװוּע פון טרײַהײַט דער פאָן פונעם גרויסן
אַקטיאבער. מיר גיבן דאָ אן אָפּקלײַב פון
שווארצמאנס רעװאַליוציַאָנערער ליריק,
װעלכע ער האַט געשאפן אין די לעצטע
צוויי-יאָר מט זי לעבן,
אָשער שווארצמאן
יוגנט
יוגנט, יוגנט! ('זוי איז דאָס שוין).
וי א שפּילנדיקע װעל, נאָר ס'שמעקט מיט גרינעם קנאָספּן-קלײ,
װי א טרער פון פולער פרייך -- בא הרעבליע רוישט א פרייד'געשרי,
דײַן שטעל, און זון, און װעלט,
דײן זנג? פרייד, און איך אין וועלט...
צעקלאפּ דעם קאָפּ מיר
װי פרילינג-צײַט בערעזע-זאפט אף א שטיין --
מיט שטיקלעך קאָרע אומריין-ריין איך דארף ניט מיין.
(דאָך גלײַך פון בוים),
אפילע טערפּקע אפן טאם
10
פינלאנד, זומער 1917
זעונג
איצט, ליבסטע, קום!
דעם נאָװיס װאָרט האָט אופגעהויבן זי
פון גריבער און פון זומפּן.
פון קװאָרים אָרעמע
אף בארג און טאָל פון לענדער פיל
שטייט אוף א כֹאֹיֵל גרויס מיט לױב און מיט
געזאנג,
און װער מיט טרערן האָט געזייט דאָס פעלד פון
טויט,
דער קערט מיט פרייד צום שניט צום נײַעם..
זי גייען קיטעסװײַז, װי סטאדעס יונגע הירשן,
זיי גייען קײיטנװײַז, װי רייען פון מאלאָכים.
מיט זיי דער שטאָלצער גײַסט,
װאָס רוט אף שװײַגנדיקע פּאָלקן,
דער רויש פון באטארייעס לויפנדע מיט זיי.
מײַן ברודערס ליפּן בלוילעך געל
און ציטערן... דעם לעצטן ציטער,
װעט עמעץ קושן זיי, אכוץ זײַן מוטער?
מײַן ברודערס האנט פארגליווערט ווערט
און װיל די ערד אומארמען.
וועט עפשער עמעצער
זי זײַן ברוסט דערוואר'מען?
און דו, מײַן בלוילעך-װײַסע קאלע,
מיט מיר קום אוף
אנטקעגן מײַנע שטראלנדיקע ברידער.
קום אויסלייזן דײַן אָרעם-טרױעריקן לײַב
אין יאם פון װויסן און פארגעבן,
אין לעבן, װאָס האָט טוט דורך טויט באזיגט,
װאָס טראָגט זײַן בליענדיקן נעכער דורך
דורך פּײַער און דורך בלוט.
באהעפטן װויל איך דיך
צו ליד, װאָס טוט שוין שאלן,
וי טויזנט וואסערפאלן,
װאָס הימלען טרייסלען אוף.
1918--5707
מײַן ברודערס פוס איז אָפּגעדעקט,
פארבלוטיקט און אין קויט,
און שטיל קוקט איר זיך איבער: טויט?,.
אָ, ניין!
פון אלץ, װאָס אײַך באטריבט,
זימײַן ברודער ריין!
א זודבאשײַנטער ריז האָט ער זיך אופגעשטעלט
מיט אױסגעשפּרײטער האנט אף גאָרער וועלט...
א גרויס בלוי-שװײַגן איז אצינד זײַן הייכל,
און ס'איז זײַן זונענבליק פאר אלעס מויכל, מויכל...
קיעוו, 1918
פרילינג
איך גיי הײַנט ארויס אין א טאָג א באנײַטן:
אף פרילינג-באפרײַטן
און הארץ'יווייכן הימל
גייט קריהע, --
פון אלע פיר זײַטן
שוין ציִען זיך פּלאפּלענדיק אומריינע שטראָמען
און נישטערן, זוכן, װי הינטעלעך בלינדע,
דעם פײַכט-שווארצן בויך פון דער ערד.
און ערגעץ פונװײַטן,
אין בלויען פארקלערט,
ווארט אָפּ שוין א װאָלקן א מילדער, א ווייכער...
און ווען ס'וועט פון נאכט-פרעסטלער
זײַן שוין קיין זייכער,
און זײַן װעט דער הימל אויך ריינער און העכער,
אין גאָרטן שוין ווייך און צעגראָבן די ערד, --
דאן קומט בלויער װאָלקן אף גאָלדענע פערד.
קיעוו, 1918
1
אין פינצטערער נאכט
אין פינצטערער נאכט, ווען איך זע זיך אליין ניט,
איך װער נאָר א טונק'לער צעפלאָסענער פלעק,
מיר הערט זיך דאָס רוישן פון כוואליעס פון װײַטע,
װאָס טראָגט זיך צום ברעג.
אין בייזן געווימל פון שטורמישע כוואליעס
דאָס ברומען פון שלאכטפעלד זיך הערט,
דאָרט טראָגן ארום זיך צעװוילדעטע רײַטער
אף שווארצע טיטאנישע פערד.
זי יאָגן זיך, טראָגן זיך ריי קעגן רייע
און שלאָגן זיך אָן אין דער מיט.
און װער ס'האָט דאָס װאָפן אין לויף ניט געצילט,
פאר דעם איז שוין איצטער צו שפּעט.
און מענטשלעכער קערפּער און פערדישע צורע,
פארפּלאָנטערט אין טלאָען-געקנעט,
איצט ראנגלען זיך האסטיק און קרעכצן װי שטומע,
פארקרימט אין קלאָלע-געבעט.
אין פינצטערער נאכט, װען איך זע זיך אליין ניט,
מיר זעט זיך דער שוידער פון קאמף --
מיר זעט זיך דער וייטיק
פון לײַבער פארדרייטע אין קראמף.
118
אין אופשטאנד
אין קאלטער ווינטער-נאכט, בא שײַן פון בליצנדיקע שטערן,
אף װײַטע געגנטן צעפלאקערן זיך סרייפעס.
אין וועלדלער טונקעלע,
אין האלבע שוצגראָבנס,
בא טונק'לער זײַט פון ברענענדיקע דערפער
זיך שלענגלען שורעס מוירדים
מיט ביקס אין האנט, מיט ווארעם בלוט אין הארצן.
פון הײַזער אָרעמע, פון שטיקנדע ווארשטאטן,
פון לאנגע װאָגלינעכט, פון הונגעריקע טעג
געקומען זײַט איר, ברידער מײַנע פילע,
צו װײַזן
די פּרײַז פון שטילער מי,
דעם וויי פון אײַער לײַב,
דעם אויסגעשריי פון דוירעס און פון צײַטן.
איך הער: ס'ברומט אוף דער קייטן-קלאנג פון דוירעס קנעכט,
מיט אָרעמען געביין צעשאָטענע אף לעבנס-מידע װעגן,
סיזיט אוף דאָס בלוט פון מענגעס מײַנע ברידער,
מיט האנט צו האנט און קאָפּ צו קאָפּ געשאָכטענע
אף שלאכטפעלדער פון קײַלעכדיקער ערד.
איך ווייס: ס'וועט צארטעס מענטשלײַב נאָך ציטערן
אין א געמיש פון קויט און בלוט,
און ניט קיין יאָמטעװ האָט באלײַכט
אינמיטן נאכט די האָריזאָנטן,
נאָר עמעץ וויל דעם פּײַן, און עמעץ װויל דאָס בלוט.
מײַן בליק װערט קאלט, װי גרויער טאָג פון עסקימאָסן
אין שניייק-ווילדן לאנד...
מיט ביקס אין האנט,
מיט ווארעם בלוט אין הארצן
פארטײַע איך זיך איצט
און לאָקער נאָך דעם סוינע.
קיעוו, 1918
אין טריבן מענטשן-לאנד,
פאר דעם, װאָס פאלט שוין אונטער לאסט פון פּלאָגן,
װאָס קאָן איך זאָגן?
פאר דעם, װאָס קילט מיט אש דעם וי פון זײַנע ליידן,
װאָס זאָל איך ריידן?
מיט איינעם קלייד אף מײַנע לענדן,
מיט קאָפּ אנטבלויזט,
מיט בלוט, װאָס אין מײַן הארצן ברויזט,
װעל איך צו װיסטעניש זיך ווענדן.
די הייל װעט זײַן מײַן װוינונג פון באנאכט,
און װוירבל-ווינט און מידבער-זאמד מײַן כאווער פון באטאָג...
און כ'וועל אין לאנד צוריק ניט קערן,
ביזוואנען
איך װעל דאָס אױסלייז-װאָרט, דאָס פולע, ניט דערהערן.
קיעוו, 1919
די שווארצע מוטערינאכט
צעריסן ווערט פון וויי:
-- דער סוינע בא די טױיערן!
פון טיף פון הארץ
זיך רײַסט א ווילד-געשריי:
-- דער סוינע בא די טױערן!
אפגיך צום פערד,
די האנט שטאָל אָן,
ס'איז איצט די שװערד,
די שפּיז -- א פאָן --
-- דער סוינע בא די טױיערן!
119
=
באריט מאגילנלר
סעװואסטאָפּאָליער באלאדע
דער געראנגל דויערט
באם טיש, װאָס איז פארדעקט מיט אן אלטיטשקן, אױסגעװעפּטן סערװעט, זיצט אָנגעכמורעט
דער שעף פון דער סעװאסטאָפּאָליער שוץידינסט מײַער. איין פוס אין א גלאנצנדיקן שטיוול הוידעט
זיך פּאמעלעכקע איבער די קני פונעם צווייטן. דער קאָפּ איז צוגעטשמעליעט מיט א שווארצער פוראזשקע,
וועלכע עס קרוינט א באגילדעטע קאָקארדע, און עטװאָס פאריסן, אף אזויפיל, אז ער, מײַער, זאָל האָבן
א מעגלעכקײַט זיך אײַנצוגראָבן מיט זײַנע בלײַענע אויגן אינעם באלעבאָס פון דער דירע -- דעם
סוטולעוואטן לערער. מײַער איז עטװאָס צעמישט: , קאַן דען געמאָלט זײַן, אז אָט דער אניוועסדיקער,
אָט דער העפלעכער שטילינקער, װאָס פארשטייט נישקאַשעדיק דײַטש, איז דער רעדלפירער פון די
שטאָטישע פּארטיזאנער סאשא אָרלאָװסקי?*
ווען די רומענישע פעלד-זשאנדארמען האָבן שפּעט אפדערנאכט אינפאָרמירט פון באכטשיסארײ,
אז דער אטאמאן פון די סעװאסטאָפּאָליער קאָמוניסטישע אונטערערדלער װוינט אף דעם לאבאָרא"
טאָרנעם שאָסײ אינעם הויף אונטערן נומער פערציק זעקס, װוּ ער באהאלט אויס א דרוקערײַ, האָט
מײַער טייקעף אופגעשטעלט אף די פיס זײַן גאנצן אנשטאלט און זיך בליצשנעל אװעקגעלאָזט אהין
מיט אן אָבלאװע.
שוין צװויי שאָ װאָזגעט זיך בא די רעוויאקינס מיט דער אונטערזוכונג א כאָפּטע פעלדפעבעלס
און אונטערס, טרייסלט איבער אלץ נאָכאנאנד, קלאפּט אויס אף דורך און דורך די וענט, טאפּט דעם
דיל, קלײַבט איבער די כפייצים, אלטע שמאטעס, העפטן, נישטערט אין אלע פינצטערע װינקעלעך
מיט קעשענע-לאמטערנס. פון מאָל צו מאָל ראפּאָרטירן די געסטאפּאַװוצעס זייער שעף. מײַער הערט
אויס יעדערן אופמערקזאם, דאָס פּאָנעם זײַנס איז שטרענג און צעקנייטשט, פּונקט װי עס זאָל אים
עפּעס וויי טאַן. מיט א װוּנק באפוילט ער אלעמען פאָרצוזעצן די זוכונגען. איצט דרייען זיך ארום
זײַנע מיטארבעטער אין הויף.
,קערן זיי זיך אום ליידיקערהייט -- איז אויס, א סאָף!" -- זאָגט צו זיך אליין מײַער, א ביז גאָר
אויסגעמאטערטער פון אָנשטרענגונג, און טוט א טראכט אף א קאָל:
-- אָך, װעל איך שוין די באכטשיסארײַער מאמאליזשניקעס צוקלעמען די צינגער. ארופגעשטופּט
מיך אף א פאלשן שפּור...
רעוויאקין ציטערט אוף, דערהערנדיק די דאָזיקע ווערטער, שפּיצט אָן די אויערן. ביז אהער האָט
ער פונדעסטוועגן געהאָפט, אז אָט די אונטערזוכונג איז א צופעליקע -- פּונקט װי יענע, וועלכע די
פּאַליצײ פלעג פריִער פאָרנעמען, און אוב זי װערט דורכגעפירט אײַנגעגעסענער, פארביטערטער, קאָן
מען עס דערקלערן -- די היטלעראָווצעס זײַנען גוט צערודערט: אונדזערע שטייען שוין דערנעבן, נאם
פּערעקאָפּ. אָט-אָט רײַסן זיי זיך ארײַן אין קרים. די אומדערווארטע יעדיע ועגן דעם, אז עמעצער האָט
אָנגעפירט די פאשיסטן אפן ציל, האָט אים װייטיקדיק א ברי געטאָן.
מײַער, ביינע לעביינע, זשמורעט לײַכט צו די װיִעס און, װיגנדיק אף די דלאָניעס דעם פּארא"
בעלום מיטן אַנגעצױגענעם צינגל, פארסאָפּעט זיך. דער לערער דענערווירט דעם היטלעראַװעץ. סײַ
מיט דעם, װאָס ער איז א צעקראָכענער, סײַ מיט דעם, װאָס ער איז ניט אופגערעגט און פּרוּװוט ניט
14 *ן
אפילע נויסע-כיין זײַן, זיך צוכאנפענען. מעגסט דרײַ מאָל זײַן אומשולדיק, נאַר אויב בא דיר איז צו'
גאסט די געסטאפּאָ, דארפסטו דאָך שוין פון דעם אליין ציטערן פאר שרעק. א מענטש, װאָס האָט
ניט מוירע פאר דער געהיים- פּאַליצײי, איז א געפערלעכער עלעמענט. דער עסעסאָװעץ טראָגט איבער
דעם בליק אף דעם לערערס װײַב.
לידיָא טימאָפייעוונא שטייט לעבן אויסגעבעטן געלעגער, ארײַנגעשטעקט די באָרװעסע פיס אין
אָפּגעניצטע שיכלעך. פארהילט איז זי ביז איבערן מויל אין א מולטענער קאָלדרע, נאָר סײַװי הערט
זי ניט אוף צו ציטערן -- עס קלעקט ניט קיין קויכעס זיך באפרײַען פונעם פיבער.
דער אויסזען פון א יונגער פרוי מיט אן אָנגעקװאָלענעם בויך און צעשװוּמענע געלבלעכע פלעקן
אף די מאָגערע באקן װעקט אײנצײַטיק עקל און פארטעמפּטקײַט, לעשנדיק קאָלערלײ כשאָדים. מײַער
איז צופרידן.
אָבער לידיא טימאָפייעװונא איז אויך אומרויִק, װי איר מאן. זי איז אויך א ביסל באהאוונט אין
דער דײַטשישער שפּראך און פארשטייט, אז עפּעס איז טאקע געשען אומפאריכטלעכס. נאָר דאָ טוט
וואסיע אופמונטערנדיק צו איר א שמייכל, און אָט דער שמייכל העלפט לידען קומען צו"זיך. זי טוט א
טיפן שלונג די לופט, צערײַבט מיטן טיפן פויסטל די בלוייבאפארבטע בויגנדלעך ארום די װיִעס.
,װײַבער בלײַבן קאָקעטקעס אפילע מעובערעסע, -- טוט א טראכט מײַער, אופנעמענדיק די
איבערקערעניש אין דער באלעבאָסטעס שטימונג אף זײַן שטייגער. ער היינט אָן ווייך גלעטן די
שארפע קני מיט קרײַזארטיקע באוועגונגען פון דעם פּאראבעלום, גלײַך ער װאָלט מיט דעם װעלן
אײַנרײדן זיך אליין, אז אלץ איז גוט, אלץ איז דאָ אין אָרדענונג, און וואלגערט זיך ווידער אָן מיטן
בליק אף רעוויאקינען.
-- װוּ זשע איז די טיפּאָגראפיע? -- פרעגט ער שטיל אף זײַן מאמע-לאָשן.
-- איר פּלאָנטערט דעם אדרעס, -- ענטפערט רעוויאקין, און בעקיוון אויך אף דײַטש. -- איך
האָב שוין אײַך ועגן דעם געזאָגט, הער נאטשאלניק.
-- און דאָך, עפשער װעט איר זיך יאָ דערמאָנען?
רעוויאקין טוט קנייטש מיט די אקסלען.
לידיא טימאָפייעוונא דערפילט, וי דער פראָסט שארט זיך אפסנײַ אונטער צו איר, און זי הייבט
נאָכאמאָל אָן צו פרירן, וען מײַער מיט אויסגעשטשירעטע ציין און מיט סלינע, װאָס שוימט ארויס
העכער די ליפּן, טוט א פרעג:
-- שוין פון לאנג, גענאָסינקע, מאטערט אײַך דער סקלעראָז?
די קעלט קלעמט לידען ארום מיט בײַסיקע רייפן, װײַל דער געסטאפּאָװעץ, ניט דערווארטנדיק
זיך אף וואסיעס ענטפער, ריטשעט ארויס:
-- נעבעכקע! אפילע דאָס צונעמעניש פארגעסן...
וואסיעס שארפער זשעסט מיט דער דלאָניע -- זײַנע פינגער לאָזן זיך פלינק איבערצוציילן די
קנעפּלעך אף דער בלוזע פון אונטן ארוף, ביז צום סאמע האלדז, צום גאַרגל, גלײַך ער װאָלט װעלן
צעשפּיליען דעם קאָלנער פונעם העמדל, -- װי אויך דער אויסדרוק פון זײַנע אויגן, האָבן אָנגעזאָגט
א האסטיקן אויסברוך. ויָאזוי וואסיע צינדט זיך מיטאמאָל אָן, ווייסט לידע גוט. און טאקע, רעוויאקין
האלט זיך קוים אײַן;
-- בא אונדז גיט מען צונעמענישן דעם פי, ניט די מענטשן, הער נאטשאלניק.
מײַער פירט צונויף די ברעמען.
-- אָט װער איך אין קאס און לאָד אויס אין אײַך דעם פּאראבעלום, -- זאָגט ער, אראָפּלאָזנדיק
די אונטערשטע ליפּ.
-- די צונג מײַנע איז דער פײַנט מײַנער, הער נאטשאלניק, -- באװײַזט עטװאָס אײַנשטילן אין
זיך די אופרודערונג רעוויאקין.
מײַערס רעכטע באק ציטערט אוף.
-- מיילע, -- זאָגט ער, באטראכטנדיק מיט פארװוּנדערונג דעם פּאראבעלום, וועלכער איז בע-
פיירעש אן איבעריקער אצינד אין די הענט, און אָט דער געדאנק אײַלט אונטער דעם פאשיסט. --
לאָמיר דערלאַזן, אז דאָס געװער איז באהאלטן. אלזאָ, הייסט עס, לייקנט איר אָפּ, אז איר זײַט אָר-
לאָווסקי?
-- װי זשע אנדערש? -- ענטפערט רעוויאקין שטיל, מיט דערשטוינונג.
-- איז פּרוּװט באשטעטיקן די דאָזיקע האשאָרע, -- זאָגט מײַער, צעבלאָזנדיק מיט פארגעניגן
די נאָזלעכער.
רעוויאקין דערווידערט, פארלייגנדיק די הענט הינטער דער פּלײצע:
-- דערװײַזן, אז איך בין ניט קיין קעמל? און ביפראט נאָך ניט קיין צװײיהויקערדיקער? דאָס
װעט מיר זיך ניט אײַנגעבן, וויבאלד איר באשטימט מיר געבן אן אנדערן נאָמען.
19
-- כ'ווייס ניט, כווייס ניט, צי איר זײַט, צי איר מאכט זיך, -- שמייכלט מײַער. זײַנע אױגן
פינקלען גיריק. רעוויאקינס צעמישטקײַט פארװײַלט דעם פאשיסט. עס איז אים אָנגענעם צו מיינען,
אז ער איז אלמעכטיק, אז ער איז בעקויעך פּראװען העפקיירעס, אופרעסן, װעמען ער װיל, לעבעדי"
קערהייט, פארפירן א ברוטאלע שפּיל מיט א מענטשישער נעשאָמע.
-- איין זאך קאָן מיך יאָ אויסלייזן...
-- אהא, װער עס זוכט, דער געפינט.
-- איך האָף, אז אײַער שוץידינסט ארבעט פּונקטועל, הער נאטשאלניק.
מײַער, א פארינטערעסירטער, שפּיצט זיך אָן:
-- פארפּינקטלעכט, ביטע, דעם געדאנק.
=+ איך בין איבערצײַגט, אז איר ווייסט פולקום און גרינטלעך אלץ װעגן מיר, -- דערקלערט
רעוויאקין, קוקנדיק גלײַך און אָפן אף מײַערן.
-- אײַנפאלעריש, ליבינקער, -- באמערקט כויזעקדיקלעך דער עסעסאָװעץ, -- זײַן א נאר פאר"
שאפט ניט קיין צאר.
נאָר רעוויאקין מאכט זיך ניט הערנדיק:
-- איר װייסט, אז איך האָב זיך קיינמאָל ניט אויסבאהאלטן פון דער פּאָלִיצֵיי.
-- דאָס טאקע -- יאָ.
-- באצײַטנס זיך געשטעלט דאָרט אפן דיסקאָנט...
-- אויך רינכטיק.
-- מיסטאם דער ערשטער אין שטאָט האָב איך זיך פארעגיסטרירט אף דער ארבעטס"בירזשע..
-- לאָמיר אָט דעם פּונקט נעמען אונטער א סאָפעק.
-- אין דער שול מי איך זיך ספּראוונע. איך בין אן ערלעכער אָנגעשטעלטער, כ'סטארע זיך,
וי מע זאָגט, מיט לײַב און לעבן...
מײַער באלעקט די טרוקענע ליפּן:
-- אלץ װעגן דעם טאטן װייסט די מאמע, איין זאך װײיסט ניט די מאמע: װען דער טאטע
שלאָפט מיט דער מומע...
און שוין אָן איבעריקן כיישעק:
-- יאָ, אונדז אינפאָרמירט מען וועגן אלץ.
און נאָך א פּאוזע:
-- ביז איצט האָבן מיר אײַך געהאלטן אלס א לאָיאלן בירגער. אצינד אָבער לאָזט מיך ניט
צורו דער כשאד, אז איר כיטרעװעט אונדז איבער.
רעוויאקין קוקט אופמערקזאם אין די אויגן דעם געסטאפּאָװעץ, און ביזוואנען יענער האלט פאר
נייטיק ניט אָפּװענדן פון אים זיין בליק, סטארעט זיך דער לערער אין ערגעץ ניט א קער צו טאָן דעם
קאָפֿ, ניט א דריי טאָן זיך, ניט א פיר טאָן מיט די אקסלען, אפילע ניט צוזשמורען די װיִעס. ערשט
נאָך דעם, װי מײַער, דאכט זיך, פארגעסט אין אים, נעמענדיק אראָפּצובלאָזן פונעם מונדיר עפּעס א
פעדערל, פירט איבער רעוויאקין די שווארצאפּלען אף דער פרוי. פיל האָט ער צו פארדאנקען דעם
װײַב: איר נאטירלעכן פארשטאנד, איר מוט, אירע זאָרגן. דאָס האָט זי אין סאמע אָנפאנג פון דער
פײַנטלעכער אינוואזיע, א דארינק העל-אויגיק מיידעלע, דערזען אים, אן ארויסלויפנדיקן בייס א מע"
הומע פון דער קאָלאָנע קריגס-געפאנגענע, איבערגעכאפּט אים אין גאס, ארײַנגעשלעפּט פאר דער
האנט צו זיך אין הויף און נאָכדעם אויסבאהאלטן אין די כורוועס פון דער מוטערס הײַזקע. דאָס האָט
זי אויסגעהיילט אים, א קראנק געװאָרענעם אף טיפוס און געלזוכט. דאָס איז זי עטװאָס שפּעטער
דרייסט אוועק באנאנד מיט אים קעמפן פאר פרײַהײַט פון דער היימערד. איר טאקע איז געקומען אפן
געדאנק דער אײַנפאל זיך לעגאליזירן -- דעראָכערן אן אומפארדעכטיקײַט-שעם, פּאָליטישע קאשרעס,
דאָס האָט זי אים אײַנגעגעבן סייכל ארויסצולאָזן א געדרוקטע צײַטונג, זי האָט אים באגײַסטערט אף
געוואגטקײַט. און איז געווען גערעכט. אין אלץ איז זי געווען גערעכט. בעסויכעם אין דעם, װאָס עס
איז צװוישן זי פּערזענלעך פאָרגעקומען, כאָטש לעכאטכילע האָט ער עס אפילע אין דער מאכשאָװע
ניט געהאט. פארגעסן איטעלען, זײַן באלאשאָווער ליבע, איז געװען ניט פון די פּאָשעטע זאכן. און
ס'איז נאָך ניט אינגאנצן קלאָר, צי האָט ער זי פארגעסן.
װאָס רעוויאקין זאָל ניט געווען טאָן -- צי געענטפערט דעם געסטאפּאָװעץ, צי געקלערט װעגן
דעם קעלער אונטער די פיס, ועגן לידען און איטעלען, װעגן זײַנע פרײַנט, האָט ער זיך די גאנצע
צײַט צוגעהערט צו די קלאנגען, װעלכע זײַנען געשװוּמען אהער פונעם הויף. דאכט זיך, עס האָט א
סקריפּע געטאָן דאָס טויערל פונעם האָלץישטעלכל, װוּ מיט א הויפן שפּענער און קאָלערלײ אלטווארג
איז פארוואלגערט דער רעזערװונער ארויסגאנג פון דער אונטערערד, גראָד יענער -- מיט א דרוק"
ווארשטאט, מיט זאצקאסעס, שריפטן, פארבן, מיטן טיראזש פונעם לעצטן נומער פון זייער צײַטונג
,פארן היימלאנד", נאָך וועלכע עס פירן צעיושעט, אין גרימצאָרן דעם אומגעלונגענעם דערװײַל געיעג
1--1 16
די היטלעראָװצעס. די נערוון זײַנען העכסט אָנגעצויגן, פּונקט אזוי װי אנומלטן, אף דער קיך, וען א
פעלדפעבעל אין גרויסע ברילן האָט א טראסקע געטאָן מיטן אָפּצאס איבער דעם אױיסגעצינעװועטן
מולטערל, װאָס רעוויאקין האָט געקראָגן פארן קינפטיקן יוירעש, און אָנגעהױבן אראָפּשלײַדערן דאָס
געפעס און די שטוב-זאכן פון די פּאָליצעס אינעם שראנק, וועלכער האָט מאסקירט די הױיפּט-לאָך --
דעם שטוביקן ארײַנגאנג אין קעלערגרוב.
מיטאמאָל דערהערט זיך אין הויף א געקנאל, װאָס טוט אײינצײַטיק, דוכט זיך, א וואקל, פּרווונדיק
איר פעסטקײַט, די שטוב, און א ריס מײַערן -- היינט אים אף די פיס. זײַן געזיכט איז קאָנװולסיוו
פארקרימט. ער פארקלעמט אין דער דלאָניע דעם פּאראבעלום, קערעװעט זיך אויס מיטן גאנצן גוף
צו דער צעעפנטער טיר. די שװעל פונעם פאָרצימער טרעט איבער, אַנבײגנדיק זיך, א הויכער ווער-
געלעץ, א באשפּריצטער מיט רעגךטראָפּנס. אף זײַן פּארצעף איז צעפלאָסן פארדראָס. מײַער באנעמט
מיט א פארשפּעטיקונג, אז אין דרויסן װילדעװעט א געוויטער. אונטערציענדיק די שווער געװאָרענע
קינבאק, קוויטשעט אויס דער עסעסאָװעץ:
+=-; איך תערז
דער ארײַנגעקומענער לייטענאנט װישט דאָס פּאַנעם מיט א נאָזטיכל, קרעכצט, הוסט, און ערשט
דאן ברענגט ער הייזעריק ארויס, אז די אונטערזוכונג אין הויף גיט דערװײַל גאָרניט.
רעוויאקין גלײַכט אויס די אקסלען.
מיט א לאנגער צונג טוט די געוויטער-שײַן א לעק די טאפליעס פון דער שטוב. דער דונער
אָבער ווערט ערגעץ פארלאָרן, דערלאנגט ניט אהער, אנטרינט, מיסטאם, אינעם טהאָם פונעם נאָענטן
יאם -- ווערט דאָרטן דערטרונקען.
אויסציענדיק דעם אָדערדיקן האלדז, פאריכט מײַער דאָס שנײיװײַס אונטערקאָלנערל פונעם מונ-
דיר. דער דורכפאל פון זײַן בליץדאָפּעראציע קימערט אים ניט קיין קאפּל, אין דער טיפעניש פון זײַן
נעשאָמע האָט עֶר גראָד אָט דאָס געװאָלט, אף אזא מין אויסגאנג געהאָפט: פײַערז װעט די מאמא-
ליזשניקעס ניט אויסקומען. אָבער אין דער זעלבער צײַט פילט ער מיטן כוש-הארייעך פון א שפּיר-
הונט -- לאָזן דעם איניען אף העפקער װאָלט געווען אן אומבאטראכטער גאנג. מע דארף זײַן פאָר-
זיכטיק. מע מוז זיך סטראכירן. ווּ, פונוואנען האָ טדי באכטשיסארײַער זשאנדארמעריק אױסגעגראָבן
די יעדיִעס וועגן אָרלאָװסקין? עס איז נייטיק אױיספאָדערן פּראָטים, דרינגענד. מײַער טוט װוידעראמאָל
א מעסט אָפּ מיט זײַנע קלעפּיקע אויגן דעם לערער. א מאָדנער רוס. ניט צו פרי האָט ער אױיסגעגלײַכט
די אקסלען? מײַער האָט עטװאָס א צווייפל געטאָן, אָבער באשטימט מיטנעמען דעם באלעבאָס מיט
זיך. זאָל ער זײַן אונטער דער האנט -- מאלע װאָס עס טרעפט.
הה., טע אלט גוט געווען זיך דורכלופטערן, -- זאָגט מײַער צום לערער טרוימעריש. -- איר האָט
ניט קיין כיישעק? .
-- ניין, -- ענטפערט אָפּ רעוויאקין קארגלעך. -- ס'איז דאָך נאכט אף דער ועלט. באנאכט
שלאָפט מען, הער נאטשאלניק.
-- נאָך אזא מין הארמידער קאָן מען דען אנשלאָפן ווערן? -- דערווידערט דער פאשיסט. -- אָן
אײַך װעט מיר זײַן לאנגװײַליק. איר זײַט אן אינטערעסאנטער מיטשמועסער.
רעוויאקין פלעכט פעסט איבער די פינגער:
-- אוב כ'בין אײַך נאָך ניט דערעסן, בין איך אוואדע גרייט. נאָר עפשער אָפּלײגן דעם שפּאציר
ביזן פרימאָרגן? מערקט מיר אָן די צײַט, װעל איך קומען פּינקטלעך.
-- נא מיר איז א נארישע געװױינהײַט -- ניט אָפּלײגן אף מאָרגן דאָס, װאָס מע קאָן אופטאָן
הײַנט.
מײַער דערלויבט די ליפּן, זיי זאָלן אָנמאָלן א שמייכעלע. דערנאָך, א קאָסע געטאָן מיטן אויג
אף דעם לערערס װײַב, ברענגט ער ארויס אף רוסיש:
-- קלײַב זיך. פאָר א ביסל צו מיר.
= זי איר װיילטן -- ענטפערט רעוויאקין עטװאָס העכער, איידער עס װאָלט געווען נייטיק.
לידיא טימאָפייעוונא פאלט צו שװײַגנדיק צו וואסיעס ברוסט.
-- אָן פּאניקא, פראו רעוויאקין, -- מישט זיך ארײַן מײַער מיט א געבראָכענעם רוסיש, --
אײַער אויצער אפגיך, געשווינד נאך האוזע אומגעקערט אהיים.
ער גיט זיך א דריי צום פענצטער, צעװויקלט, שורשענדיק, די פּלאשטש-פּאלאטקע.
-- כ'מוז ארויסגיין, װי א יודע, נאָך א נױטװענדיקײַט, -- טוט ער מיט פארגעניגן א הירזשע.
דער געלער לייטענאנט-ווערגעלעץ באגלייט אים.
און די באלעבאטים בלײַבן אין צימער אליין.
רעוויאקין גלעט מיט ביידע דלאָניעס די בעקלעך בא דעם װײַב.
-- בארויָק זיך, כ'בעט דיך, -- זאָגט ער. -- זעסט דאָך, אז אלץ איז גאָרניט אזוי שלעכט.
נאָר לידיא טימאָפייעוונא שעפּטשעט מיט פאָרװוּרף:
17
-- פארוויגסט מיך? און זיך -- אויך?
רעוויאקין טוט א זיפץ.
-- מע האָט אונדז פאראטן, וואסיענקע?
-- קענטיק.
-- אָבער װער? װער?!
רעוויאקין כמורעט זיך אָן, אויסהערנדיק לידעס הארץ-קלאפּ. שטילערהייט, גלײַך ער װאָלט זיך
געקליבן צערטלען די פרוי, דערנעענטערט ער די ליפּן צו איר אויער:
-- טייקעף גייט אוועק פונדאנען, טראָגט זיך אָפּ מיט דער גאנצער באלעבאטישקײַט. מיט האק
און פּאק...
-- יאָ, יאָ. כ'פארשטיי, -- רופט זיך אָפּ לידיָא טימאָפייעוונא, אײַנהאלטנדיק די טרערן.
-- אף מיר ווארט ניט.
ווילסט זאָגן -- דאָ ניט ווארטן?
-- פארשטענדלעך.
זי ווערן אנשוויגן -- עס קערט זיך אום מײַער,
== שויקס צעט ניט אף קיין שאָק יאָרן צעשיידט איר זיך, -- זאָגט ער, מאָדנע קוקנדיק אף
זיי. -- אלזאָ, אָן פּאניקא. מוט פערלאָרען, אלעס פּערלאָרען.
נאָר לידיא טימאָפײיעוונא קאַן זיך ניט אָנגעזעגענען מיטן מאן.
-- לאָז מיך אָפּ טײַערינקע, זײַ אזוי גוט, -- רעדט ארויס רעוויאקין ווייך, און באלד, העכער,
פילבאדײַטנדיק גיט ער צו: -- דער הער נאטשאלניק איז געוויס גערעכט. פארלירסטו געוואגטקײַט,
בלײַבט בא דיר גאָרניט. דעם מוט טאָר מען ניט פארלירן...
אין דעם קוזאָו פונעם געדעקטן לאסט-אװטאָמאָביל זיצט רעוויאקין, צוגעטוליעט מיט דער פּלײיצע
צו דער קאבינע, באנאנד, פון רעכטס און פון לינקס, -- צוויי עסעסאַװצעס. ער קוקט פארבײַ זיי אין
דער פינצטערניש, אין דער פּעכיקישווארצער נאָכן געוויטער נאכט, און זעט דאָרטן זײַנס, אזעלכס,
װאָס ניט זיי, ניט קיינער קאָן נישט זען. דער מאָטאָר פון דער מאשין הודעט. רעוויאקינען ווארפט
אהין און אהער, ויגט, נאָר קאָן אים ניט פארשלעפערן. פּונקט אזוי, גאָר ניט לאנג צוריק,
האָט אים א קרעכצנדיקע אָנדערהאלבנטאָנקע געפירט אין א װינטיקער נאכט פונעם הײמדאָרף קיין
באלאשאָוו. פּונקט אזוי האָט געקנאקט דער רעגן איבערן ברעזענטענעם דאך, פּונקט אזוי פלעג אונטער-
שפּרינגען די מאשין אף די װעג-גריבלעך און פּונקט אזוי עקלהאפטיק האָט געשמעקט דער בענזין.
נאָר דעמלט איז אלץ געווען אין דער צוקונפט. און איצט? דער געראנגל ווערט פאָרגעזעצט. אָט װאָס
עס איז װויכטיק. און זאָל ביזן סאָף בלײַבן א טאָג, אפילע א שאָ, אין שלאכט איז יעדע רעגע -- אן
אײביקײַט, און יעדן אויגנבליק דארף מען דורכלעבן ווירדיק.
דער פּרוּווילימעד
רעוויאקין שלינגט זשעדנע די לופט, כאָטש זי איז פול מיט שטיקנדיקן ברענשטאָף. סאיז אוואדע
אומבאקוועם צו זיצן פארקלעמט צװישן די עסעסאָווצעס, צוגעטוליעט די פּלײצע צום פענצטערל פון
דער אװטאָמאָביל-קאבינע. אף דער נעשאָמע איז קאלאמוטנע. ער קאָן ניט פּאָטער ווערן פונעם געדאנק,
אז דאָס שלעפּט מען אים, א געפּענטעטן, אין דער שוץידינסט, אז ניט בא עמעצן -- גראָד אין זײַן
שטוב, אין דער שטאב-קווארטיר פון דער סעװואסטאָפּאָליער קאָמוניסטישער אונטערערדישער אָרגאני-
זאציע, האָט נאָרװאָס באלעבאטעוועט אליין מײַער. ס'איז א דורכפאל, צום מענוּוול אין די הענט איז,
װײַזט אויס, טאקע ארײַנגעפאלן א רינגל, װאָס קאָן אים דערלויבן ארויסצושלעפּן די גאנצע קייט. עס
טרייסט ניט, װאָס אויך הײַנט, עפשער גאנץ צופעליק, זײַנען די אָקופּאנטן ניט דערגאנגען צום קעלער
מיטן דרוק"ווארשטאט. פאר א שמעק טאבעק װעט זיך אזא קעלעוו, װי מײַער, ניט אָפּטשעפּען. די
שוץ-דינסט ווייסט, א סװאָרע, נאָך ווייניקלעך. דערװײַל פונדעסטוועגן איז ניט אױיסגעשלאָסן, אז אין
די לאפּעס פון דער רומענישער זשאנדארמעריע האָט זיך ארײַנגעפּאקט עמעצער פון די כעוורע, וועמען
ס'איז עפּעס-װאָס יאָ באװוּסט װעגן דער אונטערערד. אנדערש איז אומדערקלערבאר די אָנגעצילטקײַט
פון מײַערס אָנפלי. פּאסקודנע. אין אלע פאלן.
דער ברעזענטענער פאָרהאנג איבערן הינטערשטן אװטאָמאָביל-באָרט איז ניט אראָפּגעלאָזט, און
רעוויאקין קוקט זיך אופמערקזאם אײַן אין דער נאכט. די פינצטערניש אין א גאנץ געדיכטע, נאָר
18
צומאָל שווימען פון איר ארויס סילועטן פון הײַזקעס, װעלכע רעוויאקין דערקענט קוים-קוים, נאָר
דאָס הארץ דערבײַ טוט א ציטער. אלנפאלס, פילן פילט ער גאנץ גוט, אז די װויסטע, הודענדיקע בויד,
װאָס הערט ניט אוף אים אונטערצוהעצקען, פירט נאָך אים אלץ בארג-אראָפּ מיטן לאבאָראטאָרנעם
שאָסײ, וועלכן ער האָט אױסגעשפּאנט אין דער לענג און אין דער ברייט. דאָרט איז ער אין די ערשטע
שאָען פון זײַן געפאנגענשאפט, בייס אונדזערע אעראָפּלאנען האָבן פארשפּעטיקט, װי ער האָט דעמלט
געטראכט, באָמבארדירט סעוואסטאָפּאָל, פלינק ארוױיסגעשפּרונגען פון דער קאָלאָנע. ער האָט זיך דאן
דערװועגט אף אזא ריזיקע קױידעמקאָל דערפאר, װײַל ער האָט נאָך פונדערװײַטנס אפן טראָטואר לעבן
איר שטוב דערזען לידען, די באקאנטע סאניטארקע, מיט װעמען ס'איז אים אויסגעקומען זיך טרעפן
ניט איין מאָל, הויפּטזאכלעך אלס פּארטניאָרשע אין קאָרטן-שפּיל, ווען דאָ ניט װײַט זײַנען געשטאנען
די פּראָװייאנט-סקלאדן פון באָגדאנאָוס ארטילערישן פּאָלק. ס'קאָן דאָך ניט זײַן, זי זאָל אים ניט העלפן
אנטלויפן! און אזוי איז טאקע געווען.
אינעם כאָלעל פונעם הינטערשטן באָרט פון דעם לאסט-אװוטאָמאַביל טוט זיך מיטאמאָל האסטיק
א װײַז אפן וועגראנד א הויכער לינדנבוים, באלד פארשווינדט ער, נאָר רעוויאקין ווייסט אף געוויס,
אז דאָרט, לעם אָט דער ברייט צעצװײַגטער ליפּע, שלענגלט זיך אַפּ פונעם לאבאָראטאָרנעם שאָסײ א
שטעג צו דער שול אף דער קעגניבערדיקער זײַט פונעם בארג. אין אָט דער שול, קימאט באם סאמע
אָפּריסישפּיץ, ארבעט ער, רעוויאקין, לעגאל אלס לערער. דערבײַ טוט ער דערעכאגעוו א קלער, אז
מיט אָט דעם שטעג װאָלט גוט געװען נאָך ניט איין מאָל שפּאנעז אהין און צוריק. פארװאָס ניט?
עפשער איז נאָך ניט עק וועלט? ניין, ניט מײַערס אופירונג בייס דער אונטערזוכונג בא אים אין שטוב
האָט א ביסל אײַנגעװיגט רעוויאקינען. װאָט פאר א רעצייעך עס איז אָט דער פארביסענער פאשיסט
און די איבעריקע אזעלכע, װי ער, האָט רעוויאקין גוט געװוּסט. די זאך איז איינפאכער: רעוויאקין
האָט זייער שטארק געװאָלט, עס זאָל װאָס גיכער ווערן א סאָף צו דעם ברוינעם גרויל, און געגלייבט
אין דעם אומענדלעך. אפילע אינדערפרי, װוען ער, רעוויאקין, װעט בא מײַערן אין קאבינעט געשטעלט
ווערן אויג אף אויג מיט זײַן כאווער ליודוויק שפּורניק, א פּױלישן ייָד, וועמען ער האָט א לאנגע צײַט
אויסבאהאלטן בא זיך אינדערהיים, טאקע אין יענעם קעלער, װאָס די פאשיסטן איז ניט געלונגען
איצט אָפּצוזוכן, אויך אינדערפרי װעט ער, רעוויאקין, ניט קאָנען גלײַך מאסקים זײַן, אז די געהיימע
טעטיקײַט זײַנע איז שוין פארענדיקט און אצינד בלײַבט אים בלויז איינס -- ערלעך און װירדיק
אוועקגיין פון דער װעלט. ניט יעדערן גליקט אָפּ אזעלכס... איצט אָבער איז שפּורניק געווען װײַט פון
אים, גאָר װײַט. רעוויאקין האָט, פארשטייט זיך, ניט פארגעסן, אז שפּורניק איז פאראן אף דער װעלט,
רעוויאקין האָט פּאָשעט ניט געקלערט װעגן אים, פּינקטלעכער, וועגן דעם, אז מיט אים קאָן געשען
עפּעס שלעכטס. נאָך מער, פארקערט, רעוויאקין איז געווען איבערצײַגט, אז שפּורניקן דראָט שוין
איצט ניט קיין שום געפאר. מיט א װאָך צוריק האָט רעוויאקין באקומען אן אַנװײַזונג פונעם אױיסשפּיר-
אָפּטײל פון אונדזער שווארציאמישן פלאָט, מיט וועלכן די סעװאסטאָפּאַליער קאָמוניסטישע אונטערערד
איז געווען פארבונדן, איבערפּעקלען אף דער גרויסער ערד דעם גראווירער און קינסטלער שפּורניקן,
רעוויאקינען איז געװוען קלאָר, אז אָן ליודוויגן קאָן די אונטערערדישע צײַטונג , פארן היימלאנד" זיך
ניט באגיין, נאָר אן אָנװײַזונג איז דאָך פאקטיש א באפעל, און רעוויאקין האָט אָט דעם באפעל אויס-
געפילט: אָפּגעשיקט דעם בלייכן, אָפּגעשואכטן אין קעלער מיטקעמפער אף דער גרויסער ערד מיט
זיכערע באגלייטער, צװישן זיי קאָסטיע אנזין. עמעס, קאָסטיען האָט רעוויאקין פארטרויט אויך דעם
ראפּאָרט פאר דער סאָװועטישער קאָמאנדשאפט װעגן דער לאגע אין שטאָט. בא רעוויאקינען איז קיין
שום סאָפּעק ניט געווען, אז די כעוורע זײַנען שוין פון לאנג דאָרט, װוּ מע דארף, באקומען אָבער
האָט זיך ניט אינגאנצן אזוי, װי עס איז געווען פארטראכט. נאָר דאָס װעט קלאָר ווערן ערשט אינדערפרי,
ווען שפּורניק װעט מיט פרעמדע, וואנזיניקע שווארצאפּלען אפן געשװאָלענעם בלוט-פארפלעקטן פּאַנעם
געשטעלט ווערן אויג אף אויג מיט רעויאקינען אין מײַערס קאבינעט. דערװײַל אָבער זײַנען די
מאכשאָוועס בא רעוויאקינען געווען אָנגעפילט מיט אנדערע בילדער. קוקנדיק טיף אין דער פינצטער-
ניש ארײַן, האָט ער געזען אינדערװײַטן זײַן באלאשאָוו, די שטאָט ביכלאל מיט אירע גאסן און געסלעך,
דעם צװײישטאָקיקן אינסטיטוט, װוּ ער האָט זיך געלערנט, און ביפראט -- די שול באם ברעג פונעם
טײַך כאָפּיאָר, די הויכע פירשטאָקיקע שול, װוּ ער, וואסיע רעוויאקין, איז צום ערשטן מאָל ארײַן אין
קלאס אלס לערער. מיט די מינדסטע אײנצלהײַטן געדענקט רעוויאקין זײַן פּרוווילימעד און דעם קלאס,
זווּ אָט דער, דראמאטישער פאר אים לימעד, איז דורכגעפירט געװאָרן, דעם קלאס, װוּהין, אגעוו, ער,
רעוויאקין, װעט זיך אומקערן פון יענערוועלט בלױז אין צוואנציק יאָר ארום -- אָבער שוין אן
אומשטערבלעכער, אף קעסיידער, א העלד פון סאָוועטנפארבאנד. נאָר װועגן דעם האָט ער שוין אוואדע
וויסן ניט געקאָנט...
רעוויאקין דערמאָנט זיך, אז דער לערער-צימער בייס די איבערײַסן נאָך די לימודים, וועלכע די
סטודענטן האָבן געגעבן, פלעג ווערן באזונדערס ענג, און די פּראקטיקאנטן פונעם לערער-אינסטיטוט
האָבן געוויינלעך זיך געסטארעט ניט דערקוטשען די גאסטפרײַנטלעכע באלעבאטים, ניט שטערן זי
19
אָפּצורוען -- אף די האפסאָקעס פלעגן זי ערגעץ אנטרינען, מערסטנטייל זיך צונויפזאמלען דערשראָקן
טשאטעסװײַז אין שוליכאָלעל, זי -- באזונדער, די שטיפנדיקע שילער -- באזונדער. נאָר דאָס מאָל
איז וואסיע ניט געבליבן מיט זײַנע קורס-כאווערטעס אינעם געראמען זאל צװישן די קינדערלעך.
נאָרװאָס האָט ער דורכגעפירט זײַן ערשטן לימעד, זײַן פּרוּװ-לימעד. וואסיעס פּאַנעם איז פארויטלט, די
אויגן, צעפינקלטע און אומרויקע, זעען אויס צויי מאָל גרעסער, איידער געװיינלעך. אף דער אויסי
געבויגענער אייבערשטער ליפּ זיצן פּערעלעך שווייס. וואסיע טוט א שטופּ די טיר מיטן קלאס"זשור"
נאל, א פארקלעמטן אין ביידע מעכטיקע, פּוערישע דלאָניעס, און טרעט איבער די שװעל פונעם
לערער-צימער.
פון יענער זײַט פענצטער הוליעט א זאווערוכע, היפּשע שנייעלעך רײַסן זיך ארײַן דורך דער
צעעפנטער פאָרטקע, לאָזן זיך פאָרזיכטיק אראָפּ אף וואסיעס האָר, אף זײַנע הייסע באקן. ער שלינגט
די פרישע לופט, זעט קיינעם ניט, הערט גאָרניט, כאָטש דער לערער-צימער איז איבערפולט. עמעצער
רייכערט, עמעצער לאכט הויך, אף א קאָל, עמעצער קלאָגט זיך אפן קאיאָריקן פראָסט, װאָס האָט אָפּנע-
בריט דעם קין. אלע זעען וואסיען, מע מאכט אָבער אן אָנשטעל, אז מע באמערקט אים ניט -- זאָל ער
א ביסל זײַן מיט זיך אליין, זאָל ער װאָס גיכער קומען צו"זיך, מע לייגט אויך קיין אכט ניט אפן אינ"
סטיטוטישן מעטאָדיסט גרײַצערשטײנען, װעלכער זיצט, אַנשפּארנדיק די האָריקע הענט אף א שטעקן
מיט אן אויסטערלישער גאלקע, אנטקעגן דעם ברייטן דרײַפליגלדיקן שפּיגל און בילדעט זיך אָפּ אין
אָט דעם טריומאָ פונעם קאָפּ ביז די פיס מיט זײַן הויכן שטערן, מיטן כיטרעוואטן שמייכל, מיט דער
שװערלײַביקער פיגור -- זי, דוכט זיך, וואקסט ארויס דירעקט פונעם אלטערטימלעכן לעדערנעם
שטול, אף וועלכן דער מעטאָדיסט זיצט.
צומאָל פליִען דורך די האפסאָקעס אויגנבליקלעך. אָט ערשט האָט דאָס הילכיקע גלעקל גע-
בראכט די יעדיִע, אז דער לימעד איז פארענדיקט, און אָט קלינגט עס שוין אפסנײַ.
-- היי, בירגער! א זשורנאל איז פארפאלן געװאָרן. גוואלד! װוּ איז דער זעקסטער בייס', כא-
וויירימלעך?
וואסיע ציטערט אוף: דער אויסגעשריי האָט דאָך אן אומיטלבארע שײַכעס צו אים -- דאָס האלט
ער, פארפּרעסט אין די דלאַניעס, דעם זשורנאל, װעלכן עס זוכט איינע פוז די לערערנס. ער טיט זיך
שארף א קער צו איר, שטרעקט אויס מיט ביידע הענט דעם זשורנאל, װאָס האָט זיך אזוי פּאָשעט אָפּי
געזוכט:
-- נאט אײַך, אָט איז ער, און האָט ניט קיין פאריבל...
די יונגע לערערן מיט געקרײַזלטע, װי בא זײַן איטעלען, לאנגע לאַקנס, נייגט אָן דעם קאָפּ:
-- א דאנק, טײַערינקער. איר האָט מיך מאמעש אויסגעלייזט פון א צאַרע.
דעם פארשײַטן שמייכל אין אירע אויגן פארפיקסירט ניט וואסיע.
איבערבלײַבנדיק אין לערער-צימער אינצווייען מיט זײַן מעטאָדיסט, זעצט זיך וואסיע שטילינ-
קערהייט צו לעם אים אף א טאבורעט.
גרײַצערשטײן שפּירט נאָך אים אין שפּיגל. ,אזוי קעסיידער, שווער די לער, איז די ארבעט גרינ-
גער, -- קלערט ער, א גליטש טוענדיק דעם בליק איבער וואסיעס נידעריק אראָפּגעהאנגענע אקסי
לען. -- עס זאָל אים נאָר ניט אײַנברעכן, כאסװעכאָלילע. אין סאמע אָנפאנג איז פאר א יונגן זייער
געפערלעך אן אנטוישונג".
ער פארשטעלט מיט די עטװאָס צענומענע פינגער דאָס פּאַנעם, פארטײַעט זיך, פונדערזײַטנס
װאָלט מען געקאָנט מיינען, אז אָט דער באיאָרטער, לוט וואסיעס פאַרשטעלונגען, מענטש מיטן אָרדען
פון דער רויטער שלאכט-פאָן אין א פּורפּורינעסטל פון סאמעט אפן פרענטש-לאץ, מיטן זעלטענעם פאר
יענע צײַטן אַרדען, ועלכן ער, גרײַצערשטײן, האָט געהאט די זכיע צו באקומען מיט צוואנציק יאָר
צוריק בייסן פאָרסירן דעם סיוואש, פונדערזײַטנס װאָלט מען געקאָנט קלערן, אז אָט דער שטרענגער
מענטש דרעמלט א מידער, אָבער ואסיע האָט אומופהערלעך געפילט אף זיך די לאסט פון זײַנע
אופמערקזאמע אויגן און איז בעשום-אויפן ניט געװען בעקויעך אופהערן צו דרייען אין די מעכטיקע,
פּויערישע דלאַניעס דאָס הענטלפּען, װאָס ער האָט נאָרװאָס צופעליק ארױסגעשלעפּט פונעם טינטער
אפן טיש. די הענט זײַנען שוין אינגאנצן געװאָרן פיאָלעטאָװע, אָבער וואסיען האָט עס ניט געארט
קיין קאפּל -- די גרויסע פלעקן אף די דלאָניעס איז ביכלאל מעגלעך אָפּצוּװאשן, אוב ניט אין דער
נאָענטער, איז לעכאָלהאפּאָכעס אין דער זעבארער װײַטערער צוקונפט. איצט האָט ער געדארפט וויסן
בלויז איינס: װאָס טראכט װעגן זײַן, וואסיעס, לימעד דער מעטאָדיסט. אין מויעך האָט א בליץ געטאָן,
אז עפשער איז גאר ניט אזוי נייטיק איצט פעסטשטעלן די מיינונג פונעם גרופּעאָנפירער, פיל וויכטי-
קער איז קאָנסטאטירן, װאָס קלערסטו אליין װעגן זיך, נאָר דאָס האַט וואסיעס אומרו לאכלוטן ניט
געלינדערט. דער אורטייל פונעם מענטשן מיטן אָרדען אפן פרענטש-לאץ איז פאר אים געווען טײַער,
א סאך טײַערער, איידער עס װאָלט געקאָנט זיך דוכטן, און ניט נאַר עמעצן. גרײַצערשטײן איז פאר
וואסיען געווען א מוסטער, און טאָמיד, אָנהײבנדיק פון יענער רעגע, װען ער איז, הינקעדיק, צום
20
ערשטן מאָל ארײַנגעקומען אף דער לעקציע אין דער אאודיטאָריע, װוּ צװישן דער בונטער כאָפּטע
סטודענטקעס האָט זיך פארקליבן אן איין-און-איינציקער באָכער, טאקע ער, ואסיע רעוויאקין, און
ענדיקנדיק מיט דער איצטיקער װײַלע, ווען גרײַצערשטײן איז פאר אים געװאָרן סײַ מער װי א ברו"
דער, סײַ מער װי א טאטע, סײַ מער װי א פרײַנט -- א לײַכט-שטערן, וועמענס אופווירקונג האָט ניט
קיין שיר.
ביזוואנען וואסיע פּרוּװוט אױסקלאָרן מיט זיך אליין, ויאזוי זײַן מעטאָדיסט באציט זיך צו דעם,
װאָס ס'איז מיט אים, מיט וואסיען, געשען אף דעם פּרווילימעד, טוט אויך גרײַצערשטײן קימאט דאָס
זעלבע -- ער זוכט אן ענטפער טאקע אף דער פראגע, װעלכע קימערט ואסיען: ויָאזוי אלץ אָפּצַד
שאצן? צוליב דעם כאזערט ער איבער אין געדאנק דעם גאנצן גאנג פון די געשעענישן.
אזא שיינער, װי אין יענער לעכאטכילעדיקער מינוט, װען גרײַצערשטײן האָט פון דער לעצטער
פּארטע אין זעקסטן , בייס" דערזען לעם דער צעעפנטער טיר רעוויאקינען, איז דער באָכערעץ נאָך
קיינמאָל ניט געווען. אלנפאלס, פאר אים, פאר גרײַצערשטײנען, איז דער געשמעלץ פון באגײַסטערונג
און אנטשײידנקײַט אינעם סטודענטס ברייט צעעפנטע אויגן געװען א ניט אף אזויפיל אומגעריכטער,
װי אן אויסערגעוויינלעכער, כאָטש גרײַצערשטײן האָט מיט אלע כושים פאָרויס געפילט, אז זײַן
אונטערשעפיקער איז נאָך לאכלוטן ניט אינגאנצן צעעפנט, אז ער פארמאָגט נאָך אזעלכע טיף פאר-
באַרגענע קויכעס, װאָס װעלן אים סאָפקאָלסאָף ארױיסטראָגן אף ברייטע ראכװעסן: רעוויאקין איז נאָך
פעַיִק צו באיוונדערן די וועלט מיט אומדערווארטס.
דאָס, װאָס דער פּראקטיקאנט פארהאלט זיך אף דער שװעל, איז א נייטיקע זאך, ניט קיין פאר-
לאָרענע רעגע -- זאָלן זיך די שילער א ביסל בארויִקן, זאָלן זיי אויסלעשן די אופרעגונג, אנשטילט
וערן, זאָלן זיי האָבן א מעגלעכקײַט גלײַך צו באנעמען, אז אין קלאס איז געקומען א באלעבאָס.
אָבער דערנאָך װאָלט ער, גרײַצערשטײן, זיך באגאנגען אין פיל פאלן ניט אזוי, װי דער סטודענט.
ער װאָלט, אשטייגער, ניט פארצויגן אזוי דעם אויספרעג פונעם מיידעלע, װאָס האָט אָן אופהער גע-
צופּט מיט די פיבערנדיקע פינגערלעך דאָס שנײיװײַסע פארטעכל. און אוואדע װאָלט ער, נאָך אזא
לאנגדויערנדיקן און אינטערעסאנטן געשפּרעך מיט דער שילערן, ניט ארויסגעשטעלט איר קיין דרײַעלע,
בעשום-אויפן ניט, א ניט-בארעכטיקטע שטרענגקײַט! פאקטיש האָט די שילערן געענטפערט פײַן אף
אלע פראגעס. און דאָס, װאָס רעוויאקין האָט פאר אָט דעם ענטפער ארויסגעשטעלט א ניט-פארדינטע
אָפּשאצונג, האָט ארויסגערופן א פּראָטעסט. דאָס מיידעלע האָט זיך צעװיינט. די כליפּערײַ האָט אזוי
אָדער אנדערש אופגערודערט רעוויאקינען, און ער האָט דאָ זשע טײַער באצאַלט פאר דעם. װען ניט
אָט די קלינגענדיקע טרערן, װאָס האָבן געקאלויצעט זײַן אנטשלאָסנקײַט, װאָלט, קענטיק, רעוויאקין
אפילע אין דער מאכשאָװע ניט געהאט, פּאטערנדיק צײַט, צו באשטיין, אז דער קונדעס זלאָטין זאָל
לעמאנעשעם צוטראָגן צום טישל זײַן טאָגבוך, װוּהין עס דארף ארײַנגעשטעלט װערן א צווייעלע. וען
ניט אָט די דערקוטשענדיקע כליפּערײַ, װאָלט רעויאקין געװיס געװען גראָדמעסיקער און װאָלט
מיסטאם גלײַך באמערקט לוט דער גרימאסע, וועלכע דער װײַסכעװרעניק האָט אָנגעמאָלט אפן פּאַ
נעם, פארזיכערנדיק קלאַגמוטעריש: , פארגעסן דעם טאָגבוך אינדערהיים", לוט זײַנע מאמזערישע
האװײַעס און כיינדלעך, לויט די אָנשטעלן, װאָס ער מאכט, אז ס'וילט זיך אים פארקנעטן עפּעס א
פריילעכע שפּיל... וען ניט די איבערמאָסיקע אופגעשרױפּטקײַט, װאַלט דער סטודענט ניט בארויגעז
געװאָרן אף די קינדער מאכמעס דעם, װאָס זיי האָבן אױיסגעשאָסן מיט א לוסטיקן געלעכטער בייס
ער האָט זיך לעפּיש און שארף א דריי געטאן, רעאגירנדיק אף עפּעס אן אויסטערלישן קרעכץ דער
רועך ווייסט פונוואנען, און פון די הענט זײַנע האָט זיך האסטיק ארויסגעגליטשט דאָס הענטל -- א
פלי געטאָן סטראָס-האַלאָװאָי, זיך ארײַנגעשטאָכן מיט דער פּען אין דיל באם צופוסנס פונעם טאָװל,
און אזוי געוויגט זיך, װי אן אומרו, ביזוואנען וואסיע האָט עס מיט קאס ארויסגעריסן פון דער דיל-
ברעט. גיי, פּרוּװו זיך ניט צעהירזשען... גײי, זײַ ניט קיין קינד... דאָ װאַלט גוט געווען זיך צעלאכן
איניינעם מיטן קלאס, ניט פארבײַסן באליידיקט די ליפּ. צוליב דעם אָבער דארף א לערער באזיצן א
מײַלע, װאָס װעסט ניט אנטלײַען אין ערגעץ, ניט קויפן, ניט אָפּנעמען זי רויבעריש בא עמעצן אין א
פינצטערער נאכט -- זי ווערט איניינעם מיטן לערער געבוירן און פארלאָזט אים ניט קיינמאָל, בלײַבט
מיט אים אין אלע אומשטאנדן: א לערער דארף ליב האָבן די קינדער, זי -- ניט זיך... עמעס,
שטרויכלען קאַן זיך יעדערער, אפילע א לערער...
אף רעוויאקינס לימעד איז אָבער געװוען א סאך אזעלכס, װאָס גרײַצערשטײן דארף לויבן. מיט
זיסן פארגעניגן און פארבאָרגענער אנציקונג דערמאָנט זיך דער מעטאָדיסט, ויָאזוי וואסיע האָט באם
לערער-טיש געשיקט דעמאַנסטרירט אן עקספּערימענט אף אן אָריגינעלן מאכשיר, וועלכן ער, וואסיע,
האָט קאָנסטרויָרט און אליין אויסגעבויט אינעם אינסטיטוטישן ווארשטאט, ויָאזוי די שילער האָבן זיך
פארטרוילעך צוגעהערט צו זײַנע דערקלערונגען, װיָאזוי די כעוורע האָבן אקטיוו געארבעט איניינעם
מיטן פּראקטיקאנט...
21
די ערשטע סטודענטישע לימודים פארמאָגן אין זיך אן אומאַנזעטיקלעכן צויבער. איבערלעבן זיי
איז א גרויס גליק. אי פרייד פארשאפן זיי, אי בענקעניש... גיי ווייס, װאָס מער? ניט דו דאָך, דער
סטודענט, שטייט באם אורקוואל פונעם לעבן: אים, ניט דיר סטארען זיך העלפן די שילער -- מיט א
געלונגענעם ענטפער, מיט א גערן אופגעהויבענער האנט, מיט באגיטיקנדיקע און פארשװערעריש
פינקלענדיקע אייגעלעך, דאָס איז ער, דער סטודענט, יונג, ניט דו... נז, איז װאָס? דו האָסט דײַנס
אָפּגערושט. אַבער מיט אים, מיט דעם סטודענט, ביסטו אפסנײַ יונג, און דאָס װעט קיינער ניט פאר-
לעשן, אויב װעסט ניט פאראטן זיך אליין...
גרײַצערשטײן איז געװען זיכער, אז דער פרוו-לימעד װעט, טראָץ אלע שװעריקײַטן, סײַװי
רעוויאקינען געלינגען, ביז דער לעצטער רעגע האָט ער געגלייבט אין דעם סטודענטס קיכעס און
אין זײַן בארוף, ביז יענעם מאָמענט, װען ס'איז מיט זײַן פארפירערישער פראגע ארױיסגעשפּרונגען
דער זעלבער דארינקער קלײַענדיקער זלאָטין, וועלכער האָט אין סאמע אָנהײב געשטאמלט, אז ער
האָט פארגעסן דעם טאָגבוך אינדערהיים... יענע רעגע האָט לאכלוטן גרײַצערשטײנען ניט אנטוישט,
ניספּאָעל געװאָרן איז ער יאָ, נאָר ניט פארצווייפלט -- דאָס ניין, סײַװי -- גיין...
נאָך בייס די פריִערדיקע באזוכן פונעם קלאס איז וואסיע שוין גוט געווען באקאנט מיט די
שפּיצלעך, װאָס אָט דער פּריטשעפּע זלאָטין איז פעיָק אָפּצוטאָן. אויך אף דעם פּרוו-לימעד האָט דער
סטודענט באוויזן אים מאכן עטלעכע באמערקונגען, נאָך אין דעם אויגנבליק, ווען ער האָט דערזען דעם
ייַנגעלעס דלאַניעטשקע איבער דער פּארטע, האָט ער אפילע נאָענט ניט געקאָנט דערלאָזן די האשאָרע
וועגן א פאָרטל. אים האָט זיך אויסגעוויזן, אז זלאָטין ציט זיך ארײַן אין דער ארבעט פונעם קלאס, און
דעריבער האָט וואסיע פריילעך א װונק געטאָן צו דעם יאטל.
-- ואטילי דמיטריַעװיטש, -- צעהילכט זִיך אין קלאס א דינינק, קיין קאפּל אפילע ניט פאָנפע-
דיק קעלכל. -- זאָגט, זײַט אזויפיל גוט, צי מעג מען טרינקען שוועבלזויערס?
דער קלאס װערט פארשטארט.
די לערערן, אין װעמענס קלאס וואסיע פירט זײַן לימעד, און גרײַצערשטײן אף דער לעצטער
פּארטע, און די סטודענטקעס-פּראקטיקאנטן, וועלכע זײַנען דאָ בײַװעזנד, און די שילער -- אלע
איניינעם דערזעען אײנצײַטיק, װי עס בײַט זיך ואסיעס פּאָנעם -- ווערט נישטוימעם, איבעראשט,
באליידיקט. וואסיעס פינגער טוען זיך פלינק א לאָז איבערצוציילן די קנעפּלעך אף דער בלוזע -- פון
אונטן ארוף, ביז צום סאמע האלדז, דאָרטן שפּיליען זיי אָפּ דאָס לעצטע קנעפּל, גלײַך יענץ זאָל זײַן
דער שולדיקער, װאָס עס ווארגט אים עפּעס א קנויל אין גאָרגל. גרײַצערשטײן פארדעקט דאָס מױיל
מיט דער דלאָניע, װילנדיק װאָרענען וואסיען, ער זאָל זיך אופהאלטן, ניט קאָמענטירן זלאָטינס אויס-
פּראל, אָבער וואסיע זעט שוין גאָרנישט -- ניט די לערערן, ניט דעם מעטאָדיסט, ניט די שילער, ניט
זײַן טײַערע איטעלע, וועלכע װינקט און רופט צו אים מיט די אויגן. ער זעט בלױז, פארגרעסערט,
פּונקט װי אף א קינאָיעקראן, דאָס אזעסדיקע, פול מיט כוצפּע און זונעשפּרענקלעך פּאַנעם און האלט
ניט אויס, צעהאקט אָפּהענטיק די קאלעמוטנע שװײַגעניש מיט א ברוטאל קאָל, גלײַך ער װאָלט דער-
לאנגט א פראסק דעם געלן כוצפּעניק, א הייסן פּאטש אין קלײַענדיקן פּאַנעם:
-- נאראָנים מעגן!
דער קלאס ענטפערט אָפּ מיט א פארטויבט געלעכטערל,
װײַטער פירן דעם לימעד, װי ער האָט פּלאנירט און געװאָלט, גיט זיך וואסיען ניט אײַן. עפּעס
איז געשען אזעלכס, װאָס איז שער געווען פאָרויסצוזען, און פארשטיין -- אויך. די שילער האָבן זיך
געדרייט אף זייערע ערטער, געסקריפּעט מיט די פּארטעס, געשושקעט זיך איינער מיטן אנדערן. די
באצויבערונג, װאָס האָט זיי אָט ערשט, נאָרװאָס געקניפּט און געבונדן מיטן אָנפאנגער-פּראקטיקאנט,
איז מיטאמאָל אנטרונען.
װיאזוי און פארװאָס עס צעפאלט זיך צומאָל דער בונד צװישן מענטשן, די קעגנזײַטיקע
פארבינדונג זייערע, איז געווען א סאָד הינטער זיבן שלעסער אי פאר די קינדער, אי פאר זייער יונגן
לערער. נאָר סײַ זיי און סײַ ער האָבן זיך געפילט װי באראבעוועטע. אך, וי פּראָסט און איינפאך מיר
פארלירן אמאָל דאָרט, װוּ מע װאָלט אומבאדינגט געדארפט געווינען, און אופשטעלן די פארלוסטן, אוי
וויי, גיט זיך מערסטנטייל ניט אײַן. אָט װעגן װאָס עס האָט געטראכט גרײַצערשטײן, א צופּ טוענדיק
זײַן קורץ געשוירן שטעכלערל אין שפּיגל. א קאָמפּליצירטן געפיל האָט בא אים ארויסגערופן וואסיע.
ער, גרײַצערשטײן, האָט ראכמאָנעס געהאט אף אים און אינצײַטיק זיך מיט אים געגרױיסט, זיך
געברויגעזט אף אים און איז געווען מיט אים צופרידן. ראכמאָנעס געהאט, װײַל זײַן ארבעט, פונדעסט-
װעגן, איז דורכגעפאלן. זיך געגרויסט מיט אים דערפאר, װאָס דער דורכגעפאלענער לימעד איז
געווען אין פיל הינזיכטן א סאך מער אינטערעסאנטער, איידער די אזויגערופענע קעשורעדיקע. זיך
געברויגעזט מאכמעס דעם, װאָס אים, גרײַצערשטײנען, אין גאָר אפן געדאנק ניט געקומען, אז
וואסיע איז פּעיִק אף אזא מין ברוטאלקײַט: דער מעטאָדיסט איז געװוען איבערצײַגט, אז וואסיע איז
א העכסט אויסגעהאלטענער באָכער. אלץ, װעגן װאָס גרײַצערשטײן האָט געקלערט, האָט זיך אזי
22
אָדער אנדערש אָפּגעשילדערט אף זײַן מיד פּאָנעם, און וואסיע איז געווען גרייט אופנעמען א פולקומע
אויסזידלונג -- גרײַצערשטײנען האָט מען ניט געדארפט לערנען עמעצן גוט אויסצובעזעמען. אָבער
גרײַצערשטײן האָט זיך מיט דעם ניט געײַלט.
-- אונדזערע זײַנען, א סװאָרע, אינעם זיבעטן, -- טוט ער א זאַג הייזעריקלעך, גלאט אזוי,
דערעכאגעוו.
וואסיע פארשטייט, אז גרײַצערשטײן איז דעליקאט ניט אװעק מיט אלעמען צוליב אים, און
איז דערפאר שטארק דאנקבאר דעם מעטאָדיסט. נאָר א װוּנדערלעכע זאך: װאָס קלאָרער ואסיע
באנעמט די טיפקײַט פון זײַן מאפּאָלע, אלץ שטארקער וויל ער זיך באשיצן, זיך ריינוואשן אין גרײַי
צערשטיינס אויגן. מיט א ביטערן שמייכל זאָגט וואסיע:
-- נו, נערעקט מיך...
גרײַצערשטײן זשמורעט אָן די אויגן אף וואסיען. פאראטן זיך אליין איז ער ניט בעקויעך. פאר-
מינערן מענטשלעכע באמיונגען? דאָס ניין! פארגעבן עמעצן זײַנע זינד -- דאָס אוואדע ניט! נאַכגעבן
אים -- איז די סאמע ערגסטע טויווע א מענטשן.
-- װילד באקומט זיך, רעוויאקין, -- זאָגט גרײַצערשטײן.
-- װאָדען, כ'האָב געדארפט איבערן קעפּל גלעטן דעם כוצפּעניק? -- צעצינדט אין זיך די
בייזקײַט וואסיע.
גרײַצערשטײן ציט אויס דעם פוס מיטן פּראָטעז, הייבט אָן, קנייטשנדיק דאָס פּאָנעם, זיך צוריק-
ווארפן אפן אָנלען פונעם שטול.
--אינעם ארסענאל פון א לערער איז ניטאָ קיין אָרט פאר ברוטאלקײַט און באליידיקונגען, --
אָפּאָנירט ער הארב. -- אָנװענדנדיק אזא מין װאָפן, פארלירן מיר דאָס רעכט צו דערציען. דאָס איז
קלאָר? האגאם אלץ איז געװענדט אין דעם, אין װאָס פאר א באדינגונגען, אין וועלכע אומשטאנדן
מיר לעבן. צומאָל קאָן הארבקײַט װערן א נױטװענדיקײַט, א נאָרמע, אפילע פאר א לערער. דאָס איז
קלאָר?
וואסיע בייגט אָן נידעריק דעם קאָפּ. צי דען װייסט ער ניט, װוּהין עס נייגט גרײַצערשטײן? פון-
דעסטוועגן אָבער װיל ער ניט מאסקים זײַן מיט דעם, אז קעגן בייזס אין געוויינלעכע פאלן דארף מען
אָפּטרעטן. מיט בייזס איז קליגער פון אלץ זיך ראנגלען. ער זאָגט עס ניט ארויס אף א קאָל, ער
באװײַזט עס פּאָשעט ניט טאָן. גרײַצערשטײן פארלויפט אים דעם וועג:
-- מיר האלטן אין די הענט מענטשישע נעשאָמעס, אָבער א מענטשישע נעשאָמע קאַן ניט
איבערטראָגן און מויכל זײַן קיין גראָבן צוריר.
וואסיע שװײַגט. ער פארשטייט, אז פארענטפערן זיך איז אומעגלעך. ער געדענקט גרײַצערשטײנס
הויפּט-טעזיס וועגן ליבע אלס יעסאָד פון לערערישער טעטיקײַט אָט דעם געדאנק פלעג דער מעטאָי
דיסט ניט איין מאָל איבערכאזערן אף זײַנע לעקציעס. נאָר וואסיע איז נאָך, װײַזט אויס, געוען צו
יונג, און די פאָרשטעלונג װעגן ליבע ביכלאל אין בא אים געװען באפארבט גאנץ געדיכט מיטן
פּערזענלעכן געפיל ביפראט, און דאָס, קענטיק, האָט שטארק פארשמעלערט דעם באנעם זײַנעם. נאָר
כאָטש גרײַצערשטײן האָט אים געזידלט, איז וואסיע בא זיך ניט געפאלן. פארקערט, דער מעטאָדיסט
מוסערט אים, און ער הייבט דעם קאָפּ אלץ העכער און העכער. גרײַצערשטײן זעט עס און איז אויך
צופרידן. אים איז טאָמיד געווען אָנגענעם אָפּצומערקן, אז זײַנע שטרענגע װערטער העלפן א מענטשן
אױיסגלײַכן די אקסלען.
די טיר פונעם לערער-צימער טוט פּלוצעם א סקריפּע. אף דער שװעל באװײַוט זיך א טשאטע
סטודענטקעס. לאָזט זיך אויס, אז זיי זײַנען אין ערנעץ ניט אוועק, ניט אין זיבעטן קלאס, ניט אין
קיין אנדערן.
-- מירן רעוויאקינס לימעד באהאנדלען, צי ניין? -- דערהערט זיך א גנייוויש מיידלש קעלכל.
וואסיע צילט אָן די בעטנדיקע אויגן אף דעם מעטאָדיסט, נאָר גרײַצערשטײן איגנאָרירט אָט דעם
בליק:
-- קומט ארײַן, כעוורע.
,אך, װעל איך באלד כאפּן פּעטש", -- קלערט וואסיע, נאָר ניט דערשראָקן, עפשער דערפאר,
װײַל אין אָט דער רעגע װערט ער א ביסל צעמישט: צװישן די קורס-כאווערטעס איז ניטאָ איטעלע.
זי איז ארײַן אין לערער-צימער, וען וואסיע האָט שוין אופגעהערט ווארטן אף איר. מיט עטלעכע
מינוט פריִער װאָלט אים איר בליק ארײַנגעבראכט אין גרויל. איטעלע האָט זיך געבאָמבלט אין א
געווירבל פון געפילן. אזוי װי בא גרײַצערשטײנען, האָבן אין איר נעשאָמע, פארדרייטע אין א קנויל,
בעהאָלעװעט פארדראָס, פאראכטונג, צאָרן. נאָר איר אין געלונגען זיך נעמען אין די הענט.
זײַנערצײַט װעט וואסיע באקומען אלץ, װאָס ער האָט פארדינט. זי װעט אים ארויסגעבן פון אלעף ביז
טאָף. נאָר ניט איצט. אין אָט דער רעגע נייטיקט ער זיך אין שטיצע מער פאר אלץ, אין דער הילף
23
פון א ווארעם װאָרט. און איטעלע האָט אָפּגעזוכט אין זיך דאָס, װאַס אים איז געװוען נייטיק צו
באקומען.
איצט, א פארקלעמטער צװישן די עסעסאָווצעס אף דעם אװטאָמאַביל, װאָס הערט אים ניט אוף
אונטערצוהעצקען און ווארגן מיטן שטיקנדיקן רייעך פון בענזין, דערזעט בוילעט וואסיע איטעלעס
דעמלטיקן בליק. און א קאלעמוטנער געדאנק וואלגערט זיך אָן אף אים. אינדערעמעסן טאקע, א מאָדנע
באשעפעניש איז ער, וואסיע. איטעלען האָט ער ליב געהאט. אין דעם איז קיין סאָפעק ניטאָ. אָבער
א יוירעש װעט אים ברענגען לידע. און לידען האָט ער, וואסיע, אויך ליב. און ניט װייניקער, װי
איטעלען. עפשער אנדערש, נאָר ניט װייניקער. װיָאזוי דערקלערט מען עס? װער איז דאָ דער שולדיקער?
עפשער די מילכאָמע? און צי דארף ביכלאל געזוכט ווערן א שולדיקער? ביזן סאָף דערקלערן אָט די זאך
איז שוין וואסיע געווען ניט בעקויעך. זײַן געדאנקענגאנג האָט זיך מיטאמאָל פעסט איבערגעשלאָסן,
אף צוריק א קער געטאָן אים צו דער מילכאַמע. דער ערשטער טאָג אירער איז װידער, װי דאָס האָט
שוין די לעצטע טעג עטלעכע מאָל פּאסירט, אָנגעשװוּמען אף וואסיען.
דער טאָג דער ערשטער
אין דער ענגער קאבינע פון דער אָנדערהאלבנטאָנקע פאָרן צווייען. א יונגער סערזשאנט מיט
א צופרידן שמייכלענדיק פּאָנעם -- עטװאָס אָנגעבויגן איבער דער באראנקע. דעם באַכערס ארטי'"
לערישע פוראזשקע -- א שווארצער אַקאָלישעק, א בלאנקענדיקער דאשעק -- איז אָפּגערוקט צום
נאקן, און אפן שטערן באָמבלט זיך א לײַבטע, העלע אפילע אינעם ערעװקאיאַריקן נעפּלישלײער, טשו"
פּרינע. באנאנד מיטן סערזשאנט, צוגעטוליעט דעם קאָפּ צו זײַן אקסל, דרעמלט דער קווארער, מיט
דינע, קוים-קוים אופגעעפנטע ליפּן, קאָמאנדיר פונעם פּאָלק, װוּ דער סערזשאנט דינט. די אויגן באם
עלטערן זײַנען אונטערגעשטראָכן מיט בלוילעכע שאָטנס, דער קאַלנער פונעם כאקי-העמדל צעשפּי
ליעט, אין די טונקעלע פּעטליצעס פינקלען פּאַרלעכװײַז מאיאָרישע עמאלירטע שפּאלעס. דעם קאָמאנ-
דירס קאָפּ ציטערט אלעמאָל אוף אף די וועג-גריבלעך. דערבײַ טוט זיך דער סערזשאנט אומבאדינגט
א קער צום שאָכן, באטראכט אף זײַן ברוסט ווידער און אפסנײַ, מיט ניט קיין צוגעלאָשענעם אָפּשײַ,
דעם אָרדען פון ערן-צייכן, א ביז גאָר זעלטענעם בא א קאדראָוון מיליטערמאן, און טראכט פריידיק,
אז אים, רעוויאקינען, האָט העכסט אָפּגעגאָלטן אין לעבן -- א צופּעליקײַט האָט אים זײַנערצײַט צינוים-
געפירט מיטן לערער גרײַצערשטײן, מיטן אומדערמידלעכן דאָצענט, וועמען ער װעט בלײַבן אן אי"
ביקער באלכויוו פאר א סאך וויכטיקע אייגנשאפטן, װאָס ער, רעוויאקין, פילט איצט אין זיך, פאר דעם,
װאָס ער, דער לערער זײַנער און דערציִער, האָט געהאָלפן אים, רעוויאקינען, א מענטש צו װערן און
אף די פיס זיך שטעלן; אדאנק א גליקלעכער צופעליקײַט זיצט ער, רעוויאקין, אצינד האנט בא האנט
מיט באָגדאנאָװן אליין. ווען נאָך װאָלט אזעלכס געקאָנט פּאסירן?
ס'איז נאָך א גרויסער סאָפעק, צי דאָס, װאָס רעוויאקין רופט אָן א גליקלעכע צופעליקײַט, איז
ביכלאל א צופעליקײַט און א גליקלעכע ביפראט, אָבער אורטיילן װעגן דעם האָט ער אוואדע ניט
געקאָנט. ס'האַט אים פּאָשעט אָפּגעגליקט: דער קאָמאנדיר פונעם קאַרפּוס האָט אומגעריכט איבער-
געריסן דעם צונויפקום פון די ארטילעריסטן, אף וװעלכן עס איז געווען פארנומען באָגדאנאָו, פּונקט
אין יענער שׁאָ, ווען ער, רעוויאקין, איז מיט דעם אינטענדאנטישן גרוזאָװיקל געקומען צו פאַרן פון
דער גרענעץ, װוּ זײַן פּאָלק איז דיסלאָצירט, נאָך פּראָװיָאנט צו דעם װײַטן סקלאד אין הינטערלאנד
פונעם קאָרפּוס. א װוּנדערבארער צונויפאל!
דער מאיאָר האָט אָפּגעזוכט די אװטאָמאשין פון זײַן פּאָלק נאָך גאנצפרי, אָבער לעבן איר איז
קיינער ניט געווען, און אף א רעגע האָבן זיך זײַנע דינע ליפּן אומעטיקלעך צונויפגעפּרעסט, נאָר
בלויז אף א רעגע, װײַל אינגיכן -- באָגדאנאָו האָט נאָך ניט באוויזן שטארק זיך אָנבייזערן -- איז
דערנעבן אויסגעוואקסן דער סערזשאנט רעוויאקין. זײַן ראפּאָרט האַט גלײַך קלאָר געמאכט די סי"
טואציע: דעם שאָפער פון דער מאשין איז געגעבן געװאָרן אן אָפּלאָזדשײַן, און ער, רעוויאקין, פאר-
בײַט אים. אויסהערנדיק די אינפאָרמאציע, האָט באָגדאנאָו א ליב געטאָן רעוויאקינען, װאָס ער
העלפט ארויס דעם כאווער און װאָס ער אין עס בעקויעך צו טאָן. דעם סערזשאנט האָט באָגדאנאָװ
פּערזענלעך געקענט. מיט עטלעכע כאדאָשים צוריק האָט ער אים ארויסגערופן צו זיך אף א שמועס.
באָגדאנאָוו האָט גוט פארגעדענקט זײַן ענערגיש און, װי ער האָט דאן א קלער געטאָן, אינטעלעקטועל
געזיכט מיט זייער וילע גרויע אויגן. דעמלט האָט דער מאיאָר געװאָלט זיך דורכשמועסן מיט רעי
וויאקינען, װײַל ער האָט נאָך ניט ענדגילטיק באשטימט, װוּהין אים, נאָכן פארענדיקן די פּאָלקישול,
24
שיקן װײַטער צו דינען. וואסילי האָט זיך געבעטן אין א װעלכךניט-איז פײַער-װזװאָד, צום הארמאט,
און דער פּאָלק-קאָמאנדיר, אורטיילנדיק לויט די דאָקומענטן און דער אטעסטאציע, האָט פארשטאנען,
אז רעוויאקין פארמאָגט אלע מײַלעס צו ווערן א גוטער אָנצילער, בעלי-סאָפעק, די וויכטיקסטע פיגור
אין דער ארטילעריע. באָגדאנאָװן איז געפעלן געװאָרן, װאָס דער באַכער שטרעבט צו פארנעמען דאָס
סאמע פאראנטװאָרטלעכע אָרט אינעם סטראָי. אָבער פּונקט אין יענער צײַט איז באָגדאנאָװ געװען
פארנומען מיט אונטערקלײַבן א געהעריקן מענטש אף דער שטעלע פון א געהילף פונעם שעף אינעם
שפּײַזדסקלאד, און רעוויאקינס קאנדידאטור, טאקע לוט יענע דאָקומענטן און יענער אטעסטאציע, האָט
זיך באָגדאנאָװן אויסגעוויזן א צוציענדיקע. באזונדערס סימפּאטיש האַט אויסגעזען זײַן אלגעמיינע צו"
גרייטונג -- מענטשן מיט הויכבילדונג האָט מען אין פּאָלק געקאָנט איבערציילן אף די פינגער. באָגדא-
נאָווס פּערזענלעכע באגעגעניש מיט רעוויאקינען האָט באשטימט זײַן גוירל. וואסילי איז געװאָרן אן
אינטענדאנט.
ארױיסרײַסן זיך פון הינטערלאנד צוריק איז געלונגען ניט גלײַך. לעכאטכילע האָט וואסילי אָפּגע-
פירט דעם מאיאָר אין שטאב, דערנאָך אין פּאָליט-אָפּטײל, לעסאָף אין שטאָט:אויספירקאָם, װוּ עס האָבן
שוין אף אים געווארט פארשיידענע שטאדלאָנים -- גי ווייס, אף װאָס פאר אן אויפן און װיאזוי איז
צו זי דערגאנגען, אז דער דעפּוטאט פונעם אױבער-סאָװעט פון אוקראינע באָגדאנאָװ איז איצט
אימשטאנד זיי אופצונעמען, כאָטש עס איז שוין אָװנט-צײַט און דערצו נאָך ערעוו זונטיק. פארקערעווען
אפן בײַװעג אהיים האָט זיך אײַנגעגעבן װײַט נאָך האלבנאכט.
גלאטיק פירט די מאשין רעוויאקין, ער סטארעט זיך ניט צעשטערן דעם דרעמל פון זײַן פּא-
סאזשיר. דער מאָטאָר פונעם גרוזאָװיקל, א באלעבאטיש אײַנגעריכטעטער, מורמלט נאָכגיביק, פּרווט
ניט אפילע זיך א בייזער טאָן, בלויז בארג-ארוף הייבט ער אָן עטװאָס צו װאָרטשען, אָבער דאָס איז
געגליכן מער צו א סאמעטענער ברומערײַ, איידער צו טארומעס. די טאפליעס אין די קאבינע-טירלעך
זײַנען אראָפּגעלאָזט; ארום דער אָנדערהאלבטאָנקע דרייט זיך פריילעך א ווינטל און ווייעט אָן זאפטיקע
דופטן פון מיאטע, קלעווער און אנדערע באװוּסטע און אומבאקאנטע רעוויאקינען רייכעס פון צארטע
קווייטלעך, וועלכע פארטויבן אָנגענעם דעם שארפן רייעך פון בענזין.
זי פאָרן שוין א שאָ אָנדערהאלבן, די דרעמלעניש פּרוּװוט זיך אונטערגאנווענען אויך צו רע"
וויאקינען. ער טוט אָבער טיף א שלונג די לופט איין מאָל, א צווייט מאַל, טרייסלט מיט דער טשופּרי-
נע, שליסט אויס די פארעס. באמערקבאר טײַעט דאָס בלוילעכע רויכל פונעם נעפּל. די שטערן װערן
אויסגעלאָשן אין הימל. וואסילי לאָזט זיך פאָרזיכטיק אראָפּ צום בריקל איבער א נאָמענלאָז טײַבל.
קײַקלענדיק זיך איבער אים, צעליארעמען זיך הילכיק די רעדער פון דער אָנדערהאלבנטאָנקע אפן
בערווענע-באדעק און װעקן אוף דעם מאיאָר. באָגדאנאָוו קאָרטשעט זיך צונויף פאר קעלט, גענעצט,
טוט א שמייכל, פירט װידער צונויף די װיִעס, פּרוּװוט אפסנײַ אײַנדרעמלען, נאָר דער שלאָף אנטרינט.
ס'קאָן זײַן, אז אין דעם איז שולדיק דער צעוואקלטער קלאָץ פונעם בריק-אָנבעט, אף וועלכן די מאשין
איז שארף אונטערגעשפּרונגען. באָגדאנאָוװו טוט א קלער, אז די בריק װאָלט מען געדארפט פארפעס-
טיקן, אן אָנדערהאלבנטאָנקע, מיילע, האלט זי נאָך אויס, אָבער שווערע הארמאטן צי טאנקען? דאָס
טויג ניט. ס'איז דאָך איצט גאָר ניט קיין קלײניקײַט. אזעלכע קלײניקײַטן פארשאפן צומאָל גרויסע צאָרעס.
ווען באַגדאנאָו צעעפנט ענדגילטיק די אױגן, דעריאָגט די אָנדערהאלבנטאַנקע א קאָלאַנע
רויטארמייער. דער מאיאָר רוקט ארויס דעם קאָפּ אין פענצטער פונעם טירל, טוט אופמערקזאם א
נישטער מי טדי אויגן, באמערקט אין דער קאָלאָנע א גוטן-פרײַנט און רופט אים צו.
דער קאפּיטאן שפּרינגט ארוף אף דעם טרעפּל פון דער מאשין, בייגט זיך אָן, האלטנדיק זיך
מיט איין האנט פאר דעם פאָדערשטן באָרט פון דער אָנדערהאלבנטאַנקע, און דערקלערט באָגדאנאָװן
שעפּטשענדיק, גלײַך ער װאָלט אים אײַנרױמען א גרויסן סאָד, אז מע האָט זיי ארויסגעפירט פון דער
קאזארמע אף פעלד-לער, מיסטאם ניט גלאט אזוי...
וועגן דעם, אז פעלד"לער, איז בלויז א טערעץ, האָט א טראכט געטאָן אויך באָגדאנאָוו. א קנייטש
האָט צעטיילט אפצווייען זײַן הויכן שטערן. אף דער גרענעץ איז פאָרט אומרויִק. און ס'איז גאָר ניט
איבעריק ארויסצורוקן צו איר א קראפט. עמעצער טאקע נעמט אף זיך די פאראנטװאַרטלעכקײַט פאר
אזא מין טאט. מאָלאָדיעץ! עס קאָן זײַן, אז מאכמעס דעם האָט מען די ארטילעריסטן אָפּגעלאָזט פונעם
צונויפקום. אויך אן אײַנשטעלעניש. און דרײיסטקײַט. אויסשטעלן אף סאקאָנע איז ניט יעדערער בע-
קויעך. נאָר אז מע שטעלט ניט אײַן, נעמט מען ניט ארויס. אזוי קלערט באָגדאנאָוו. זאָגן זאָגט ער גאָרניט.
צי דען נארט אים אָפּ דער כוש? אינעם קאָרפּוס, וועלכער איז דיסלאָצירט בא דעם טײַך פּרוט, הארט
צוגעטוליעט צו דער גרענעץ, האָט מען דאפקע יאָ געװוּסט, װאָס עס טוט זיך אף יענער זײַט אירער.
זייער פיל סימאָנים האָבן וואכזאם געמאכט, אָנגעשפּיצט. אי דאָס, װאָס דער רומענישער ברעג האָט
זיך אײַליק אופגעשטעלט שטאָרצאָם מיט שפּינװעבס פון שטעכיק דראָט, מיט פרישע אמבראזורעס,
מיט שפּאָגל-נײַע פארבינדונגס-דורכגענג פון איין אָקאָפּ צום צװײיטן; אי דאָס, װאָס פרעמדע אעראָ-
פּלאנען פּליֶען ארום פראנק און פרײַ אין אונדזער הימל, איבער אונדזער ערד און גאָט באהיט זיך
29
דערוועגן צו באשטראָפן זיי פאר אָט דער פרעכקײַט -- אראָפּשיסן זיי איז געווען שטרענג פארבאָטן;
אי דאָס, װאָס אונדזער אױיסשפּיר-דינסט אינפאָרמירט אין אירע לעצטע ראפּאָרטן: די דײַטשן האָבן
זיך געיאװעט אף דעם קעגניבערדיקן ברעג פונעם פּרוט און פארפירט א כשאָדימדיקע װאָזגעניש; אי
דאָס, װאָס עס דערציילן די איבערגעלאָפענע אף אונדזער זײַט פון דאָרטן.. צומאָל קאָנען אפילע
באשײַמפּערלעכע, דוכט זיך, פאקטן זײַן אָפּנארערישע, אָבער אין אלע פאלן מון מען זיכערן די
שלאכטגרײיטקײַט, פאָרױיסבאװאָרענענדיקע מאָסמיטלען זײַנען טאָמיד רעכטצײַטיק.
וואסיע װאָלט ניט געקאָנט באשטעטיקן לויטן אויסערלעכן אויסזען, אז זײַן פּאסאזשיר אין
באומרויִקט. עמעס, צום סאָף האָט באָגדאנאָו יאָ א ציטער געטאָן. דאָס איז געשען נאָך דעם, װי דער
קאפּיטאן האָט מיטגעטיילט, אז נעכטן האָט זיך צו אונדז דורכגעריסן פון יענער זײַט א גאלעך --
איבערגעלאָפן װי ער שטייט און גייט, אין דער ריאסע, װאָס האָט פארדעקט די פארשטויבטע שטיוול
זײַנע ביז די אָפּצאסן, אין א סאמעטענער קאטערוכע: אָט דער גאלעך, דער פאָטער ניקאנאָר, האָט,
קושנדיק דעם ציילעם, געטײַנעט, אז קלוימערשט הײַנט קלײַבן זיך די דײַטשן אָנהײבן א מילכאָמע
קעגן רוסלאנד. אליין וואסיע האָט זיך אויך אופגערעגט, דערהערנדיק אַט די יעדיִע, אפילע מער,
איידער עס דארף אופגערודערט װערן אין אזעלכע מינוטן א ייִנגערער קאָמאנדיר פון דער רויטער
ארמיי, דעריבער האָט ער זיך דערפרייט, װאָס באָגדאנאָוו האָט געהייסן אים פירן ניט אף דער קוואר"
טיר, װי ס'איז געווען געזאָגט אין אָנפאנג, נאָר אין דריטן דיװויזיאָן, וועלכער איז מעכוּיעװו, לוט די
אלגעמיינע טאקטישע פּלענער, בייס אן אויסערגעוויינלעכער לאגע, שטיצן מיט פײַער פּונקט אָט דעם
פּאָלק פון דער טשאפּײַעװער דיוויזיע, װאָס איז ארויסגעפירט געװאָרן איצט אף פעלדילער פון דער
קאזארמע אין דער שטאָט רעני, און מיט װועמענס א באטאליאָן עס האָט קאָמאנדעװעט דער קאפּיטאן,
וועלכער איז נאָרװאָס געשטאנען אפן טרעפּל פון דער אָנדערהאלבנטאָנקע.
מיט דער קאמפסגרײיטקײַט פונעם דיװיזיאָן איז באָגדאנאָוו געבליבן צופרידן. אן אָרדענונג האָט
ער דערפילט אומעטום -- אין די פארוואלטונגס-װוזװאָדן, אף די פײַער-פּאַזיציעס. אלץ, װאָס עס דארף
זײַן, איז געווען אפן אָרט: א זיכערע פארבינדונג, בעסויכעם אויך מיט די גרענעצלער, מיט דער פּע-
כאָטע, א פארבינדונג א דובלירטע -- מיט פעלד-טעלעפאָנען און מיט ראציעס; טאבעלעס מיט אויס-
גאנגייעדיִעס פאר א באוועגלעכן און פארצוימונגס-פײַער; די באזיסדיקע און זאפּאסנע באאָבאכטונגס-
פּונקטן; די יעסוידעסדיקע און זאפּאסנע פײַער-פּאָזיציעס; א גענוגנדיקע צאָל קאמפס-קאָמפּלעקטן מיט
סנאריאדן. די ארטילעריסטן, וועלכע באָגדאנאָוו האָט אופגעהויבן מיט אן אליארם -- נישקאָשע, מע
װעט א ביסל א װאָרטשע טאָן, נאָר מע װעט פארשטיין, מע װעט ניט פארורטיילן! אלע ארטילעריסטן
האָבן רעכטצײַטיק פארנומען זייערע ערטער לעבן די סטערעאַטרױבן, בא די פּאנאָראמעס פון די
הארמאטן, לעבן די קאסטנס מיט סנאריאדן. און ראפּאָרטירט האָט מען װעגן דעם אויך צו דער צײַט.
קיין אנדער רעזולטאט האָט באָנדאנאָוו ניט דערווארט. ער איז קיינמאָל נישט געווען ניט קיין ווייכמו-
טיקער, ניט קיין זעלבסטצופרידענער, אָבער ער האָט גוט געװוּסט, װאָס ער איז װערט, און ער האָט
געגלייבט זײַנע כאוויירים, זײַנע קאָמאנדירן און רויטארמייער. זײַן ווירטשאפט האָט זיך געפירט בא"
לעבאטיש, פעסט. א כאָליערע איר אין לעבער, דער מילכאָמע, גוטס אין איר איז פאראן בין גאָר
װײיניק, דאָך אויב מע װעט זי אף אונדז אָנוואלגערן, װעלן מיר האָבן מיט װאָס צו ענטפערן. ניט
אומזיסט עסן מיר ברויט.
דעם לעצטן געדאנק זאָגט ארויס באָגדאנאָו אף א קאָל.
-- פארשטייט זיך, כאווער מאיאָר, -- באשטעטיקט די װערטער רעוויאקין און כאזערט איבער
דאָס באװוּסטע אין פּאָלק ווערטל: א כאָליערע דער מילכאָמע אין לעבער...
א שמייכל טוט א ריר באָגדאנאָווס דינע ליפּן; ,איבערגעכאפּט די מאָס, איך טראכט שוין אף א
קאָל". די אנדערע דיװיזיַאָנען באשטימט ער ניט אינספּעקטירן, זיך דורכגעשמועסט מיט זייערע קאָ-
מאנדירן אין טעלעפאָן, מער גאָרניט. בא זיי איז ניט ערגער, איידער אינעם דריטן. פארװאָס דארף
זײַן ערגער?
עס האָט שוין שאריִעט. פון אונטן, לענגויס דעם שליאך אף רעכטס און אף לינקס, איז דאָס
בונט צעוואקסענע גרינס נאָך פארהילט אין טונקעלן, האגאם פינקלענדיקן טוי. דער הימל, אף וויפל
די אויגן זײַנען פעיִק ארומכאפּן, איז אויך נאָך א גרינלעכער, אָבער די צארטע בלױקײַט, דורכשטעפּנ-
דיק אים, פארברייטערט זיך אומופהערלעך, פארנעמענדיק אין אים אלץ נײַע און נײַע פּלאצדארמען.
מיט פארגעניגן פירט ואסילי זײַן קאָמאנדיר צו דער מישפּאָכע. אויך װעגן זײַן אייגן בעטל
טרוימט ער. ס'װואָלט גוט געווען װאָס גיכער זיך א טוק טאָן אונטער דער קאָלדרע און אײַנשלאָפן א
מינוט פינפהונדערט, א כאָליערע דעם שלאק אין לעבער...
אָבער קומען אהיים געלינגט זיי נישט -- ניט נאָגדאנאָװן צום װײַב, ניט רעוויאקינען אין קא-
זארמע.
דער בלויער, אָן איין װאָלקנדל, הימל איבער זיי, דער שטילער, צארטער, פארשלאָפענער הימל
טוט זיך מיטאמאָל עפּעס מאָדנע א וואקל, פּלאצט, און הינטער דער מאשין, און ארום אירע באָרטן,
26
אומעטום דערהערט זיך א געקראך, א קנאקעניש, א געקנאל, אן אַכעניש, און אלץ הייבט זיך אָן
צעברעכן.
וואסילי טאָרמאָזירט שארף, אין אָט דער רעגע, כאָטש ער האָט זיך צו עפּעס געגרייט, גיט זיך
אים ניט אײַן צו באנעמען, װאָס זשע קומט פאָר, ויָאזוי האָט אזעלכס געקאַנט פּאסירן מיט אזא מין
לינדן, ליבלעכן הימל, צו װעלכן ער, רעויאקין, האָט נאָרװאָס אזוי פארטרוילעך, דאנקבאר געי
שמייכלט?
-- מע שמײַסט סײַ איבער דער גרענעץ, סײַ איבערן הינטערלאנד, -- ברענגט ארויס באָגדאנאָװ
צווישן די ציין, ניט באמערקנדיק, אז דאָס פּאָנעם פון זײַן שאָפער איז פּלוצעם פארשווארצט געװאָרן.
בלויז איינס וויל וואסיע אין אָט דער רעגע -- װאָס גיכער זיך ארױיסרײַסן פונעם פײַער, אנטלויפן
פון די אױיסברוכן, װאָס פלאמען אוף מיט קנוילן שטויב און רויך פון פאָרנט אף דעם שליאך. ער
דריקט אָן ביזן סאמע סאָף אף דעם פּעדאל, פאָרסירנדיק דעם מאָטאָר, װעלכער צערעװעט זיך, װי
א קאלב אונטערן כאלעף, די מאשין טוט זיך א ריס פונעם אָרט און הייבט אָן יאָגן פאָרױס. נאָר בא
וואסילין איז פארקלערט ניט דאָס -- ער טוט א דריי דעם רול אין א זײַט, אין פעלד ארײַן.
-- װוּהין?! -- צעשרײַט זיך באָגדאנאָוו, ארופלייגנדיק האסטיק זײַן האנט אף דעם רול. -- גלײַך!
און בלויז פאָרויס!
טייקעף ריכטעט אויס וואסילי די אָנדערהאלבנטאָנקע, פירט זי ארויס אפן גרויסן װעג און קומט
מיטאמאָל צו-זיך. ניט באָגדאנאָווס אויסגעשריי ניכטערט אים אָפּ, פּאַשעט ער, וואסיע, פארשטייט, אז
זײַן שרעק איז ניט צוליב זיך, נאָר צוליב אים, באָנדאנאָװן. אויסלייזן דעם מאיאָר פון פּײַער איז
מעגלעך אויסשליסלעך אין איין פאל -- מע דארף זיך בארויַקן. און רעוויאקין נעמט זיך פעסט אין
די הענט.
א מינוט צען, ניט מער, דויערט, ביזוואנען ער דערפירט באָגדאנאָװון אף זײַן קאָמאנדע-פּונקט.
פארקערעװוענדיק, באװײַזט רעוויאקין צו דערזען, װי פונעם בלינדאזש לויפט ארויס א פארבינדלער
מיט אן אויסגעשטרעקט טעלעפאָז-טרײַבל, װי באָגדאנאָוו כאפּט עס זשעדנע ארויס באם רויטארמייער
פון די הענט.
אינעם אלגעמיינעם ההא דערהערט באלד ואסילי דעם געהילך פון די אייגענע הארמאט"
האוביצעס. זייער באס-שטימיקן איבערוף דערקענט וואסילי גוט. און עס טוט זיך אין אים א ריר א
געפיל, געגליכן צו קינע. אויך ער, וואסילי, װאָלט געקאָנט אצינד אין די אַקוליארן פון דער סטערעאָ-
טרויב באאָבאכטן די אופרײַסן פון אונדזערע סנאריאדן, אויך ער װאָלט איצט געקאַנט אָנצילן די
הארמאטן, אָפּזוכנדיק אין דער פּאנאָראמע די אָריִענטירן -- אויך ער װאָלט געקאָנט שמעטערן, ברעכן,
נערעקן דעם סוינע. ס'איז אָבער פאראן אן אומדערבארעמדיקע קאַמאנדע: ,יעדערער אף זײַן אָרט!"
יעדערער פילט אויס זײַנע פליכטן, װאָסערע זיי זאָלן ניט זײַן, יעדערער איז פאראנטװאָרטלעך פאר
זײַן פּאָסט.
זײַן אָרט אינעם סטראָי וייסט רעויאקין גוט, פונדעסטװעגן פירט ער די מאשין ניט צום
סקלאד -- ער אײַלט זיך צום מיליטער-שטעטל, װאָס געפינט זיך אף א סאך לינקער: װער, אויב ניט
ער, װעט אינפאָרמירן באָגדאנאָווס פרוי, אז דער מאיאָר האָט זיך אומגעקערט און ארבעט? אז אליין
דער קאָמאנדיר פונעם פּאָלק װעט עס טאָן, איז א גרויסער סאָפעק -- ס'וועט אים פּאַשעט ניט קלעקן
קיין מינוט אף פּערזענלעכע איניאָנים. רעוויאקין טרײַבט די מאשין מעסוקן גיך, אלעמאָל שפּרינגט זי
אונטער אָדער אף א שטיינדל, אָדער אף א בערגל, אָדער אף א גריבל, עס װאָלט זיך געקאַנט דוכטן,
אז די אָנדערהאלבנטאָנקע, אן איבערגעשראָקענע, אנטלויפט פײַל-אויסךבויגן, ראשיק, מיט הארץ-
ציטערניש פון דער זאווערוכע, װאָס הוליעט באם פּרוט און יאָגט אָן רעוויאקינען מיט פארשיידענע
מעגושעמדיקע קלאנגען. שוין קימאט לעבן דעם מיליטער-שטעטל דערהערט רעוויאקין א נײַעם געברום
איבער זיך, צעעפענענדיק דאָס טירל פון דער מאשין, שלײַכט ער זיך מיט איר דורך אין א זײַט, ניט
אראָפּלאָזנדיק די האנט פונעם רול, און דערזעט אינעם צעבראָכענעם הימל א רינג שוװערע באָמבארדיר-
אעראָפּלאנען, וועלכע גייען צו דער גרענעץ פליגל בא פליגל. עס באגלייטן זיי, האלטנדיק זיך עט-
װאָס אין א זייט, קלייניטשקע אנטקעגן זיי, טעמפּשפּיציקע פארניכטלער. אָט די מאשינדלעך מיט
ברייטע נעזער ציילט אָן וואסילי צוויי מאָל מער, איידער די באָמבארדיראָװשטשיקעס. ס'קאָן זײַן, אז
דאָס בילד אין הימל, אָט דער באלעבאטישער געברום פון מאָטאָרן אין אים האָט ענדגילטיק בארויַקט
רעוויאקינען, װײַל אין אָט דער רעגע האָט ער אין דער פולער מאָס באזיניקט, אז די מילכאָמע, װעגן
וועלכער ער האָט צוזאמען מיט אלעמען געזונגען לוסטיק , טאָמער מאָרגן -- אין קריג, אין פּאָכאָד
אפן פּײַנט, צום געראנגל דארפסט גרייט זײַן שוין הײַנט', אָט דער קריג איז שוין הי, א כאָליערע
אים אין לעכבער, און יעדערער מוז איצט אָנשטרענגען אלע זײַנע קויכעס, יעדערער דארף באװײַזן,
אף וועלכע טאטן ער איז פעַיָק.
אלץ, װאָס וואסילי האָט געטאָן נאָך דעם, האָט ער געטאָן פּלײַסיק, אנטשיידן, טיכטיק, פלינק,
עפשער אפילע לײַכט, נאָר די גאנצע צײַט האָט ער אומופהערלעך זיך צוגעהערט צום גערויש פונעם
27
געראנגל אף דער גרענעץ, די גאנצע צײַט האָט אים געקימערט אט דער קלעפּיקער געדאנק פון
כאראָטע, װאָס עס קומט אים אויס זיך פארנעמען ניט מיט דעם, װאַס עס װילט זיך. אפילע װען עס
איז אים אויסגעקומען אף זײַן אַנדערהאלבנטאַנקע העלפן אונטערצופירן הארמאטן-קוילן אף די פײַער-
פּאָזיציעס פונעם פּאָלק, און זײַן מאשין פלעג שטארק באשאָסן װערן, און ער פלעג אלעמאָל, ארויס-
דרייענדיק זיך קונציק צװישן די אופּרײַסן פון די פײַנטלעכע סנאריאדן און ארויסכאפּנדיק זיך פון
דער סאקאָנע, אפילע דאן איז אים געװען שווערלעך אָפּצוטרײסלען פון זיך אָט דאָס פארשלעפּטע
געפיל פון אומצופרידנקײַט מיטן גוירל זײַנעם.
אף איינער א פּײַער-פּאָזיציע, װוּהין וואסילי האָט געבראכט א פרישע פּארטיע סנאריאדן, האָט
ער דערהערט א געשפּרעך פון צװײי באטארײיצעס. אײנער, א פארויכערטער מיט פּולװער-שטױב,
צעעפענענדיק דעם שלאָס פונעם הארמאט, קעדיי ארײַנשטופּן א סנאריאד אין קאזיאָניק, קלאָגט זיך:
-- אף שלעפעריקע אָנגעפאלן, אומגעריכט, און מע קריכט, און מע קריכט. מיר נערעקן זײי,
בייקערן, די רער איז אזש רוט געװאָרן, און זי קריכן און קריכן...
דער אַנצילער באלעקט מיט דער צונג א גראָבן ציגײַער, װאָס ער האָט נאָרװאָס אין דער
האפּסאָקע צוישן צוויי אויסשיסן צונויפגעדרייט פון א גרויס שטיקל צײַטונגסיפּאפּיר, ענטפערט אָפּ
-- זאָלן זײ קריכן. באם פּרוט װעט מען דעם פאשיסט ארײַנלײגן אין די יאָרן גוט. איבער-
שפּרינגען דעם טײַך װעט באם פאשיסט ניט קלעקן קיין מוט.
אפן עג צוריק קלערט פון מאָל צו מאָל וואסילי פריידיק װעגן אט די װערטער. אָבער דער
קעגנער האָט שוין אין עטלעכע ערטער דאפקע יאָ פאָרסירט דעם טײַך.
װען א גרופּע פײַנטלעכע סאָלדאטן איז געלונגען זיך דורכרײַסן אף אונדזער ברעג און זיך לאָזן
אין דער ריכטונג פון די פּאָלקיסקלאדן אינעם װײַטן דעמבוועלדל, האָט מען דרינגענד ארײַנגעזעצט
אין דעם קוזאָוו פון רעוויאקינס אַנדערהאלבנטאַנקע די רויטארמייער פונעם וירטשאפטלעכן װזװאָד.
כאָטש זיי זײַנען געװען באװאָפּנט בלויז מיט קאראבינען און א האנט-קוילנווארפער, האָבן זיי קוילן
און האנט-גראנאטעס געהאט בעשעפע.
דעם האסטיקן מארש צום וועלדל האָט רעוויאקין דורכגעמאכט אף זײַן מאשין מיט דער העכט"
טער גיכקײַט, ארויסגעקוועטשט פון דער אָנדערהאלבנטאָנקע דרײַ ריווטשאקעס שווייס, נאָר סײַװי
איז די באגעגעניש מיט די דײַטשן פאָרגעקומען פריַער, װי רעוויאקין האָט געווארט, אף אן אָפן אָרט.
די טרעשטשערײַ פון א פרעמדן קוילנווארפער דערהערט וואסיע דורכן געברום פונעם אװטאָמאָביל-
מאָטאָר. אײנצײַטיק צעקנאקן זיך איבערן דעכל פון דער קאבינע קולעקעס.
די רויטארמייער שפּרינגען פלינק אראָפּ פון דעם קוזאָו, פאלן צו צו דער ערד. וואסילי שפּרינגט
אויך ארויס פון דער מאשין, קוקט זיך ארום, צוטוליענדיק זיך צום קאפּאָט פונעם מאַטאָר.
די דײַטשן אין קאסקעס דערזעט ער לינקס. זי שפּאנען אין גאנצן װוּקס, טאָפּטשענדיק דאָס
געדיכטע גראָז.
באמערקט האָט אויך וואסיע דעם קאָמאנדיר פונעם װירטשאפטלעכן װזװאָד, דעם סטארשינא,
אָפּמערקנדיק זײַן פארצאָרנט פּאָנעם: אזא כוצפּע! הער א מײַסע -- מיר דארפן זיך קוועטשן צו דער
ערד, און זי שפּרײַזן װי אף א שפּאציר! וואסיע פארשטייט דעם געפיל פונעם סטארשינא. מיטאמאָל
שטעלט זיך יענער אוף אף די פיס, צעפּראלט דאָס מויל, נאָר זײַן קאַמאנדע קלײַבט וואסיע ניט פאי
נאנדער, װײַל עטלעכע פײַער-רייען, ניט קיין קוילנווארפערישע, פון עפּעס אן אנדער, אומבאװוּסטן
וואסיען קלײזײַען, שטעפּן דורך די לופט, און דער סטארשינא לאָזט זיך מאָדנע אראָפּ א דער ערד,
גלײַך ער װאָלט זיך איר בוקן. וואסיע טוט זיך א ריס צו אים -- היינט אים אונטער, טרייסלט, נאָר
דער סטארשינא איז טויט. אָט דער אויגנבליקלעכער אומקום איבעראשט וואסיען. ס'איז דאָך אומבאי
גרײַפלעך, שוידערלעך: דו פאלסט אנידער -- און אויס, ניטאָ א דער וועלט. נאָר טרויערן און קלאָגן
איז אומעגלעך. רעוויאקין קוקט זיך ארום: ער איז געבליבן דאָ דער עלטסטער, ניט בלויז לויטן ראנג,
ער איז איצט פאראנטװאָרטלעך פארן וירטשאפטלעכן װזװאָד און פארן אויסגאנג פונעם געראנגל,
ער װעט מוזן קאַמאנדעװען און אָנעמען באשלוסן, און טאָן דארף מען עס טייקעף -- א דורכויסיקער
פּײַער פײַפט שוין איבער זיי.
וואסילי טוט א נישטער מיט די אויגן. דאָס אָרט איז אים גוט באקאנט. ער געדענקט, אז ערגעץ
דאָ אינדערנאָענט איז פאראן א ניט-טיפע באלקע, װאָס ציט זיך ביזן דעמבן"וועלדל, װוּהין זי זײַנען
ניט דערפאָרן און װוּהין עס רײַסן זיך די סאָנים. ס'װאָלט געווען א יעש אַנצוטאפּן אָט דאָס יארעלע,
ארײַנקלײַבן זיך אהין -- קיין בעסערע טראנשיי דארף מען ניט. מיט א זשעסט פון דער האנט, אין
וועלכער ער האלט דעם קאראבין, טוט רעוויאקין א באפעל די רויטארמייער:
-- נאָך מיר!
און לאָזט זיך פאָרויס, פּױזענדיק אינעם הויכן גראָז, נאָך אים -- די רויטארמייער. זי ציִען זיך
ארײַן אין דער באלקע, הייבן גלײַך אָן צו באשיסן דעם סוינע פון זייערע קאראבינען. דערנאָר נעמט
זיך אויך צו דער ארבעט דער קוילנווארפער.
28
פון דער באלקע זעט מען שוין גאנץ גוט די דײַטשן -- זי זוכן ניט קיין ארומגאנג-וועגן, זיי
שפּארן אין גאנצן װוּקס מעשוגענערװײַז. און דאָס באשטימט זייער דורכפאל. דער מעהאלעך צוישן
ביידע צדאָדים װערט אלץ קלענער און קלענער. רעוויאקין טוט א מעסט מיט די אױגן -- יאָ, אָט
װעט מען שוין מעגן ארײַנפירן אין קאָן די גראנאטעס. ער ווארט צו א ביסל און טוט א שלײַדער זײַן
לימאָנקע דער ערשטער, און באלד טוט זיך א שיט אפן סוינע א שקוואל פון גראנאטעס. די גראגערײַ
פון די פּײַנטלעכע אװטאָמאטן ווערט פארטויבט. רעוויאקין מיט זײַנע כאוויירים שפּרינגען ארויס פון
דער באלקע, אטאקירן דעם סוינע. און די דײַטשן האלטן ניט אויס -- זי טוען זיך א וואקל, פאר-
קערעווען אף צוריק, הייבן אָן ניט נאָר אָפּצוטרעטן -- זיי לאָזן זיך לויפן. אַבער די קאראבינען-קוילן
און דער האנט-קוילנווארפער דעריאָגן קימאט אלעמען. אנטלויפן גיט זיך אײַן בלויז איינצלנע, נאָר
סײַװי װײַט אָפּצופּױזען געלינגט קיינעם ניט פון זיי,
װען באָגדאנאָו רופט ארויס רעוויאקינען צו זיך אפן קאָמאנדע-פּונקט, הייבט שוין אָן צופאלן
דער אָװנט. די זון פארגייט שוין הינטערן צעגליטן ברעג פון די רומענער, באפארבנדיק אים אין פאר-
בלוטיקט רויטע טענער, אין פיל ערטער דונערט נאָך די שיסערײַ, עס פלאקערן נאָך סרייפעס. צו
דער צײַט האָט שוין קיינער ניט געצווייפלט אין דעם, אז די שלאכט, ועלכע האָט זיך דאָ צעפלאמט,
איז ניט קיין פּראָװאָקאציע -- ס'איז א מילכאָמע, און דער טאָג דער ערשטער אירער האָט ניט גע-
בראכט דעם סױינע, אלנפאלס דאָ, אפן פּרוט, קיין שום דערפאָלג. נאַר אויך באָגדאנאָוו האָט ניט
געיובלט. אָפּנעשטעלט דעם קעגנער? אָבער צו טײַער האָט עס געקאַסט. בלוט איז פארגאָסן געװאָרן
איבערגענוג. באָנדאנאָװון האָט מען אינפאָרמירט, אז די גרענעצלער און די טשאפּײַעװער דיוויזיע לײַדן
גרויסע פארלוסטן. ס'איז נאָך א נעס, װאָס דער קאָמאנדיר פון דער דיוויזיע האָט באצײַטנס, אף
זײַן אכרײַעס, ארויסגעפירט, קלוימערשט אף פעלד-לער, דעם פּוגאטשאַװער פּאָלק פון די קאזארמעס
אין דער שטאָט רעני -- קאיאָר האָט דער קעגנער מיט עטלעכע פּײַער-אָנפליַען פארניכטעט די קא-
זארמעס -- דער גאנצער פּאָלק װאָלט פארברענט געװאָרן מיט איין קלאפּ
געטרייסט האָט באָגדאנאָװון דאָס, װאָס זײַנע ארטילעריסטן זײַנען אָפּנעקומען מיט מינימאלסטע
פארלוסטן. ניט אומזיסט האָט מען אומעטום אין פּאָלק געגרייט באצײַטנס רעזערוו-פלעצער פאר די
הארמאטן און אַקאָפּן פאר די קאָמאנדירן און פארוואלטונגס-װוזװאָדז -- עטלעכע מאָל איז געלונגען
אין מעשעך פונעם טאָג בײַטן די פײַער-פּאַזיציעס און באאָבאכטונגספּונקטן. ביזוואנען דער סוינע
טאפּט זיי אָן, ציט מען זיך איבער פון איין אָרט אפן צװייטן. און פײַער האָבן די דיװויזיאַנען געפירט
געניט, פארניכטנדיק די סאָנים אינעם טײַך, בייס זיי האָבן אים פּאָרסירט, און אויך אף ביידע ברעגן,
ניט דערלאָזנדיק, דער קעגנער זאָל פּרײַ מאנעוורירן מיט זײַנע רעזערוון, מיט זײַן טעכניק.
רעוויאקינען האָט באָגדאנאָוו ארויסגערופן, קעדיי זיך דערוויסן בא אים פון מויל אין אויער, װי
זעען אויס די פאשיסטן אין נאָענטן געראנגל, אין האנט-שלאכט. אויסהערנדיק דעם סערזשאנט, זאָגט
באָגדאנאָוו שטיל:
-- נישקאָשע, נערעקן זיי קאָן מען.
-- געוויס, כאווער מאיאָר, -- רופט זיך אָפּ רעוויאקין. -- א כאַליערע זיי אין לעבער.
ער טוט דערבײַ א קלער װעגן דעם אומגעלומפּערט אומגעקומענעם קאַמאנדיר פונעם ווירט-
שאפטלעכן װזװאַד. וואסילי ווארט, טאָמער װעט באָגדאנאָוו זאָגן נאָך עפּעס, נאָר דער מאיאָר שװײַגט,
קלערט וועגן עפּעס. וואסילי טוט א שמייכל;
-- די פייגל זײַנען אוועקגעפלויגן פונדאנען. קיין איין צוויטשערל איז רונדארום ניט פאר.
בליבן.
-- מיר האָבן זי אף טוט אָנגעשראקן, -- טוט א זיפץ באָגדאנאָוו.
און ביידע װײיסן ניט, אז זי אליין, שוין אָן די פייגל, װעלן פארבלײַבן דאָ, אפן ברעג פונעם
פּרוט, ניט קיין סאך צײַט, אז זי װעלן אויך אינגיכן פארלאָזן אָט דעם קאנט אף לאנג, װועלן אַפּטרעטן
גאנץ װײַט פונדאנען, צוערשט ביז אָדעס, דערנאָך אזש ביז סעװאסטאָפּאָל. און ס'איז טאקע גוט,
װאָס זי װײיסן ניט ועגן דעם, װאָס אפילע קלערן װעגן דעם קאָנען זי ניט, און אָט די נאַענטע צוד
קונפט באומרויקט זי ניט. װײַל סאיז זייער װיכטיק, אז יעדערער זאָל אויספילן זײַן כויוו אָן שרעק.
איצט, זיצנדיק צװוישן די עסעסאָווצעס אין דער בויד פונעם גרוזאָװיק, טוט רעוויאקין א טראכט,
אז ער האָט ביז הײַנטיקן טאָג זײַן כויוו אויסגעפילט אָן שרעק. צי װעט אים אָבער קלעקן מוט אזוי
צו דערגיין ביזן לעצטן אויסהויך, װייסט ער ניט. ער האָפט, אז יאָ. אָבער װער קאָן זיכערן אזא זאך?
אלנפאלס, דערװײַל האָט אים אומעטום ניט געפעלט קיין געוואגטקײַט. רעוויאקין קלערט װעגן דעם
ניט בארימעריש, ער קאָנסטאטירט פּאָטעט אָט דעם פאקט פאר זיך אליין. דאָך, אוב עמעצער מיינט,
אז זײַן א לערער אין שול אין דער צײַט, ווען די אָקופּאנטן באלעבאטעווען אין דער שטאָט, איז אים
א סאך לײַכטער, איידער פאָרנעמען א דיװערסיע אף דער אײַזנבאן, אָדער אין די מעכאנישע
ווארשטאטן, אָדער אינעם האפן, אוב עמעצער טראכט אזוי, דערלאָזט ער א פעלער. דאָס װייסט ער,
29
רעוויאקין, בעסער פון אלעמען, װײַל אלץ איז דורכגעגאנגען דורך דעם הארץ. צו זײַן שוליטעטיקײַט
אינעם אַקופּירטן סעוואסטאָפּאָל האָט ניט רעוויאקין קיין טײַנעס. בלויז איין מאָל איז ער געבליבן
שטארק ניט צופרידן מיט דעם לערערישן גוירל, ריכטיקער װאָלט זײַן -- מיט זיך אלס לערער. דאָס
איז געשען, ווען אים איז ניט געלונגען אײַנצושטעלן א געהעריקן קאַנטאקט מיט זײַן שילער צורקאן,
א ייִנגל פון דער לעצטער פּארטע. אָט דער פאל האָט איצט ארויסגעשטויסן אלע זײַנע געדאנקען, און
רעוויאקין האָט אפילע ניט באמערקט, װי דער גרוזאָװיק איז הויך אונטערגעשפּרונגען, ארויספאָרנדיק
פונעם לאבאָראטאָרנעם שאָסײ.
א דאָס ייַנגל פון דער לעצטער פּארטע
דער לערער, אן אופגערעגטער, האלט אין זײַנע גרויסע און שטארקע פּױערישע דלאָניעס א
דינינק, צונויפגענייט פון גרויען פּאקפּאפּיר, העפטל. נאָרװאָס איז פון דאָרטן ארויסגעפאלן א שמאָל
װײַס פּאסמעלע און, א קוליע טוענדיק זיך אינדערלופטן, שטילינקערהייט געבליבן ליגן אף דער
פּארטע. דער יונגאטש, דער באלעבאָס פונעם העפטל, פונוואנען עס איז נאָרװאָס ארויסגעפאלן דאָס
װײַס פּאסמעלע, פארדעקט עס צעמישט און אײַליק מיט די הענט, נאָר ביזוואנען ער טוט עס, באװײַוט
דער לערער איבערצולייענען דעם אופשריפט אפן פּאפּירל: , געלעבט האַט לענין, און ער לעבט, און
ער װעט אײיביק לעבן!"
סטארענדיק זיך פארטײַען דעם אומרו, טוט רעוויאקין א קוק אף זײַן שילער. דאָס ייִנגל באהאלט
דאָס פּאָנעם. דער לערער זעט נאָר זײַן נידעריק אראָפּגעלאָזטן בלאַנדן קאָפּ און די ציטערנדיקע הענט.
איין רעגע דוכט זיך דעם לערער, אז מע פּראָװאָצירט אים. א קאלטער שווייס באשלאָגט אים,
און ער הייבט אָן פרירן. די פאשיסטן זײַנען עקלהאפטע באשעפענישן און פעיִק אף אלץ. אונטער"
לעקער פארמאָגן זיי, ליידער. װאָס זשע טוט מען? מאכן קלוימערשט א טומל? און אויב דער כשאד
איז אן אומזיסטיקער -- װעסטו דאָך בלויז אונטערלייגן א מינע דעם ייִנגעלע. דאָס בלוט קנאקט אין
די שלייפן.
רעוויאקין קוקט זיך ארום. אין קלאס איז, װי טאָמיד, װי יעדן טאָג, קיינער באמערקט ניט זײַן
צערודערונג. נאָר אין דער װײַלע, ווען ער נישטערט מיט די אויגן איבער די פּארטעס, טוט דאָס ייִננל,
וועמענס העפטל עס ליגט אף זײַנע דלאָניעס, א הייב אוף דעם קאָפּ. און װי ער װאָלט בעקיוון אף
דעם זשעסט געווארט, טוט זיך דער לערער שארף א קער צום שילער. זיי שטויסן זיך צונויף מיט די
בליקן,. אין דעם שילערס. עטװאָס צוגעזשמורעטע טונקעלע שווארצאפּלען דערזעט רעויאקין פאר"
דאכטונג. און ביטל. בעלי-סאָפעק, צו אים, צום לערער. און רעוויאקין טוט מיט פארלײַכטערונג א
זיפץ.
א ביטערע שאָ האָט זיי צונויפגעפירט איניינעם. מע טאָר זיך ניט דערלויבן קיין שום פרײַקײַט,
קיין מינדסטע קלײניקײַט: זיך צורירן, אשטייגער, מיט דער פּוערישער דלאָניע צו דעם יאטס האנט,
זי א גלעט טאָן, כאָטש שװײַגנדיק צולאשטשען. פארן שילער איז ער, רעוויאקין, א פאשיסטישער מע"
שאָרעס. אהער האָבן דאָך אים די היטלעראָװצעס צוגעשיקט, די ארבעטס-בירזשע, די אָקופּאנטישע
מאכט.
קיינמאָל האָט ער ניט מיט קיין װאָרט, ניט מיט קיין טאט נישט באליידיקט זײַנע שילער, ניט געמוסערט
זיי, ניט באשטראָפט. פון זינט ער האָט זיך אָפּנעבריט אף זײַן פּרוּװו-לימעד, נאָך אין באלאשאָוו, האָט רעוויא"
קין אף אײיביק פארגעדענקט, אז אָן ליבע ביכלאל און ביפראט צו די שילער, קאָנקרעט צו די קינדערלעך,
זועלכע זיצן בא אים אף די לימודים, איז דער לערער קיין לערער ניט. נאַר א מאָדנע זאך, רעוויאקינס
הארץ איז געווען איבערפולט מיט ליבע צו זײַנע שילער, מיט געטרײַשאפט צו אָט די קאָנקרעטע סע"
וואסטאָפּאַליער כעוורע, ייַנגלעך און מיידלעך, אָבער זיי פלעגן זיך היטן פאר אים. מיסטאם דערפאר,
װאָס ער אליין האָט זיך צו זיי ניט דערנעענטערט. זײַן ליבע צו די קינדער איז געװען א טיף פאר"
באָרגענע. ער האָט קיין רעכט ניט געהאט זיך דערנעענטערן צו זיי. אָבער די שילער האָבן דאָך װעגן
דעם ניט געװוּסט. די קינדער האָבן ניט געקאָנט װיסן, אז זײַן ארבעט אין שול איז בלויז א טייל פון
זײַן לעבן, אז כוץ איר האָט ער אף זיך נאָך אנדערע היסכײַװעסן. זי האָבן ניט געדארפט װיסן, זײַנע
שילער, אז ער איז א קעמפער, און ניט פּאָשעט אן אונטערערדלער, זיי האָבן ניט געטאָרט װויסן, אז
זייער ערנסטער, אפילע בייזלעכער לערער איז דער אָנפירער פון די פּארטיזאנער, פון אָט יענער קאָי
מוניסטישער אַרגאניזאציע, וועלכע עס זוכט טאָג און נאכט די געסטאפּאָ. יעדערן פון די שילער, װי
יעדערן פון די סעװואסטאָפּאָליער טוישווים, איז באקאנט איר צוזאָג, אז פאר אויסגעבן די סעוואסטאָי
פּאַליער קאָמוניסטישע אונטערערדישע אָרגאניזאציע װעט אױסגעצאָלט װערן פופציק טױזנט מארי
קעס...
25 30
רעוויאקין איז געווען איבערצײַגט, אז זײַן לעגאליזאציע אלס לערער איז א װיכטיקער דערפאָלג.
און זי האָט אינדערעמעסן געבראכט פיל נוץ. אָבער איצט, שטייענדיק לעבן זײַן שילער, זעט ער
באזונדערס בוילעט, וויפל ביטערניש עס איז אין איר פארבאָרגן.
ווען ער האָט געהאלטן באם פארענדיקן דעם באלאשאָװוער לערער-אינסטיטוט, דעראָבערנדיק די
סאמע פרידלעכסטע אף דער וועלט פראָפעסיע, האָט נאָך אינדערלופטן שטארק געשמעקט מיט פּולװער
פון דער פינישער קאמפּאניע. אויסער דעם, איז שוין פון מײַרעװ געקראַכן אף אונדז דער פארסאמטער
דויך פון דער צווייטער וועלט-מילכאָמע. אָבער רעוויאקינען האָט זיך אפילע ניט געכאָלעמט, אז ער
באקומט זײַן דיפּלאָםס א יאָר פאר דער פאשיסטישער אינוואזיע אפן סאָוועטנפארבאנד. ער האָט זיך
געריכט אָנקומען ארבעטן אין דער שול, װוּ ער האָט געגעבן זײַן ערשטן פּרוּוו-לימעד, אין דער שול,
וועלכע האָט אים ספּעציִעל אײַנגעלאדן אונטעריכטן כימיע און פיזיק און האָט געווארט אף אים. אָנ"
שטאָט דעם אָבער איז ער אופגערופן געװאָרן אין ארמיי.
מיסטאם איז גוט, װאָס מיט אים האָט פּאסירט אלץ, װאָס עס האָט פּאסירט, װאָס ער האָט שוין
אינעם ערשטן טאָג פון דעם קריג זיך געראנגלט מיט די פאשיסטן, װאָס ער האָט געקעמפט אין
אָדעס, װאָס ער האָט פארטיידיקט סעוואסטאָפּאָל, ווען ער זאָל ניט געווען זײַן קיין סאָלדאט, װאָלט ער
איצט אין אָקופּירטן סעוואסטאָפּאָל ניט געקאָנט זײַן קיין לערער, ביכדיי פּאַרשטעלן דעם אונטערערד-
לער. נאָר אָט דער געדאנק האָט ניט געלינדערט דעם ווייטיק פון דער איבערלעבונג.
אָנבײגנדיק זיך, לייגט רעוויאקין פאָרזיכטיק אוועק דאָס העפטל באנאנד מיט דעם שילערס הענט,
זאָגט שטיל, געוויינלעך, װי קעסיידער אײַנגעהאלטן, אז די פאָרמולע האָט ער, דער באָכערעץ, אָנ
געשריבן ריכטיק און אז ער, רעוויאקין, װעט אים פאר דעם ארויסשטעלן די העכסטע אָפּשאצונג --
רעוויאקין האָט אופגעטאָן אלץ, װאָס עס איז געװען מעגלעך אין אָט דער סיטואציע. דערנאָך זיך
אומגעקערט צום לערערישן טיש, זיך צוגעזעצט צו אים, צעעפנט דעם קלאס-זשורנאל, א פיר געטאָן
מיטז בליק איבער די פּענעמער פון די שילער, און דאָס ערשטע מאַל פון זינט ער איז געװאָרן זייער
לערער, זיך צעשמייכלט. ,אָט, הייסט עס, װיָאזוי מע מערקט אָפּ איליטשס יאָרטאָג. -- קלערט ער
דערבײַ. -- טײַערע כעוורע מײַנע. מיר, געניטע, האָבן אין אונדזער געדרוקטן פלוגבלעטל, געווידמעט
לענינען, ניט ארײַנגעשטעלט מאיאקאָווסקיס גלענצנדיקע שורע, און אט דער יאט האָט זי ארויסגע-
שלעפּט פונעם זיקאָרן און פארוואנדלט אין א פּראָקלאמאציע. זאָל זײַן, אז ניט ער, אז עמעצער
אנדערש, און ער איז בלויז א פארשפּרייטער, נאָר סײַװי אויסגעצייכנט!"
די פאמיליע פונעם ייִנגל אף דער לעצטער פּארטע געדענקט רעוויאקין ניט זייער פעסט, דערי"
בער פירט ער מיטן פינגער איבערן צעטל פונעם קלאס פון אויבן אראַפּ -- ערגעץ שטייט ער דאָך,
דער באָכערעץ. און אָט דער ניט-כיטרער מאנעווער גיט זיך אײַן. עטװאָס נידעריקער פון דער מיט
רעשימע שטעלט זיך רעוויאקינס פינגער אָפּ.
-- צורקאן?! -- ברענגט ארויס דער לערער האלב-פרעגנדיק.
-- איך, -- רופט זיך אָפּ פארטויבט דאָס בלאָנדע ייִנגל אף דער לעצטער פּארטע, אופהייבנדיק
זיך און בלאָנדזשענדיק מיט די אויגן אף רעוויאקינס געזיכט.
-- זעץ זיך, כ'בין צופרידן מיט דיר, -- העלפט אים קומען צוזיך רעוויאקין. -- אלץ איז בא
דיר ריכטיק... אין העפט.., אלץ איז פּינקטלעך.
ווען מע װאָלט נאָך קאָנען אָפנהארציק, גלײַך אין די אויגן צוגעבן: ,יאַ, יאָ, לענין האָט געלעבט,
און דערפאר איז פאראן אין סעװואסטאָפּאָל א קאָמוניסטישע אונטערערד. לענין איז געװוען, און דערי-
בער דרוקן מיר אין קעלער די אנטיפאשיסטישע צײַטונג ,פארן היימלאנד", לענין לעבט, און מאכמעס
דעם איז מיט דרײַ טעג צוריק אין דער קאזאטשיער בוכטע אונטערגעריסן געװאָרן א פײַנטלעכע וואך-
שיף, א טאָג נאָכדעם -- א בארזשע מיט מעדיקאמענטן. לענין לעבט, און צוליב דעם איז נעכטן
אראָפּגעלאָזט געװאָרן פון די רעלסן לעבן אינקערמאן אן עשעלאָן מיט פּראָװיָאנט. לענין װעט לעבן,
און לעקאָװעד דעם װעט אָט-אָט אופלאמען א סרייפע אף דעם טאנקער, װעלכן עס רעמאַנטירן אפן
רייד אונדזערע מענטשן". אָבער ניין, גאָרניט אזעלכס װעסטו ניט זאָגן. נאָר מע קאָן דאָך נאָך איין
מאָל א שמייכל טאָן, ספּעציעל א שמייכל טאָן צו אים, צום ייִנגל פון דער לעצטער פּארטע.
ער װויל אָבער ניט, דער בלאָנדער באָכער, גלייבן אָט דעם שמייכל. און פאָרווארפן אים איז
שוער. אליין רעוויאקין האָט דאָ אין דער שול מיט זײַן אָרנטלעכער, אָרטאָדאָקסאלער ארבעט געשאפן
זיך א ניט-גוטן שעם. באליידיק זיך יאָ, באליידיק זיך ניט. אלץ איז דאָ קלאָר.
נאָכן לימעד פארהאלט זיך ניט רעויאקין אינעם לערעריצימער. דעם קלאססזשורנאל -- אפן
סטעלאזש; א ריניק געטאָן דאָס פּידזשאקל מיט א בערשטל, װאָס הענגט לעבן דער טיר אף א
צװעקל; דעם פּאסעק, אָפּקערנדיק זיך צו דער וואנט, -- אונטערגעצויגן אף אן אָרדנטלעכן לעכל;
דעם שטערן, וועלכער שפּאנט אריבער די קוים-קוים אָנגעמערקטע צינגלעך פון א פּליך -- צעטיילט
מיט א קנייטש אפצווייען. א פארדײַגעטער און בלייכער, גייט ארויס רעוויאקין אין שול-כאָל, װוּ עס
פארװײַלן זיך זײַנע שילער, גאָר ניט זאָרגלאָז, עפּעס לאכלוטן ניט װי קינדער. כאָטש דער כאָל איז
1
א געראמער און א ליכטיקער, די גאנצע אויסערדיקע וואנט זײַנע פארנעמען פענצטער, זייער הויכע,
קימאט ביז דער סטעליע, ניט קיין געקרייצטע מיט איבעריקע רעמלעך, גלײַך נאָך זײי, דוכט זיך,
הייבט זיך אָן דער הימל.
וי נאָר רעוויאקין באװײַזט זיך צװישן די שילער, מאכן זיי אים גלײַך א ווארע, און ער בלײַבט
אליין, װי ער זאָל ארײַנפאלן אין אן אויסהוילונג. פריִער פלעג אים אזא אופירונג פון די שילער
געפעלן. ער אליין האָט מיטגעהאָלפן, אז בא זיי זאָל אנטשטיין אָט דער דערעכערעץ. אצינד װערט
רעוויאקין אומעטיקלעך. די פארפרעמדטקײַט איז שרעקלעך שװער. פונדעסטוועגן פארלירט ער ניט
די האָפענונג זיך באגעגענען מיטן ייִנגל פון דער לעצטער פּארטע. עס װילט זיך -- און עס איז
נייטיק זיך דורכשמועסן מיט אים אויג אף אױיג, סװאָלט זיך אָפּגעזוכט װעגן װאָס צו ריידן, ניט
אנטפּלעקנדיק, װער ער איז. גוטע, ווארעמע װערטער װאָלט ער געפונען פאר זײַן שילער, ביפראט
נאָך, אז מער גאָרנישט קאָן מען איצטער ניט אופּטאָן, ניט פאר זיך, ניט פארן שילער.
פּאָשעטער װאָלט געװען מיסטאם אינגאנצן ניט באמערקן צורקאנען, צוווארטן, ביזוואנען ער
װעט אליין זיך פולקום בארויִקן, באאָבאכטן אים פונדערװײַטנס, אומבאמערקט, פארפּינקטלעכן זײַן
ייִכעס, און דעמלט שוין פאָרנעמען עפּעס רעכטס. נאָר אן אומקלאָרער פאָרגעפיל האָט אונטערגע-
טריבן דעם לערער, אופגעװעקט אין אים א כשאד, אז דאָס ייִנגל, מוירע האָננדיק פאר אים, פאר
רעוויאקינען, קאָן זיך באהאלטן. ס'וועט זײַן א שאָד אָנװערן אים און עפשער ניט נאָר אים.
אינעם כאָל פארבלײַבט רעוויאקין ביזן קלונג. ער דערווארט זיך פונדעסטװעגן אף צורקאנען.
באװײַזט א זאָג טאָן דעם שילער, וועלכער האָט געװאָלט אומבאמערקבאר זיך דורכשלײַכן אין קלאס:
-- אז עס װעלן זיך ענדיקן דײַנע לימודים, געפין מיך. איך נייטיק זיך אין דײַן הילף,
צורקאן ענטפערט ניט גאָרנישט, ניט מיט קיין װערטער, ניט מיט קיין װוּנק. זײַנע אויגן, פול
מיט געשפּאנטער אופמערקזאמקײַט, טוען א פינקל בייז.
פון דער ארבעט קערט זיך אום רעוויאקין איינער אליין: דאָס ייַנגל פון דער לעצטער פּארטע
גלייבט אים ניט, יל אים ניט גלייבן,. א שװוערע לאסט קײַקלט זיך ארוף אף דער נעשאָמע. ער,
רעוויאקין, האַט ניט געטאָרט, בעשום-אויפן ניט געטאָרט דורכלאָזן דעם שילער.
אינדערפרי, נאָך פאר זײַן לימעד, צעטראָגט זיך א קלאנג, אז צורקאנען האָט מען בייס אן אָב-
לאווע אװעקגעשלעפּט אין געסטאפּאָ. רעוויאקין שטייט אין לערער-צימער, צוטוליענדיק זיך מיטן
אקסל צום שארפן בײַשטידל פין דעם סטעלאזש. פארשפּעטיקט... ער פארשטייט, ס'האָט זיך ארײַן-
געמישט א צופאל, אן אומגעלומפּערטער, קיינער איז ניט שולדיק, אָבער מויכל זײַן זיך אליין, װאָס
ער האָט זיך פארזאמט, קאָן ניט דער לערער. עפשער איין װאָרט זײַנס נעכטן, א צו דער צײַט גע
זאָגטס, װאָלט פארהיט א קעמפער פאר דער אונטערערד. עס װילט זיך שרײַען. רעוויאקין פארקלעמט
די-ציַין בי היטיק,
פון געסטאפּאָ האָט זיך צורקאן ניט אומגעקערט. פון דאָרטן קערט מען זיך ניט אום. אָט דער
געדאנק טוט א ברי רעוויאקינען, קערט אים אום אפסנײַ אין דער װירקלעכקײַט, מיטן שטיקנדיקן
בענזין, מיט די עסעסאָװצעס פון ביידע זײַטן. אים, רעוויאקינען, פירט מען דאָך אויך אין געסטאפּאָ.
צי דען װעט ער זיך שוין ניט אומקערן? און לידע... ביזוואנען דער גרוזאָװיק שלעפּט אים מיטן גע-
דרייטן װעג בארג-ארוף, קלערט ער וועגן איר.
מיט סאקאָנעסינעפאַשעס
װיאזוי עס שטעלט זיך פאנאנדער דאָס לעבן אין זיקאָרן און פארװאָס שפּרינגט פון מאָל צו
מאָל ארויס אין אים אפן אױננאָן גראָד די און ניט יענע געשעעניש, װײיסט ניט רעויאקין, נאָר
קלערנדיק ועגן לידען, דערמאָנט ער זיך קױידעמקאָל אין זײַנער אן אומגעריכטער באגעגעניש מיט
איר, וועלכע איז פאָרגעקומען גאָר ניט אזוי לאנג צוריק, ס'קאָן זײַן, אז פון דענסטמאָל זײַנען דורכ-
געגאנגען א װאָכן דרײַ, ניט מער. אמאָל איז טשיקאווע א קוק טאָן אף זיך אליין פונדערװײַטנס.
רעוויאקין שטעלט אוף דעם קאָלנער פונעם אָפּגעריבענעם דעמיסעזאָנעם מאנטל, װאָס האָט
שוין ערלעך אָפּגעדינט זײַנס און װעמענס טערמין עס איז שוֹין לאנג אויסגעגאנגען, און שפּאנט
אײַנגעהױקערט, פאָרזיכטיק איבער די שטיינערנע טרעפּ פונעם שול-גאנעק, גלײַך ער װאָלט געטראָטן
אין כאשכעס ארײַן, פארטיפט אין מאכשאָװעס, דערזעט ער דאָס װײַב ערשט באם צופוסנס פון דער
טעראסע. לידע טראָגט זיך צו אים אפן טראָטואר האסטיק, לײַכט, האגאם די שװוערע פולקײַט פון
איר שוואנגערשאפט שפּארט שוין ארויס און אין דער האנט האלט זי א סאָליד ווירטשאפטלעך קוישל.
רעוויאקין פירט צונויף די ברעמען. די אנטשטייוּנג פון דעם װײַב דאַ, אין אָט דער צײַט, איז
פאר אים אומדערווארט, זי האָט איצט געדארפט זײַן אין גאַר אן אנדער אָרט, אף דער קאָראבעלנער
2--1 32
זײַט, פארווירקלעכן דאָרט א פארגעבונג, וועלכע זי, דאָס װײַב זײַנס, האָט אליין פאר זיך אויסגע-
כלאָפּאָטשעט.
אָנפארטרױט האָט מען לידיע טימאָפײעװנען א דרינגענדיקן און געפערלעכן איניען: ברענגען
א פּעקל פּודעלעך מיט זעלבסטפלאמענדיקן שטאָף אין דער דירע פונעם שלאָסער-אונטערערדלער,
וועלכער האָט באקומען א פאראָרדענונג פון די דײַטשן איניינעם מיט זײַן בריגאדע פאריכטן די צע-
שעדיקונגען, װאָס די סאָוועטישע אװיאציע האָט אָנגעטאָן א טאנקער. אט די פאשיסטישע, איבער-
געפולטע מיט ברענשטאָף שיף האָט זיך צום האפן ניט געקאַנט דערשלעפּן און איז געבליבן שטעקן
אפן רייד -- פארניכטן זי האָט מען געמוזט אומבאדינגט.
ווען דער שטאב פון די אונטערערדלער איז צוגעטראָטן צו לייזן די פראגע, װער ס'ועט אַפּ
טראָגן די פּודעלעך מיטן צינדזמאטעריאל דעם בריגאדיר פון די שלאָסערס, האָט לידיע טימאָפייעוונא
פאָרגעלייגט שעמעװודיק, מע זאָל עס דערלויבן אופטאָן איר. אף דער הייסער מינוט האָט מען איר
באקאַשע אנטשיידן אָפּגעװאָרפן. האָט זי ארויסגערוקט דעם לעצטן קאַזיר;
-- פאר אזא מין שפּאציר טויג איך מער פון אלעמען, -- האַט זי א גלעט געטאָן מיט דער
דלאָניע איר הויכן בויך. -- וועמען װעט אין קאָפּ ארײַנקומען א כשאד, אז איך טראָג א קראמאָלנע
לאסט? קיין מעובערעסע פרויען זינדיקן ניט מיט אזעלכע פארװײַלונגען...
איר געלינגט איבערצײַגן די כאוויירים.
,פארװאָס זשע איז זי דאָ?" -- טוט איבעראשט א פרעג זיך אליין רעויאקין. און לאָזט זיך
אפגיך אנטקעגן דעם װײַב,
ענטפערנדיק אף זײַן אומרויקן בליק, טוט לידע א נישטער מיט די אױיגן ארום און ארום,
שעפּטשעט:
-- אן אונטערזוכונג געווען.
-- בלויז בא אונדז? -- שפּיצט זיך אָן רעוויאקין.
דאָס װײַב שאַקלט מיטן קאָפּ אף ניין;
-- אין פיל הײַזער אף דעם לאבאָראטאָרנעם.
-- װאָס זשע ביסטו צעטומלט? -- לייגט ארוף וואסילי די האנט אף דעם װײַבס אקסל. -- און
אזא מין שיין ביסל וועג אָנגעלײגט מע ווארט דאָך אף דיר.
-- כ'ווער, קענטיק, א פּאכדנטע, -- ענטפערט אָפּ לידע װי א פארשולדיקטע.
זי טוליעט זיך צו צום מאן:
-- ניט פאר זיך האָב איך מוירע -- פאר דיר ציטער איך.
ער טוט א הייב איר קין מיט דער דלאָניע, גלעט די צעצונדענע פון פלעקן באק, זאָגט צארט:
-- איבעריקע פּכאָדים. מיט דײַן שרעק קאָנסטו אָנטאָן שאָדן אונדזער יוירעש.
-- כ'ווייס, כ'ספּראווע זיך אָבער ניט מיט זיך.
רעוויאקינס ליפּן הייבן אן װיברירן;
-- גיי איבער צו דער מאמען. בא איר איז געפארלאָזער. און עפשער גאָר דיך אָפּלאָזן צו די
פּארטיזאנער אין וואלד?
מיט אן אָפּגעשוואכט קאָל, אײַלנדיק זיך, זאָגט לידע:
-- ניין, ניין! אז דו װעסט מיך אָפּשיקן פון זיך, האָב איך מוירע מער, װי א הונט פאר א
שטעקן. כ'בעט דיך, טרײַב מיך ניט אין ערגעץ. קיין אֶל װעל איך פאר דיר ניט װערן. דײַן מיטקעמ-
פער װעל איך זײַן ביזן סאָף.
-- בארויק זיך, קלייניטשקע מײַנע, מירן אויך װײַטער שפּאנען איניינעם, -- רעוויאקין נעמט
זי אונטערן אָרעם.
דאָס פּאַרפאָלק שפּאנט אקסל צו אקסל, פאר אלעמענס אויגן -- סאָליד, פײַן, ניט געײַלט, גלײַך
זי װאָלטן זאַרגלאָז שפּאצירט. א פײַכט װינטל לעקט זייערע פענעמער, פײַפט הייזעריקלעך.
-- פאראכטעסט מיך, וואסיע, איאָ? -- זאָגט װאָרקענדיק לידע און קוקט ארײַן געשפּאנט דעם
מאן אין די אויגן,
-- ביסט מיר טײַער, נארעלע.
רעוויאקין ווייסט, אז ער איז אופריכטיק מיטן װײַב, אָבער פארװאָס טוט ער אײנצײַטיק ווידער-
אמאָל א קלער וועגן איטעלען, דאָס איז ער ניט אימשטאנד צו באנעמען.
-- ניין, כ'וויל, דו זאָלסט מיך פארשטיין, װי עס דארף צו זײַן, -- זעצט פאָר לידע אײַנגע-
שפּארט. -- מיר האָט זיך אויסגעוויזן, אז די פאשיסטן זײַנען געקומען נאָך דיר. איצט האָב איך זיך
שוין אָנגענומען מיט קויכעס -- דו ביסט דערנענן, כוועל באלד... באלד טראָג איך אָפּ.
מיטאמאָל פארפּרעסט לידע אונטער דער האנט דעם מאנס עלנבויגן -- אינדערװײַטנס באמערקט
זי א דײַטשישן פּאטרול, װאָס רוקט זיך אין זייער ריכטונג. אן אָפיצער -- בא דער זײַט, לעם טראָ-
טואר, אפן ברוק -- די סאָלדאטן. מיט היספּײַלעס צעפּליעסקען זיי די בלאָטע.
393
-- טו א קוק, וװיָאזוי מע דארף מארשירן, -- זאָגט לידע, צונויפקאַרטשענדיק זיך פאר קעלט. --
אָט אזוי װאָלט איר געדארפט שפּאנען, ביזן מאלאכאָוו קורגאן...
-- װאָס זשע מיינסטו!? מירן דורכשפּרײַזן ניט ערגער, -- זאָגט צו דעם װײַב רעויאקין, קיי
מאט קלאנגלאָז, נאָר לידע פארשטייט אלץ. איר װײַזט זיך אויס אפילע, אז דער מאן גיט נאָך צו:
,מירן דעם פײַער איבער די שראָצים עפענען אין פולן גאנג". און עפשער זאָגט וואסילי מער גאָרניט,
עפשער דוכט זיך איר בלויז אויס, אז ער האָט ארויסגעבראכט אָט אַידי װוערטער, װײַל זי װייסט,
װאָס פאר אן אָפּעראציע עס קלײַבן זיך פאָרנעמען הײַנט די אונטערערדלער. אָט די פארפּלאנירטע
אָפּעראציע האַט לעכאטכילע זיך אויסגעוויזן לידען פאר אן אומבאטראכטער. און זי האָט ארויסגע-
זאָגט דעם שטאב אירע ספייקעס מיט יענער אָפנקײַט, װעלכע אין איר איגנטימלעך קעסידער.
דערהערנדיק אירע וואקלונגען, האָט רעוויאקין מיט צאר א קאָסע געטאָן אפן װײַב די אויגן. פאר-
שטייט זיך, אונדזערע זײַנען שוין נאָענט, ס'װאָלט געװען בעסער אױיסמײַדן פארלוסטן, יאָ, דיזיקירן
אָן בארעכטיקונג איז זינלאָז. אָבער באשיסן די דײַטשן באנאכט און אין פארשיידענע ערטער פון דער
שטאָט מוז מען אומבאדינגט. דעם סוינע דארף מען דענערוירן -- זאָל ער זיך באומרויקן, ציטערן
פאר שרעק, זאָל אף אים אָנפאלן א מעהומע, די ערד דארף פלאקערן אונטער זײַנע פיס. דעם מאנס
גערעכטקײַט אנערקענט לידע ניט גלײַך, אָבער אָנעמענדיק זי, שליסט זיך לידע גלײַך אײַן אין דער
צוגרייטונג פון דער אָפּעראציע. די באנאכטיקע קלעפּ איבערן סוינע האָבן די אונטערערדלער באשטימט
פאָרנעמען, איבערגעטאָנענע אין דער אוניפאָרם פונעם פּײַנט. אָט די מאלבושים איז געווען ניט פֹּאַ
שעט צו ארויסבאקומען.
דער פאשיסטישער פּאטרול איז דורכגעגאנגען, לידע באגלייט אים מיט די אויגן און בארימט
זיך, אז פאר איר מאן, פאר וואסיען, איז שוין א מונדיר פארגרייט, זי, לידע, האָט אים אליין צוגעפאסט
צו דער מאָס, פּלוצעם טוט זי א שרײַ:
==
און טאפּט מיט דער האנט דאָס הארץ.
-- װאָס איז מיט דיר? -- פרעגט צערודערט וואסילי, נישטערנדיק ארום און ארום מיט די אויגן.
ער פארהאלט אויך דעם אָטעם.
דאָס װײַב שעפּטשעט אויס מיט צארטקײַט:
-- דער אומבאװוּסטער האָט זיך א ריר געטאָן. דערלאנגט א קנאק מיטן פיסל...
רעוויאקין באלעקט די ליפּן.
-- גיב מיר אהער דאָס רענצל, -- זאָגט ער ווייך. -- איך װעל עס אָפּטראָגן. קער זיך אום אהיים.
-- װאָס רעדסטו?! ס'איז דאָך פאראן א באשטימונג און א באפעל.
- קיין צײַטוניטאַיי אנולירן;
-- טשעפּע ניט! לאָז אָפּ דאָס רענצל. -- לידע טוט זיך שארף א קער אָפּ פונעם מאן. -- ביסט
כאָסערדײע? רופסט אף זיך ארויס די אופמערקזאמקײַט פון נײַגעריקע ליידיקנייער.
א ביסל שפּאנען זיי נאָך צוזאמען. לידיע מוסערט דעם מאן א באליידיקטע:
-- דו ביסט אין גרימצאָרן ארײַנגעפאלן, װען כ'האָב געפרעגט, צי מוזסטו אומבאדינגט פירן
באנאכט די כעוורע צום מאלאכאָוו קורגאן? איך האָב געזאָגט, אז דאָס װאָלט אן אנדערער געקאַנט
טאָן. האָסטו אף דעם, װי אן עכאָ, זיך אָפּגערופן, אז יאָ טאקע, אויך אן אנדערער װאָלט עס געקאַנט
טאָן, נאָר דאָס װעסטו טאָן, ניט קיין אנדערער. דאָס רענצל װאָלסטו מיסטאם דערטראָגן בעשאָלעם,
נאָר דאָס װעל איך טאָן, טײַערינקער, ניט דו, זײַ מיר מויכל. װײַטער באגלייט מיך ניט...
די װאָלקנס אין הימל ווערן שיטערער. עס שמעקט מיט יאם, וװעלכער רוישט ניט װײַט פונדא-
נען, אף יענער זײַט בערגלעך.
רעוויאקין קוקט אף דעם װײַב, װאָס דערװײַטערט זיך מאיעסטעטיש, און טראכט דערבײַ מיט
אומרו און שטאָלץ, אז ניין, דער גוירל האָט אים ניט געקריוודעט.
יט
יאָסל בוכבינדער 26
צווישן פרײַנטלעכע הערצער
װוּנדערלעך העל
וי װונדערלעך העל איז געווען דאן די ליכט
פון מײַן ברויזנדער יוגנט,
װי זויבערדיק קלאָר איז געווען מײַן גליקלעכער אָנהייב
און מונטערדיק פרײַ איז געווען יעדער טרוים
וי די בלוי פון א זומער-פרימאָרגן,
און מיט ערלעכע אויגן געווען כ'בין פארגלייבט
אין יעטװוידן גאנג פונעם לאנד,
באװאָפּנט מיט פרייד און מיט ליכטיקע זאָרגן.
מיט אלעמען גלײַך האָט מײַן הארץ זיך געפרייט
און אָפטמאָל געבלוטיקט, געליטן,
פאר יעטװוידן דורכפאל אין װועג
כ'האָב ביז אומזין געװוייטיקט,
נאָר טייקעף געלאָזט זיך פאָרויס
איבער פראָסטיקע װעגן פארשנייטע
מיט דער רוסישער טראָיקע,
װאָס יאָגט מיט איר קלינגענדן שליטן,
און מײַן הארץ צװישן פרײַנטלעכע הערצער
געפינט זיך מיט גרויס פארגעניגן.
איז שטעלט זיך ניט אָפּ און פיר מיך אלץ װײַטער
איבער זיכערע װעגן מיט זוך-שײַן פארווייטע,
װאָס זײַנען ביז איצטער מיר ליב
און זײַנען פארבליבן מיר טײַער,
װײַל דאָ אף דער רוסישער ערד
איז געבוירן מײַן ייִדישע ליד,
און כ'האָב אין דער קוזניע פון הארצַן
מײַן יעטווידע שורע געשמידט,
עס פינקלען װי שטערן די אויסיעס
מיט ווארעמען פרידלעכן פײַער.
א
כישטרענג אָן מײַן געהער
אָפּט שטרענג איך אָן מײַן געהער
צו קלאנגען פון צארטע קלאווירן,
כ'ווער ניט מיד אויך צו הערן
פארקישעפטע סטרונעס פון פידלען,
אליארם פון שטאָלצע קלארנעטן,
װאָס רופן און װעקן, װאָס מאָנען און בעטן
9
א לײַטישן שאָלעם פאר לענדער --
די מענטשלעכע הערצער דערקוויקן.
כ'בלײַב שטיין אף דער ערד א געפּלעפטער
און קאָן פונעם אָרט זיך ניט רירן,
און איך הער, װי עס טראָגט זיך א קאָל א פארגרעבטער,
געלאָדן מיט מערדערשן פּולװער,
און גארט צו פארהילכן, פארטויבן
די שיינע סימפאָניע פון גליקלעכן פרידן.
בעט איך אײַך, סטרונעס, נאָך הילכיקער שפּילן
די ליד די געגארטע פון זיגרײַכן פרידן.
איך אײַל זיך
איך בעט דיך, פרײַנט מײַנער,
פארהאלט מיך ניט אין װעג,
צי זעסטו דען אליין ניט
וי איך בין שטארק פארנומען?
אף מײַנע ביינערדיקע אקסלען
טראָג איך װאָלקנס, װי די בערג,
געלאָדענע מיט רעגנס,
מיט דאָרעם-:שײַן צעווארעמטע,
ווירדע איז ניט קיין האָנער,
ווירדע איז ניט קיין גײַװע,
ווירדע ווייסט ניט פון קיין גאדלעס
און איז ניט ענלעך אף א גאָנער,
װאָס פון גײַװע שעפּט ער נאכעס.
ווירדע איז א מידע,
װאָס פארמאָגט בלויז שיינע מײַלעס,
אז אופגיין זאָל א בליונג
אף מײַן ראכוועסדיקער ערד.
אויב א רעגן קומט פארשפּעטיקט,
אויב אין הימלען ער פארהאלט זיך,
קאָן ניט אופגיין נאָך די שעפע --
אף דעם צוגעזאָגטן פעלד.
בעט איך דיך, מײַן פרײַנט,
פארהאלט מיך ניט אין ועג..
זאג ארי "1
און איר גרעסטע, פײַנסטע מײַלע איז,
װאָס איר שטאָלצקײַט אין באשיידן,
האלט זיך אומעטום אָנשטענדיק,
דערלאָזט ניט קיינמאָל זיך באריידן,
דערלאָזט ניט, קיינער זאַל זי קריוודען
און באהאוולען זי אומזיסט.
יויספף בורג
מײַן פרילינג, מײַן הארבסט...
כ'האָב הײַנט זיך אופגעכאפּט פון שלאָף
עפּעס פריִער װי געװיינלעך. דער קאָפּ איז געווען
ווייטיקלער שווער. אין אים האָבן נאָך געעקבערט
רעשטלעך פון א ביזן איבערגעריסענעם כאָלעם.
א טעמפּע שואכקײַט אין געלעגן אין אלע מײַנע
גלידער, און די אויגן האַבן קוים-קוים זיך געעפנט
פארן נײַעם טאָג.
און דער נײַער טאָג איזן געװען אזא פרישער,
פול מיט פריידיקע פרימאַרגןדקלאנגען און ליכטי"
קע שטראָמען זונענשיין. נאָענט באם פענצטער,
קימאט אָנרירנדיק מיט די צװײַגן די שויבן, האָבן
אין א לײַכטן דרעמל זיך געװויגט אלטע צעקנאָי
דערטע עפּלבײימער, אָנגעטאָנענע אין גרינגן װײַסי
ראָזעװן צװויט, און אויסגעזען אזוי לײַכט, װי זײ
װאָלטן געשװועבט איבער דער ערד.
אלטע עפּלבײימער האָבן געבליט מיט ינגן
פרילינג, און דער גאנצער ארום איז מיטאמאָל גע"
װאָרן נײַ; געשטראָמט מיט גליק און האָפענונג
און זיך געבאָדן אין דער כיִעסדיקער בלױקײַט פון
די הימלען.
איך האָב געװאָרפן א קורצן בליק צום שפּיגל
אף דער וואנט. דאָס גלאָז איז אויך געװען פאר-
טאָגיק-בלוי. פון אים האָט אויך ארױיסגעשײַנט דער
פרילינג מיט יונגקײַט און בליונג.
פּלוצעם...
אין דער שפּיגליטיפקײַט האָב איך דערזען
דאָס פּאָנעם פון מײַן טאטן. א שטארק געעלטערט
פּאַנעם, װאָס האָט געקוקט אף מיר מיט שאָטנדיק-
פארלאָפענע, אוסגעלאַשענע בליקן, גלײַך עס
װאָלט דורך כאלוימעס די נאכט ניט דערשלאָפן.
און דער קאָפּ איז געוװוען אינגאנצן װײַס, וי יונ
גער װײַסער צוויט.
אלטקײַט און בליונג...
א קילקײַט האָט א גליווער געטאָן אין דער
ברוסט. דאָס הארץ האָט זיך רײַסנדיק א ויג גע-
טאָן. כ'האָב אין פרילינג דערפילט דעם הארבסט
און זיך דערמאָנט, אז הײַנט איז דער טאָג פון מײַן
געבוירן.
װי װײַטע אָפּקלאנגען האָבן מיטאמאָל זיך
צעשפּליטערט און צעשאָטן אין מײַן געמיט פאר-
באָרגענע שטיקער לעבן. עס האָבן אופגעטויכט
פאר מיר געשעענישן װײַטע און פארגעסענע. עס
האָבן זיך ארויסגעשיילט געשטאלטן פון מענטשן,
װאָס א טייל פון זיי זײַנען שוין לאנג פארוואנדלט
געװאָרן אין אש... און עס האָט זיך א וויקל געטאָן
א גאנצער פּלאָנטער פון שטורמישע דערמאָנונגען
ועגן ליבע און האס, װעגן זינד און אומשולד.
אקיידעס יַצנאָק
מײַן לעבן האָט זיך אופגעכאפּט אין א נא
קעט:געהויקערט שטיבל באם סאמע ברעג פון א
שטורמישן בארג-טײַך. איבער מײַן צוקאָפּנס האָבן
אומרויִק און צעװילדעװעט זיך געכוואליעט רוישי"
קע וואסערן און ס'האַט געריזלט דער שטילער
שאָרך פון װעלדער, דערצײילנדיק דער נאכט פאר-
הוילענע מײַסעלעך.
מײַן מאמע האָט געהאלטן, אז איך בין גע
קומען אף דער וװועלט פרײַטיק פארנאכט, אין פאָר-
לעצטן טאָג פון כוידעש מײַ, פּונקט װי ליכט-
בענטשן.
און אזוי איז פארשריבן געװאָרן אין סייפער
האכאיִם,
א שיינעם כוידעש האָט מײַן מאמע אויסגע-
קליבן צו ליגן אין קימפּעט מיט איר ערשטלינג.
א כוידעש פון בליונג און באנײַונג. אויך א טאָג
א שיינעם, א פאָרכטיקן האָט זי אויסגעקליבן --
37
די רעדאקציע און די רעדקאַלעגיע
פן ססאַװעטיש הימלאנד*" באגרי'סן
הארציק דעם שרײַבער יויסעף בורג מיט
זײַן 75:טן ג;עבורטסטאָג און וינטשן
אים געזונט, אריכאסייאָמים און נײַע
שעפערישע דערפאָלגן.
ערעוו שאבעס. עפשער האָט טאקע די שײנקײַט
פונעם כוידעש און די הײליקײַט פונעם טאָג גוי"
רעם געווען דערצו, אז אין יאָרן ארום זאָל פּלוצעם
דער פרילינג זיך צעזינגען אין מײַן הארץ מיט
יענעם אָנגעװײיטיקטן ניגן פון ליכט-בענטשן..
געוואקסן בין איך איניינעם מיט דער פרייד
פון די שוואלבן און מיטן געוויין פון דער סאָװוע.
מיך האָט מײַן מאמע פארוויגט מיט לידער, פול
מיט בענקשאפט, און דער טאטע האָט מיך אײַןי
געשלעפערט מיט מײַסעלעך און לעגענדעס, אין
וועלכע ער האָט ארײַנגעװעבט און ארײַנגעשפּינט
זײַן אייגן געמיט און זײַן אייגענעם עלנט, ניט בא"
נעמענדיק אפילע, וויפל קישעף עס האָט פארמאָגט
זײַן שפּראך,
אזוי האָב איך געיארשנט בא מײַן טאטע-
מאמע סײַ דעם טרויער פון לעבן, סײַ דעם פלא"
טער פון פּאָעזיע...
צו פינף יאָר האָב איך אָנגעהויבן גיין אין
כיידער, מײַן רעבע איז געווען א קליין געהויקערט
ייִדל, מיט א געלאָפּגעצױגן פּארמעט-פּאַנעם, בא"
רעמלט פון אן אש-גראַוו שיטער בערדל, װאָס האָט
זיך װי געייַשעװט, צי זאָל עס ואקסן, צי ניט.
ער האָט געהאט לאנגע קנעכלדיקע פינגער, װעל-
כע האָבן מיט עפּעס א מעשונעדיקער באוועגונג
צוגעטאקעװועט צום לערנען, גלײַך ער װאָלט דיי
ריזשירט מיט אן אָרקעסטער.
אָט דער רעבע האָט די סעדרעס פון כומעש
ניט פארטײַטשט, נאָר אױסגעטײַטשט און איבער-
פאנטאזירט אף זײַן אויפן. די פּסוקים זײַנען בא
אים ארויסגעקומען פלאמיקע, און יעדעס װאָרט
איז אויסגעוואקסן, געװאָרן גרויס און פײַערדיק...
מיט א פארכאפּטן אָטעם האָב איך זיך צוגעהערט
8
צו דער פליסיקײַט פון זײַנע רייד, צו דער ביל
דערישקײַט פון זײַן שפּראך. די אָװעס האָבן זיך
לעבעדיק אנטפּלעקט אין מײַן קינדעריש-צעשפּילטן
דימיען, מיך פארטראָגן אין א װונדערלעכער צוי"
בער-װועלט. מיר האָט זיך אויסגעוויזן, װי איבער
אונדזערע בערג האָט אװראָם געפירט ייִצכאָקן צו
דער אקיידע. איך האָב אים געזען ליגן א געבון-
דענעם אפן מיזבייעך, און מײַן הארץ האָט געוויינט
פון ראכמים. איך האָב אויך געהערט דאָס דונערן-
דיקע קאָל פונעם מאלעך, װאָס האָט געשװעבט
אונטער א צעשפּאָלטענעם הימל:
---ניט ריר דײַן זון.. ס'יאיז נאָר געווען א
געטלעכער אױספּרוו...
ערשט אין יאָרן ארום האָב איך פארשטאנען
די װערט פון מײַן רעבן, וועלכער איז בעלי-סאָפעק
געווען מער דיכטער, װי מעלאמעד, ער האָט בא"
לויכטן די טראגישע אקיידעס-ייַצכאָקישײנקײַט מיט
אױיסגעכאָלעמטע װערטערנײַקײַטן, װאָס גייען מיר
נאָך ביז הײַנט איניינעם מיט דעם צויבער פון יענע
װײַטע כיידער-נעכט. זיי גייען מיר נאָך, װײַל מיר
האָבן דאָך אליין געזען, וויפל ייַצכאָקס זײַנען דער"
שטיקט געװאָרן אין גאזיקאמערן, פארברענט גע"
װאָרן אין קרעמאטאָריעס, און דער הימל האָט זיך
ניט געשפּאָלטן...
נעקאָמע
עטלעכע שפּאן פונעם אלטן מארק האָט גוי"
לעמדיק-פארטראכט זיך געהויבן איבערן שטעטל
א כמורנער, אָפּגעבליאקעװעטער דרײַשטאָקיקער
מױער, מיט א פארװישטער אופשריפט נאָך פון
װײַטע עסטרײַכישע צײַטן:
,פאָלקס-שול".
די געבײַדע איז געווען שטרענג צעטיילט אין
צוויי העלפטן. איינע פאר מיידלעך, מיט אלטע
פארזעסענע לערערנס, די צוייטע -- פאר ייַנגלעך.
אין ביידע טילן, װאָס האָבן געהאט באזונדערע
ארײַנגאנגען, איז דאָסראָװ שילער באשטאנען פון
קינדער, געקומענע פון דער ייִדישער אָרעמקײַט.
איך האָב אויך געלערנט אין אָט דער שוֹל.
קימאט יעדן אינדערפרי פלעגט די מאמע
מיך ארויסבאגלייטן מיט דערשראָקענע אויגן:
-- זע, קינד, דער לערער זאָל דיך ניט
דארפן שלאָגן...
דער לערער, פאר װעלכן ייַדישע מאמעס
האָבן זיך אזוי געשראָקן, איז געװען א ינגער
שמאָל-ביינערדיקער דײַטש. א לאנגפיסיקער, װאָס
האָט זיך געפּלאַנטערט אין דער לאנגקײַט פונעם
אייגענעם קערפּער. ער איז ניט געװען פון ,אונד
זערע" דײַטשן, וועלכע האַבן געלעבט בישכיינעס,
נאָר א געקומענער פון ערגעץ א שוואבישער פּראָז
ווינץ אין טראנסילוואניע. ער האָט געהאט א רויט-
לעך-הארט פּאָנעם, בייזע גרוייקעצישע, זשמורענ-
דיקע אויגן און זייער נידעריקע בלאָנד:געשוירענע
האָר. קוים פלעגט ער מיט זײַן קעצישן בליק
עמעצן א ברי טאָן פון אויבן אראָפּ, איז יענעם א
קילקײַט פארלאָפן אונטער דער הויט.
פאר יעדן מינגסטן שרײַביפעלער פלעגט ער
שלאָגן מיט דער שארף פון דער װירע איבער די
דלאָניעס. שלאָגן אזוי, אז בלוט-רויטע געשווילעכצן
זײַנען אָנגעלאָפן. דערבײַ האָט זײַן הארט-רויטלעך
פּאָנעם געפלאמט און אין די אויגן האָט זיך גע-
צונדן א וועלפיש פּײַער.
-- לאוזבובן!
און געמיינט האָט ער מיט דעם זידלװאָרט
די ייִדישע קינדער, וועלכע ער האָט געלערנט און
וועלכע ער האָט פּײַנט געהאט מיט אן אײַנגעבױ
רענער פארטײַעטער סינע.
און װען עמעצער פון די שילער איז נאָכן
אָנבײַסן געקומען אין כיידער א צעמיימעסטער,
האָט דער רעבע אראָפּגענומען פונעם טיש דעם
קאנטשיק -- א קורץ שטעקעלע מיט עטלעכע די"
נע, לאנגע רימענדלעך, װי צעשניטענע רעציעס,
און אין זײַנע פרומע אויגן האָט א גלי געטאָן א
ראכמאָנעס-געפיל:
-- שוין װידער דער האָמעהאָראַשע?..
ער האָט געמאכט א קורצע האפסאָקע, פאר-
צויגן דעם פּארמעט-בלייכן שטערן ארוף צו דער
יארמעלקע און עטװאָס אופגערודערט צוגעגעבן:
-- לעס דין װעלעס דאיען...
א צווייט מאָל, באהאלטנדיק דעם קאנטשיק,
האָט ער מיט א טפילע-קאָל געגעבן צו פארי
שטיין:
-- װאָס, קינדער, דער קאנטשיק איז ניט מער
וי אף צו שרעקן, קעדיי גאָטס טוירע זאָל אופ-
גענומען װערן בעאהאואָ... ניט, כאָלילע, װי בא
דעם האָמען די ווירע אף צו מיימעסן ייִדישע קיני
דער...
װי אויסטערליש עס זאָל ניט קלינגען, נאָר
אָט דער בלוטדורשטיקער , האָמען" האָט פאנאטיש
ליב געהאט פּאָעזיע. ער האָט א סאך לידער און
באלאדעס געקענט אף אױיסװײיניק און זיי פאָרגע-
לייענט מיט אזא געטלעכער באגײַסטערונג, גלײַך
ער װאָלט געזאָגט טפילע. זײַנע אויגן זײַנען דער-
פון געװאָרן מילדער, דער אויסדרוק פונעם פּאָנעם
ווייכער. אים איז באפאלן א מין , גוטסקײַט", און
ער האָט מיט א צעשרויפטער שטים גענומען װי
פארענטפערן זײַנע אכזאַריעסדיקע אָנפאלן:
-- דער שטארקער שלאָגט שטענדיק דעם
שוואכן... אזוי איזן געווען אין אלע צײַטן.. װי
הייסט עס דאָרט בא היינריך היינע?
2551614כן 56טן 695 נתסשי 826
. . .62126061 11612 025 101עטם 1060
וויאזוי האָבן מיר, קינדער פון צעניאָריקן עֹל-
טער, געקאַנט זיך פאנאנדערקלײַבן, באגרײַפן, װוּ
עס הייבט זיך אָן געטלעכקײַט און װוּ עס ענדיקט
זיך לעסטערונג. עס האָט זיך געדאכט, װי אין די
היינישע פּאַר שורעס ליגט דער ענטפער צו דער
רעטעניש פון אלע אונדזערע ליידן. און אזא האָי
פענונגסלאָזער טרויער האָט געיאָגט פון די װער-
טער,
אין איינעם א טאָג האָט ער ניט געטראָפן
אפן טיש זײַן ווירע. ער האָט זי לאנג ארומגעזוכט,
און ווען ער האָט סאָפקאַלסאָף זי דערזען, א צע-
בראָכענע אף צווייען, פארוקט טיף אין די שפּאלטן
פון א פענצטעריברעט, איז זײַן פּאָנעם געװאָרן
מוירעדיק פארקרימט. ער האָט מיט די צװײ
העלפטן אין דער האנט געמאכט עטלעכע מאָדנע,
האסטיקע באוועגונגען. נאָר אָט האָט ער זיך א
לאָז געטאָן מיט זיי אין א ווילדן טײַװלאָנישן וי
כער און א ריטשע געטאָן:
-- וועמענס אופטו איז עס?
דרײַ פּאַר צענדליק אויגן האָבן שרעקעװדיק
געקוקט אף אים מיט פארשטומטע בליקן. קיינער
אָבער האָט ניט געענטפערט, זיך ניט מוידע גע-
ווען. און דאָס שװײַגן האַט נאָך מער צעפלאקערט
זײַן גרימצאָרן.
-- איר שװײַגט, וואגאבונדן!
א קײַכלדיקער אָטעם האָט זיך געריסן פון
זײַן שמאָלער ברוסט. די אויגן, אָנגעגאַסענע מיט
רעציכע, האָבן א װײַלע ארומגעשארט איבער אלע-
מענס פּענעמער, דערנאַך זיך א גליטש געטאַן
איבער מײַנעם און זיך פארהאלטן.
-- דו האָסט צעבראַכן...
ס'איז מיטאמאָל אזוי שטיל געװאָרן, װי דער
גאנצער קלאס װאָלט אופגעהערט אָטעמען. איך
9
5
האָב אופגעציטערט פון דעם פּלוצעמדיקן כשאד,
געבליבן שטיין פאר אים מיט אָפּגעשטאָרבענע
גלידער, פּונקט איך װאָלט עס טאקע געוען דער
שולדיקער. איך האָב געפילט, װי די בלוטן הייבן
אָן פרירן פאר שרעק. איך האָב זיך פאָרגעשטעלט,
װאָס מיך דערווארט, און דער שרעק האָט פון
עפּעס א װײַטער װײַט אופגעשריגן אין מיר: , זאָג,
װער עס האָט צעבראָכן די ווירע". נאָר איך האָב
אופגעכאפּט אין פלוג די פּאָר צענדליק בליקן פון
מײַנע כאוויירים, אומרויקע און דערשראָקענע, און
א פּײַנלעכע ווארגעניש האָט גענומען שטיקן אין
האלדז.
איך האָב געקוקט דעם טײַװל גלײַך אין זיי-
נע גרוייקעצישע אויגן, מיט בלוט פארלאָפענע, װי
בא א צערייצטער כײַע, און א מאָדנע אקשאָנעס
האָט פארקלעמט דאָס הארץ.
סינע האָט זיך באגעגנט מיט סינע.
װי א לעמפּערט האָט ער זיך א װאָרף געטאָן
אף מיר, זיך אײַנגעפּלאָנטערט מיט זײַנע לאנגע
מאלפּישע פינגער אין מײַנע געדיכטע, שוארץ-
געקרויזלטע האָר, מיר פאריסן דעם קאָפּ ארוף.
דעם זעלבן קאָפּ, װעלכן מײַן מאמע האָט אזי
צערטלעך געגלעט, פאריסן אזוי, װי ער װאָלט
מיט אלע קויכעס געװאָלט מיך ארױיסשלעפּן פון
מײַנע אלטע, געלאטעטע מאלבושים, און מיט אימ-
פּעט גענומען פּאטשן איבער מײַן פּאָנעם, איבער
די הענט, מיט װעלכע כ'האָב געפּרוווט זיך שיצן.
געפּאטשט אקשאָנעסדיק, ביז בלוט האָט א כלינע
געטאָן.
זײַנע פּעטש האָבן אי וויי געטאָן, אי דערניי
דעריקט. אלע קריוודעס זײַנען לעבעדיק געװאָרן,
געבריט אין מײַן קינדערשער ברוסט: פארװאָס
קומט מיר אזא שטראָף?.. פאר עפּעס א פארשאָל-
טענער ווירע, וועלכע ניט איך האָב צעבראָכן, און
אפילע ווען איך?..
אין קאָפּ האָט געשװינדלט. דאָס צעקײַלטע
פּאַנעם האָט געפיבערט. איך האָב געװאָלט וויינען,
נאָר א ברענענדיקער באגער נאָך נעקאָמע, נאָך
פיזישער נעקאָמע, װאָס האַט ניט קיין נאָמען, האָט
געטריקנט מײַנע טרערן. מיר האָט זיך אויסגעוויזן,
אז זײַנע גרוייקעצישע אויגן לאכן אויס מײַנע וי"
טיקן. ,דער שטארקער שלאָגט שטענדיק דעם
שוואכן",
און סינע האָט זיך באגעגנט מיט סינע.
אין מיר האָט פּלוצעם אופגעפלאמט א ואנ-
זיניקער פארלאנג, א גארעניש אזא -- זיך אײַן-
בײַסן מיט אלע מײַנע יונגע, שארפע ציין אין זײַן
פארהאסטן לײַב...
ס'האָט געדויערט מיסטאמע אן אױגנבליק,
און עפשער נאָך װינציקער. מיר האָט זיך אויסגע-
וויזן, װי דאָס גאנצע יונגע לעבן האָט זיך אָפּגע-
שטעלט בא א טונקעלן אַפּגרונט. א הייסער שטראָם
האָט זיך א קײַקל געטאָן איבער מײַן קערפּער, און
איך האָב דערפילט מיטאמאָל אין מײַן מויל א גע
40
זאלצענעם בײַגעשמאק פון ווארעם פרעמד בלוט.
איך האָב שוין ניט געהערט װי די לופט איבערן
גאנצן קלאס האָט דורכגעשניטן א צעקײַכטער,
רעציכעסדיקער אויסגעשריי:
-- פארפלוכטעס יודן-שװײַן!
אין יענע יאָרן האָבן פון די מינכענער װײַנ-
קעלערס נאָרװאָס זיך אָנגעהױבן פארשפּרייטן די
ערשטע מיקראָבן פון דער נאצישער מאגייפע, װאָס
האָט אין יאָרן ארום פארסאמט א האלבע װעלט..
צוליב א ביסן ברויט
אף איין שטאָק, א טיר קעגן א טיר, װוינט
אין שכיינעס מיט מיר א יונג פּאָרפאָלק. ער -- א
טאָקער אף א זאװאָד. זי -- א נייטערן. בא זי
וואקסט א קליין ייִנגל פון א יאָר דרײַצן. א שילער
פון זעקסטן קלאס, װאָס האָט זייער ליב פרעמד-
שפּראכן. ער קומט אָפט ארײַן צו מיר, װען עס
גיט זיך אים ניט אײַן עפּעס אן איבערזעצונג. און
עס שטראָמט א זעלטענע װארעמקײַט פון זײַנע
שווארצע גלאטינקע האָר און פון זײַנע גרויסע,
שווארצע יינדער-ריינע און פארבענקטע אױגן.
אלעמאָל, װען ער באװײַזט זיך, דערמאָן איך זיך,
אז איך צו דרײַצן יאָר בין שוין געװאָרן אויס שיי
לער און אויס כיידער-ייַנגל,
מײַן בארמיצווע איז אויסגעפאלן אין א זוניקן
טאָג. די װעלט איז געװען פארגאָסן מיט זון --
א פארפלייצונג פון ליכט און װארעמקײַט. נאָר
פאר מיר איז עס געװען א גרויער װאָכנטאָג, און
א װאָכעדיקע בארמיצווע אָן א דראָשע, אָן מאפ-
טער, אפילע אָן לעקעך און בראנפן.
מײַן טאטע האָט מיט אן אקשאָנעסדיקער
פרומקײַט אײַנגעקנעלט אין מיר אלע דינים פון
לייגן טפילן:
-- פון אָט דעם טאָג אָן װעסטו אליין שוין
פארענטפערן פאר אלע זינד, װאָס דו װעסט בא"
גיין..
איך האָב זיך דערשראָקן פאר זײַנע װערטער,
מיר האָט זיך אויסגעוויזן, אז איך פיל אפן שטערן
די שווערע לאסט פון דער דראָענדיקער שטרענג-
קײַט, װאָס הויכט ארויס פון די פּארשעס.
אין שטוב האָט מען שוין געווארט, ס'יאֵל
ווערן װינציקער מיט אן אומזיסטן עסער. דער טא"
טע האָט מיט װייטיק מיר געגעבן אָנצוהערן:
-- װעמען זאָל צופאלן דער ביסן ברויט,
דיר צִי דעם קליינעם שװעסטערל?
בא דער זײַט איז געשטאנען די מאמע מיט
א פארטרערטן בליק, און איר פּאָנעם איז פאר-
װאָלקנט געווען פון טיפן צאר;
-- שרעקלעך, וען א ביסן ברויט איז מיט
גאָלד גלײַך!.. און איך האָב ניט געװוּסט, צו װע-
מען זי רעדט אזוי -- צו דעם טאטן אָדער צו מיר,
און עפשער האָט זי ביכלאל מיט אונדז ניט גע-
רעדט, נאָר פּאַשעט ארויסגעבראכט אף די לִפּן
די אייגענע געדאנקען, פּונקט זי װאָלט דאָ געווען
איינע אליין,
זי האָט זיך מיטאמאָל פון מיר אָפּגעקערט,
דערװײַטערט, כאָטש אינדערעמעסן איז זי געשטא-
נען אף דעם זעלבן אָרט, נאָר מײַנע כושים, מײַנע
געדאנקען האָבן זיך דערװײַטערט, װײַל עס איז
געווען מיר פּײַנלעך צו קוקן אף אירע יעסורים
און צו הערן אירע רייד.
נאָר מיט װאָס האָב איך געקאָנט זיי העלפן?
מיט װאָס העלפן זיך אליין? אין מײַנע דרײַצן יאָר
האָב איך אויסגעזען װי א זיבך-אכטיאָריק קינד.
װער אָבער ציילט עס יאָרן בא די, װאָס מוזן פרי
ווערן פארדינער? צי בין איך דען געװען דער
איינציקער, װעמען דאָס לעבן האָט פון קינדװײַז
איבערגעפירט אף , אייגענע קעסט"?
פּלוצעם האָב איך זיך צעװיינט. צי אין עס
געווען פון ראכמאָנעס צו טאטע-מאמע, צי פון
גרויסן ביטאָכן, אז גאָר אינגיכן װעל איך װערן
א פארדינער און מיר װעלן מער ניט דארפן אזוי
הונגערן, װי איצט.
אין מעשעך פון א יאָר צײַט האָב איך אויס-
געפּרוּװוט עטלעכע ,מעלאָכעס'. געװוען א כוידעש
א שיקיייִנגל. דערנאָך געדינט אין א מאגאזין, און
װידער א שיקיייִנגל, דאָס לאקיייַשע אין די צוויי
,פּראָפּעסיעס' איז מיר אָבער ניט געװען צום
הארצן, ביז איך בין אָנגעקומען צו א שנײַדער,
א מענטשן, װעמען דאָס לעבן האָט שטארק געעל-
טערט, כאָטש ער איז אלט געווען ניט מער װי א
יאָר פערציק.
א קרענקלעכער, מיט א בלאס פּאָנעם, גע-
בויגענער נאָז מיט א פּאַר טיף-שווארצע אױגן,
װאָס עס האָט פון זיי ארויסגעקוקט דער צאר פון
דער װעלט, האָט ער גענייט מיט אזא באגײַסטע-
רונג, גלײַך ער װאָלט געשאפן קונסטװערק. בא
דער ארבעט האָט ער שטענדיק געזונגען. באזונ-
דערס רירנדיק איז געװען די ליד װעגן דרײַ
שװועסטער ערגעץ אין א װײַטפרעמדער שטאָט,
צװישן וילדיפרעמדע מענטשן. א קלאָגיקע ליד,
פון אלע זײַטן זייער קלאַגיק. און דאָס געזאנג
האָט שווער געזאָטן אין זײַן שמאָלער ברוסט, דער-
ציילנדיק, ויָאזוי
די קלענסטע פארקויפט דאָרטן בלומען.
די מיטלסטע -- בענדלעך פון שיך.
און שפּעט אין דער נאכט זעט מען קומען,
די עלטסטע, װאָס האנדלט... מיט זיך...
אף זײַן פּאָנעם איז געלעגן א שטיק שווארצע
אומעטיקײַט. די לִיפּן האָבן טרויעריק זיך אראָפּגע-
לאָזט, און ער איז א װײַלע געבליבן זיצן פאר-
טראכט, דערנאָך האָט ער פארלוירן א טיפן זיפץ
און נאָכאמאָל איבערגעכאזערט:
די עלטסטע, װאָס האנדלט... מיט זיך..
און זײַן שטים האָט דערציילט פון א פארװויסט און
צעטראָטן לעבן. מיטאמאָל איז ער אנשויגן גע"
װאָרן, געשוויגן לאנג און פינצטער. עס האָט זיך
נאָר געהערט דאָס סקריפּען פון דער נאָדל, און
די לויזע, װײַסע שטעך אפן טונקעלן װאָלשטאָף
האָבן אויסגעזען װי צוגעסטריגעװועטע טרערן.
העכער צוויי יאָר האָב איך געלעבט בא אָט
דעם שנײַדער. געלערנט אין אן אַװנט-שול און
באטאָג אים געהאָלפן אין דער ארבעט. ער האָט
זיך באמיט זײַן גוט צו מיר, זען, איך זאָל ניט
אָפּשטײן אין לערנען.
-- א פארקערטע װעלט, -- האָט ער אמאָל
א זאָג געטאָן, -- װער ס'וויל לערנען, קאָן ניט,
האָט ניט פונוואנען... און װער עס קאָן -- װיל
ניט...
און ס'איז ניט קלאָר געווען, צו װעמען זײַנען
געווענדט זײַנע רייד: צו מיר, צי צו דער פאר-
קערטער װעלט, פול מיט אװלעס, פאר װעלכע
ס'איז ניטאָ בא װעמען צו פרעגן. זײַן פּאָנעם האָט
פארצויגן מיט עפּעס א פינצטערקײַט, און ער האָט
גענומען מיך טרייסטן:
-- נישקאָשע, א בוים בייגט זיך, װען ער
איז יונג. ביז דו װעסט ענדיקן לערנען, װעט זיך
דעמלט עפּעס ענדערן אף דער װעלט..
אזוי האָט ער געשליפן מײַן מויעך מיט היל-
כעס לעבן. און איך האָב טאקע געלערנט מיט
פלײַס און גערן געארבעט. עס זײַנען אָבער געווען
צײַטן, װען קיין שטאָך ארבעט איז ניט ארײַנגע-
פאלן, דעמלט האָט ער געטײלט מיט מיר דעם
לעצטן ביסן, כאָטש ער האָט געהאט א װײַב, װאָס
האָט אים קיין קינדער ניט געבראכט אף דער
וועלט, װײַל זי האָט געליטן פון עפּעס א שווערער
קרענק, וועלכע מע האָט געקאָנט היילן, נאָר ס'איז
ניט געווען פארװאָס,
צומאָל פלעג איך פאר אים שרײַבן בריוו צו
זײַנער א שוועסטער קיין אמעריקע, בריוו, פול מיט
געבעט, יאָמער און זיפצן. באם שרײַבן האָט זיך
עפּעס אין מיר אָנגעצונדן און עפּעס אױסגעלאָשן,
און דאָס איבערגעלעבטע האָט פארקריצט א װוּן
דיק אָרט אין מײַן זיקאָרן.
אזוי בין איך ארויס פון מײַן קינדהײַט, ניט
באװײַזנדיק זיך רעכט צו געזעגענען מיט איר..
אזי איז געווען
.. יול 1936,
עס האָט זיך אָנגעהיבן דער ערשטער אקט
פון יענעם בלוטיקן געראנגל, װאָס װעט שפּעטער
מיט א פּאָר יאָר ארומכאפּן א האלבע װעלט און
אװעקטראָגן אין דער אײביקײַט מיליאָנען לעבנס.
41
שפּאניע.
אליארמירנדיקע יעדיִעס האָבן, וי ביזע
װוינטן, זיך א טראָג געטאָן פון דעם פּירענעיִשן
האלב-אינדזל, פון דאָרט, װוּ עס האָבן זיך צִעי
פלאקערט די ערשטע פלאמען פון א מוירעדיקער
מילכאָמע-סרייפע. אן אָנזאָג פון א פארביטערטן
קאמף פאר פרײַהײַט און סאָציאלער גערעכטיקײַט
קעגן פארקנעכטונג און פאשיזם -- א קאמף פאר
מענטשלעכער וירדע. און אין מאָמענט פון העכ-
סטער געפאר פארן קיִעם פון אָט די דערהויבנסטע
אידעאלן האָבן פרײַװיליקע פון צענדליקער לענדער
זיך געשטעלט אונטער דער פאָן פון דער רעפּוב-
ליקאנישער שפּאניע, געשאפן די בארימטע אינ-
טערנאציאָנאלע בריגאדעס, וועלכע האָבן די ערשטע
זיך באגעגנט פּאָנעם עלפּאָנעם מיטן געײניקטן
בלאָק פון נאציסטישן דײַטשלאנד און פאשיסטי"
שער איטאליע. און מיט זייער בלוט געכאסמעט אף
די שפּאנישע שלאכטפעלדער די פּראַלעטארישע
פארבינדונג מיטן קאמף פונעם שפּאנישן פאָלק.
איינער פון די טױיזנטער אינטערבריגאדיסטן
איז אויך געווען מײַן איינציקער ברודער -- ביניאַי
מין,
...א ייִנגל פון א יאָר זעכצן, באלאָדן מיט א
געבוירענער אײידלקײַט און א ווארעם הארץ, איז
מײַן ברודער פרי פארכאפּט געװאָרן פון פרישע
װוינטן, װאָס האָבן זיך ארײַנגעריסן אין די אָרעמע
ייִדישע געסלעך. די גרויע װירקלעכקײַט האָט מיט-
אמאָל באקומען אן אנדער פארב... עס איז געווען
די פארב פון א נײַ לעבן, פון א נײַער ועלט. און
ווען ער איז אין א צײַט ארום פּלוצעם פארנומען
געװאָרן דורך געהיים-אגענטן מיט שטעכיקע בליקן,
פארמישפּקט אף צוויי יאָר טפיסע, איז דער טאטע
געזעסן אין געריכט-זאל און בעשום-אויפן ניט גע-
קאָנט באנעמען, פאר װאָס, אייגנטלעך, מישפּעט
מען אים, דעם זון זײַנעם,
נעכטן איז דער ברודער אים געקומען צו
כאָלעם אזא בלייכער, צעמיימעסטער, א געקאַװע-
טער אין קייטן און א באַרװעסער גאָר. ער האָט
עפּעס געשריגן, נאָר די װערטער האָבן זיך ניט
געקאָנט אָפּרײַסן פון זײַנע בלוטיק-פארבאקענע
ליפֿן...
קוקט ער איצט אף זײַן זון, װי ער װאָלט
אים ניט דערקענט. דער ברודער איז פאר דעם
האלבן יאָר זיצן אין טפיסע װי אויסגעוואקסן, מע-
נערישער געװאָרן. עמעס, דאָס פּאָנעם איז נאָך
אלץ קינדיש-צארט, נאָר אָפן, מיט אן אויסדרוק
פון רויִקער ערנסטקײַט. און דעם טאטן כידעשט
דער שטעל, מיט וועלכן דער ברודער ענטפערט עס
אָפּ די ריכטער אין שווארצע מאנטיעס, װי גאלאָי
כים, גלײַך ער װאַלט גערעדט צו זײַנס א גלײַכן.
באם טאטן האָט דער שטערן זיך צונויפגע-
לייגט אין פאלדן. ער האָט װעגן עפּעס העפטיק
געטראכט. עפשער װעגן צװיי סטירעסדיקע
לעבנס -- איינס דאָ. אין זאל מיט ריכטער און
42
זשאנדארמען, מיט יונגע יאטלעך, װאָס זוכן זייער
רעכט צו לעבן אף דער װעלט. א לעבן, ענלעך
אף א כאָלעם. און דאָס צוייטע, דאָס עמעסע,
באשטענדיקע, אומפארענדערטע לעבן -- דאָרט,
אפן שטורעמדיקן טײַך, אינעם געיעג נאָך א
שטיקל ברויט...
צוויי לעבנס, װי צוויי צעטיילטע ברעגן.
אין די יונגע יאָרן האָט דער טאטע אויך גע-
דאָרשט נאָך אן אנדער לעבן. געדאָרשט מער מיטן
הארץ, װי מיטן פארשטאנד. ער האָט געזוכט וועגן,
װיַאזוי זיך ארױיסצורײַסן פון דער אָרעמקײַט, נאָר
קיין װעגן האָט ער ניט געפונען. האָט ער שאָלעם
געמאכט מיטן געדאנק, אז זינט די וועלט שטייט,
איז פאראן אָרעם און רײַך. און װועמען עס שפּילט
צו דאָס מאזל, דער ארבעט זיך ארוף. וויפל אָבער
ער אליין האָט זיך ניט געסטארעט ,ארופצואר-
בעטן", איז ער אלץ טיפער פארזונקען געװאָרן אין
אָרעמקײַט, ביז זי האָט זיך צו אים ארײַנגעצױגן
אף יע
קוקט ער אף זײַן זון, װאָס יל איבעראנ-
דערשן די װעלט, און סע זעט אים אויס אזוי אומ-
זיניק, פונקט װי װעלן, אשטייגער, מיט הױילע
צעשפּרײטע אָרעמס פארהאמעווען דעם שטראָם פון
א בארג-טײַך. ער פילט ניט קיין צאר, נאָר עפּעס
אויסטערלישן האס צו די בעקאָװעדיקע הערן אין
שווארצע מאנטיעס, באזאָרגטע מיט רײַכקײַט און
מאכט, װאָס שרעקן זיך גאָר פאר א פּאַר יונגע
יאטלעך, סילעווען יאָרן פאר א שיינעם כאָלעם.
ער האָט נאָך דעמלט ניט געװוסט, אז אין
פיר יאָר ארום װעט אים באשערט זײַן איבערלעבן
דעם טוט פון זײַן זון, דער כאָלעם האָט באקומען
א טרויעריקן סאָף...
שפּאניע.
פון די פראָנטן האָבן די צײַטונגען ניט גע-
בראכט קיין שום באזונדערע נײַס. אכוץ עפשער
עטלעכע געציילטע שורעס אף דער לעצטער זײַט,
פארלוירענע צװישן שרײַענדיקע רעקלאמעס װעגן
קינאָדסטארן און נאכט-לאָקאלן. און די שורעס האָבן
דערציילט פאר דער װעלט אין קארגע װערטער,
אז אפן מאדרידער פראַנטאָפּשניט איזן די נאכט
דורך א שטילע, אָן קאמפן.
דערװײַל האָט די פּאָטשט געפירט אין דער
װײַטער בוקאָװוינע א בריוו מיט פרעמדע מארקעס
און פרעמדע שטעמפּלען.
מײַן ברודער האָט געשריבן:
,יעדער שפּאן ערד װערט דאָ אין קאָרבאַנעס-
פולער גרײטקײַט אױסגעקעמפט.. מאדריד
װעט אין דער נאָענטער צוקונפט װערן דער קי-
װער פונעם פאשיזם... פאר מיר זאָרגט זיך ניט...*
און די פּאָטשט האָט געפירט א צווייטן בריוו
מיט פרעמדע װערטער, אין א פרעמדער שפּראך;
,װען די פראנקיסטן האָבן זיך געריסן צו
מאדריד און די הױפּט-שטאָט איז געווען אין גע-
פאר, האָט פון די אָקאָפּעס דער ערשטער זיך אופ-
געהויבן אײַער זון און מיטן רוף ,טױט די פא-
שיסטן!" זיך געװאָרפן אפן סוינע. נאָך אים האָט
זיך אופגעהויבן דער גאנצער פראנציזיש-בעלגי"
שער באטאליאָן אפן נאָמען פון דער פּאריזשער
קאָמונע.., אײַער זון איז געפאלן, נאָר די פאשיסטן
האָבן ניט דורכגעבראָכן דעם פראָנט... דאַלאָרעס
איבארורי",
אין שפּאניע איז געווען דעמלט נאכט.
נאָר מיר סטײַעט איצט גענוג ליכט אף צו
זען דעם פײַכטן פארגליווערטן בליק אין די אויגן,
װאָס האָבן פארשטארטע ארופגעקוקט צום אויס-
געשטערנטן הימל. זען אף דער ברוסט, באם סא-
מע הארץ, א פארבאקן ריטשקעלע בלוט.
מײַן ברודער איז געווען יונג. קוים צוואנציק
אלט. געװען פול מיט לעבן און מיט כאָלעם..
מײַן ברודער איז געװאָרן לעגענדע..
דער טאטע האָט באויינט דעם זונס טױט,
טיף געטרויערט. און אין צעריסענעם שלאַף, צום
ערשטן מאָל אין זײַן לעבן, געשמיסן קעגן גאָט
מיט ביטערע װערטער: ו
-- פארװאָס ביסטו אזוי גיריק אף יונגע
לעבנס, אלמעכטיקער? דעמלט מײַן שװעסטער,
איצט מײַן זון. װוּ איז דײַן מידאס האָראכמים?
דו האָסט דאָך באשאפן די װועלט אזוי, אז קינדער
זאָלן עלטערן באוויינען... פארװאָס זשע ביסטו אוי-
װער אף דײַן אייגענעם באשאף?..
די הימלען האָבן אויסגעהערט מײַן טאטנס
טײַנעס און געשוויגן א מוירעדיק שװײַגן.
איז אינעם טאטנס הארץ פארבליבן שפּאניע
און געטאָטשעט דאָרט, געטאָטשעט, ביז פּונקט צום
ערשטן יאָרצײַט נאָך מײַן ברודער איז ער פּלוצעם
געשטאָרבן. אָן א קרעכץ אפילע. איך האָב בא זײַן
קייווער געזאָגט קאדיש. דאָס הארץ האָט געוויינט,
אָבער דער קאדיש האַט זיך באקומען א טרוקע-
נער, א מין װידערשפּעניקער. איך האָב דאָך אויך
געהאט מײַנע טײַנעס צו דער װעלט און צו גאָט...
אזוי איז געווען מיט פופציק יאָר צוריק.
..פירט א װעג פון פוענקאראל קיין פארדאָ.
און אפן װעג, ניט װײַט פון מאדריד, אין א קליי-
נער בעסוילעם פאראן. דאָס שפּאנישע פאלק האָט
דאָרט אוועקגעשטעלט א מירמלשטיין מיט אן אופ-
שריפט:
;די פרײַװיליקע פון אינטערנאציאַנאלע ברי-
גאדעס, געפאלענע װי העלדן פאר דער פרײַהײַט
פונעם שפּאנישן פאָלק, פארן װױלזײַן און פאָר-
שריט פון דער מענטשהײַט"
איך ווייס ניט, צי האָט דער שטיין זיך פאר-
היט ביז הײַנט. נאַר דאַרט שלאָפן אין אייביקן שלאָף
הונדערטער אינטערבריגאדיסטן און צוישן זיי אויך
מײַן ברודער. לייג איך אוועק אָט די שורעס מײַנע
אָנשטאָט א בינטל בלומען אף דעם שטיקל שפּאני-
שער ערד. לייג אוועק מיטן הייסן באגער, אז אין
קיין איין שטוב זאָלן מען קיין פּאָכאָראָנקעס ניט
קומען...
אע
זי האָט נאָך אלץ געשײַנט מיט עפּעס א
רירנדיקער און צארטער שײנקײַט. עס האָט נאָך
אלץ אין איר געשפּילט דער כיין, װאָס דער הימל
האָט זי באשאָנקען מיט א מילדער האנט, כאָטש
זי האָט שוין קימאט װי געגליט מיטן לעצטן אָפּ
שייד-גלי פון א הארבסטיקער זון.
און איך בין נאָך דעמלט קיין גאנצע זיבעצן
ניט אלט געווען.
געשעט דאָך צומאָל, אז די קאפּריזנע נאטור
שטויסט א יונגלינג מיט א נאָך אומבאשטימטן
געבריל פון אופוואכנדיקער מענערישקײַט אין די
אָרעמס פון א פרוי, װאָס ברענט שוין מיט א מא-
טעוון גלאנץ פון א וועלקנדיקער בלום.
מיר האָכן זיך אָפּט באגעגנט אין א קרײַז פון
יונגע ארבעטער,
ס'איז געווען יענע צײַט פון בונטארישן אופ-
ברויז, װאָס איז פארזייט געװאָרן אין דעם פרוכט-
בארן באָדן פון נויט, פארקנעכטיקונג און עקספּלו-
אטאציע, און געדראָט מיט שטורעם...
ווער איז זי געװוען?
דעם גאנצן עמעס האָט קיינער ניט געװוסט.
זי האָט זיך געהאלטן אַפּגעשלאָסן. װעגן איר לֶעבן
קיינמאָל ניט דערציילט. און עפשער איז ניט גע-
ווען װאָס צו דערציילן, כאַטש עס האָט זיך שווער
געלייגט אפן סייכל, אז בא אזא גלענצנדיק-פאר-
כאפּנדיקער שײנהײַט זיינען אדורך די בליענדיק-
סטע יאָרן פון קיינעם ניט באמערקט.
אָבער אין דעם קרײַז, װוּ מע איז געװוינט
געווען צו קאָנספּיראציע, האָט מען קיין איבעריקע
פראגן ניט געשטעלט.
ער זשע איז זי פאָרט געװען?
לוט געוויסע קלאנגען, איז זי אוועק פון א
רײַכער היים, װוּ זי האָט געלעבט אין װוילטיק,
און געקומען צו די הינטערגעסלעך, צו דעם ברעג
פון ייִדישער אָרעמקײַט, קעדיי צו לעבן א לעבן
פון הונגעריקע טרוימער...
אין איינעם אן אָװנט, נאָך א הייסער דיסקוי
סיע וועגן דער ראָליע פון דער קינסטלערישער לי-
טעראטור אינעם קאמף פאר א בעסערער װעלט,
װוּ זי האָט געפינקלט מיט איר באהאװנטקײַט און
אָנגעלײענטקײַט, אין זי פּלוצעם צוגעגאנגען צו
מיר, פארצויגן א דינעם שמייכל, און אירע פּערל-
דיקע ציין האָבן געשוימט מיט א ווארעמער װײַס-
קײַט:
-- צי װילסטו ניט עפשער מיך באגליטן
אהיים?
איר פראגע איז געקומען פון דער זײַט, װי
זי װאָלט עס געפרעגט ניט בא מיר,
איך האָב א קוק געטאָן אף דער גאָלדענער
מילדקײַט פון איר קליין געשניצט פּאָנעם, אף דעם
אָנגלי אין די פארשליצטע שמאָלע אױגן, װאָס
43
זײַנען געװען אָנגעגאָסן מיט צאפּלדיקער פריילעכ-
קײַט, און איך האָב ניט געװוּסט, צי זאָגט זי עס
ערנסט, צי שפּאסט זי. עס האָט גענומען א שטו"
מע װײַלע ביז איך האָב ארויסגעשטאמלט:
-- פארװאָס ניט.
זי האָט פלינק מיך געכאפּט פארן אָרעם און
װוילעריש א פּינטל געטאָן מיט די אױיגן:
-- אוב אזוי,. איז געגאנגען.
מיר האָבן זיך געלאָזט איבער שטילע, דרעמ-
לענדיקע גאסן. זעלטן האַבן פרעמד און אײַליק
דורכגעשלימערט שאָטנס פון פארבײַגײער, און דאָס
פרעמדע שארן פון זייערע טריט האָט עלנט אָפּגע-
קלונגען אין דער נאכט.
ס'איז געװוען א העלע זומער-נאכט, װאָס האָט
זיך געבאָדן אין א זילבערנער ליכטיקײַט, און דער
הימל, דורכגעװאָרפן מיט שטערן, האָט געאָטעמט
מיט טיפן בלוי.
מיר זײַנען געגאנגען שװײַגנדיק.
זי האָט געהאלטן מײַן אָרעם אין א צערט"
לעכן קלאמער. יעדעס שטיקל פינגער פון איר
האנט האָט געקישעפט מיט דער װארעמקײַט פון
איר קערפּער. און עפּעס א געזאנג אָן װערטער
האָט אָפּגענומען דאָס לאָשן,
מיר האָבן לאנג ארומגעבלאָנדזשעט. און די
נאכט האָט צעװויקלט א גאנצן פּלאָנטער פון גע-
פילן, וועגן וועלכע איך האָב קיין נאָמען ניט גע-
האט.
אלע מײַנע אייװורים האָבן געבעטן איר
נאָענטקײַט. געבעטן די זיסקײַט פון איר אָטעם,
װאָס האָט געשמעקט און פארשיקערט. און א
פײַער האָט געשלאָגן פון איר קליין מויל..
אזוי איז זי אין יענער נאכט ארײַן אין מײַן
יונג לעבן מיט א מאָדנע פּלוצעמדיקײַט. ארײַן,
וי א צווייטע נעשאָמע.
עס האָבן א קניל געטאָן טעג און װאָכן,
אָנגעלאָדענע מיט זיסע פריידן. יעדן אָװנט האָב
איך געווארט אף איר אין זיסן דרעמל און אונד-
זערע באגעגענישן האָבן אויסגעזען אזוי, װי מיר
װאָלטן ניט געקאָנט מער אויסקומען איינער אָנעם
אנדערן. און בא יעדער באגעגעניש האָט א שטו"
רעם פון פאָרמלאָזע טרוימען אופגעיוירט אין מײַן
בלוט אזוי, אז איך האָב געפילט, װי עס זינגט
אין די אָדערן.
-- אך, דו פארליבט ייַנגל מײַנס! -- האָט זי
שטיל געפליסטערט איבער מײַן אויער. און אזא
ווייכע ווארעמקײַט האָט װיברירט אין איר שטים.
װי אין א מײַסעלע בין איך מיטאמאָל אויס-
געוואקסן אין מײַנע אויגן. מיר האָט זיך געדאכט,
אז נאָר פאר מיר האָט אף אלע סטרונעס זיך צע-
זונגען מײַן יונג הארץ, װאָס האָט צום ערשטן
מאָל דערוואכט צו ליבע, פול מיט אלערליי פאר-
הוילענע צוזאָגן.
44
איך האָב זיך ארײַנגעדרײט אין אן אופרייצן-
דיקער שפּיל, אליין ניט װיסנדיק, װוּהין די שפּיל
װעט פארפירן.
צי האָט זי זיך פאָרגעשטעלט, אז איך בין
געגליכן צו א ניט-צײַטיקער פרוכט, װאָס דארף
נאָך האָבן א סאך ווארעמקײַט און צײַט אף רײַף
צו װערן?
בעפיירעש זיך פאָרגעשטעלט.
צומאָל האָט זי מיך געלאָזט אפילע פילן אָט
דעם כילעק אין יאָרן, װאָס האָט ארויסגערופן בא
מיר פארביטערונג און אפילע בײזקײַט. נאָר מיט
דער בײזקײַט איז געוואקסן די ליבע. א ליבע,
וועלכע װערט נאָך גרעסער דערפאר, װײַל עס
דאכט זיך, אז זי איז אײינזײַטיק און ניט באלוינט.
צוליב װאָס האָט זי באדארפט די גאנצע
שפּיל? זי, װאָס מיט איין װוּנק האָט נאָך אלץ גע-
קאָנט אײַנעמען ועלטן?
עפשער האָט זי געזוכט אין מיר א װידער-
קלאנג פון אירע יונגע טעג, פון אירע ניט-אויסגע-
לעבטע בענקשאפטן? און עפשער איז עס געװען
ניט מער װי צעבאלעװעטקײַט, װאָס האָט זיך גע-
נומען פון װוילטיק, אין וועלכן זי איז באסיעכידיש
אופגעוואקסן?
מיר האָט זיך צומאָל געדאכט, אז זי איז א
פרעמדע, מיט א פרעמד לעבן, מיט א פרעמדן
וועג, מיט װעלכן זי װעט באלד אוועק אהין, פונ-
וואנען זי איז געקומען.
איך האָב געהיט אירע טריט, נאָר דערהיטן
ניט געקאָנט.
אין איינעם א טאָג אין זי פּלוצעם פאר.
שװוּנדן. אוועק אָן א זײַיגעזונט. אין הארצן האָט
זיך מיר װי עפּעס=אָפּגעריסן פון ווייטיק און פאר-
דראָס.
פארװאָס איז זי אזוי אװעק? װאָס האָט פּא-
סירט? |
איך האָב ניט געקאָנט זיך פאָרשטעלן, װיאזױ
װעל איך עס קאָנען לעבן אַן איר אפילע איין טאָג,
װיאזוי אויסקומען אָן דער זיכערקײַט זי צו זען
אָװונט נאָך אָװנט.
עס האָט ניט געדויערט קיין פולע צוויי װאָכן,
מעגלעך, אז אפילע װײיניקער, האָב איך באקומען
פון איר א קורץ בריװועלע:
,עפשער שוין אינגיכן, מײַן פארליבט ייִנגל,
װעסטו זיך דערפילן זעלבשטענדיק און דערוואקסן.
דעמלט װועסטו פארשטיין, אז ניט יעדע ליבע װוערט
אף דעם זעלבן אויפן באוויזן... און מיר זײַ מויכל...
מיר האָבן געשפּילט אין פארשיידענע שפּילן.."
אזוי איז געקומען א געפיל פון פארלוסט.
אין איינעם א טאָג איז מיר אין צײַטונג
אופגעפאלן א טעלעגראמע: ,נעכטן באנאכט באם
איבערשווימען דעם דניעסטער האָבן זשאנדארן
דערשאָסן א יונגע פרוי..."
דאָס איז זי, האַט מיר אונטערגעזאָגט דאָס
הארץ. און עפשער ניט זי... עפשער האָט זי באוויזן
צו דערגרײכן דעם טי געגארטן סאָװעטישן
ברעג... און אויב זי, װער װעט מיר דערציילן װעגן
די לעצטע מינוטן אירע?
א לאנגע צײַט האַב איך געלעבט מיט דער"
מאָנונגען װעגן איר. מיר האָט זיך אָפט אויסגע-
וויזן, אז איך הער איר שטיל, פליסנדיק קאָל;
-- ווייס, אז די ליידן װעלן פארבײַגיין, קו"
מען װעלן אנדערע, װײַל אזא איז דאָך דאָס לעבן..
צומאָל האָב איך זיך דערשראַקן, װערנדיק
אין גאס אָפּגענארט דורך א געשפּענסטיקער ענ"
לעכקײַט פון פארבײַגייענדיקע פרויען, כאָטש
כ'האָב געװוּסט, אז זי איז פארשװוונדן, און וויפל
איך זאָל זי ניט זוכן, װעל איך זי שוין קײינמאָל
ניט געפינען... און איך בין געבליבן אליין מיט
מײַן ניט-ידערכאָלעמטן כאָלעם. אליין מיט מײַנע
זיבעצן יארם;
מײַן בעריישיס
וויפל מאָל איך האָב אָנגעהױיבן שרײַבן,
אזויפיל מאָל האָב איך געמוזט אוועקלייגן. עפּעס
האָט בא יעדער אָנגעשריבענער שורע זיך צעבענקט
דאָס הארץ, און די װערטער האָבן געבריט דעם
מויעך. ביז אין איינער א נאכט האָבן די אָנגע-
װאָרפענע שורעס מיך געװעקט פון שלאָף, גלײַך
זי װאָלטן געבעטן בא מיר א טיקן...
א שטילע פארלייגטע גאס בארג-אראָפּ, באם
ראנד פון דער שטאָט, װאָס וארט באנײַט צו
ווערן, נאָר דערװײַל זיך װײניקיװאָס געניטן.
פון ביידע זײַטן הויקערן נאָך צװיי רייען
אלטע, אָפּגעשײלטע הײַזער, װי פון יאָרן צעפרע-
סענע. אין סאמע מיט שלענגלט זיך אן אויסגץ-
ביסענער ועג, װאָס לױפט אראָפּ צו די בליע
פארנעפּלטע הינטערשטאַטישע װײַטן, פונוואנען עס
דערגײיט א קילער, זאפטיקער רייעך פון צײַטיקע
פּיירעס.
וויפל קײַלעכדיקע יאָרצענדליקער בין איך
דאָ ניט געווען?
דער זיקאָרן לעבט אוף א לאנג שוין פאר-
שװוּנדענע צײַט. איך טרעט װי אין כאָלעם אף די
שפּורן פון מײַן אמאָל, װאָס זינגט ארויס פון יעדן
שטיין, און אין יעדן שפּור ליגן באהאלטן סימאָנים
פון מײַנע װײַטע, יונגע טעג.
איך שטעל זיך אָפּ בא א הױז מיט צװײ
װײַסע בעריאָזע:ביימער פון פאָרנט. די פענצטער
זײַנען פארשטעלט מיט קאַלירטע בלומעױטעפּ, און
די שויבן שפּילן מיט א ווארעמען גלאנץ פון רו
און אײַנגעזעסנקײַט,
איך האָב געקענט יענעם ייִדן, וועלכער האָט
אמאָל דאָ געלעבט. געזען אים אוועקגיין פון דער
שטוב, ווען עס האָבן זיך געריסן די לעצטע פעדעם
פון אײַנגעפונדעוועטע לעבנס, און די בל וטיקײַט
פונעם הימל האָט געשראָקן.
װער זשע װוינט עס איצט אין אָט דעם הויז?
װער האָט פארזעצט די צװיי ביימער פאר די
פענצטער? װאָלט עס געװען א היימישער, װאָלט
ער אף זיכער פיר ביימער פארזעצט.
א ליד דאָרעם-ווינטל שויבערט דאָס גרינס
פון די צװײַגן, פלאטערן זיי אזוי, װי זיי װאָלטן
זיך אָנגעשטרענגט עפּעס זאָגן, נאָר קענען ניט.
די הייסע אווגוסט-זון צינדט אָן די קרוינען פון
די װײַסע בעריאָזעס, דאכט זיך, אז צוויי ריזיקע
יאָרצײַט:ליכט ברענען און ווערן ניט פארברענט...
פּלוצעם געשעט: דאָס הויז צערעדט זיך מיט
דער שפּראך פון יענעם ייִדן. און קוים פארמאך
איך די אויגן, שפּאנט ער אליין מיר אנטקעגן
פּונקט אזוי, װי ער איז מיט א האלבן יאָרהונדערט
צוריק ארײַן אין מײַן לעבן.
שמועל-אבע סויפער.
װער האָט צו יענער צײַט ניט געקענט דעם
נאָמען, װאָס האָט געצויבערט, געקישעפט, געהאט
אין זיך די קראפט צוצובינדן א פּאַר פליגל, געבן
האָפּענונגען און גלויבן, געבן אלץ אָדער גאָר-
נישט...
ער איז געווען דער שעפער און דער רעדאק-
טאָר פון די ,טשערנאָװיצער בלעטער", דעם איינ-
ציקן אדרעס, ארום װועלכן עס האָבן, װי די ערך
ארום דער זון, זיך געדרייט א גאנצער דאָר יונגע
ייִדישע שרײַבער, געקומענע פון אלע פאָלקס'
שיכטן, פון דער פארקאָוועטער אָרעמקײַט און פון
רײַכן שטאנד, פון אסימיליאטאָרישע און כאסידישע
סוויוועס. געקומען מיט זײַנע רעװאָלטירנדיקע
שטימונגען און מיט אופוואכנדיקער בענקשאפט
צום לאָשן פון די ייִדישע פאָלקסמאסן. אָט דער
געמיש האָט געשאפן א װוּנדערלעכע װעלט, בא-
שטראלט מיט אידילישער שײנקײַט.
ס'איז געווען דער פרילינג אף אלע געביטן
פון ייִדישן שאפן,
נאָענט צו האלבער נאכט.
א װינט האָט געהוליעט איבער די פּוסטע
בוידעמער און אזוי געריסן די צעלעכצטע שינדלען,
װי עמעצער װאָלט אין שווערע שטיוול גע-
טאָפּטשעט איבער די דעכער און געטריבן:
= גי יעג יל נאכט אין אומענדלעך
לאנג... װועסט ניט אויסהאלטן...
און איך בין געגאנגען.
די נאכט איז געווען א פינצטערע. איינע פון
יענע נעכט, וען דער הימל און די ערד גיסן זיך
צונויף אין איין גאנצקײַט, ווען סע הערט זיך
לײַכטער, איידער מע זעט. װאָלקנס האָבן פארצויגן
דעם גאנצן הימל און אפילע אף מײַרעװ ניט
איבערגעלאָזט יענץ ליכטיקעץ שטרייפעלע, דורך
וועלכן מע האָט געקאַנט פעסטשטעלן, װוּ עס
49
ענדיקט זיך די ערד און װוּ עס הייבט זיך אָן דער
הימל,
איך האָב געשפּאנט איבער פינצטערע גאסן
בארג-אראָפּ. געזוכט דאָס הויז, װוּ סויפער האָט
געװוינט, און א פארזאָרגטער שטיין געבליבן בא
דער דרויסן-טיר, װאָס האַט, װי מיט קישעף, מיך
גערייצט.
אַנקלינגען, צי ניט...
איך האָב קיין אכט ניט געלײגט אף די
אױסגעלאַשענע פענצטער, גלײַך זיי װאָלטן גאָר
אינגאנצן ניט געװוען.
ערגעץ האָט א שטאָט-זײגער אויסגעקלאפּט
די צוועלפטע שאָ, מיט א ציִענדיקער פּאמעלעכ-
קײַט געשפּאַלטן שטיקער צײַט פון דער אומענדלע-
כער אײביקײַט, און מיר האָט זיך אויסגעוויזן, אז
איך שטיי דאָ שוין לאנג, לאנג און װעל שױן
קיינמאָל פונדאנען ניט אוועק.
מיטאמאָל האָב איך דערהערט לײַכטע,
שארנדיקע טריט. א שטראָם פון ליכט האָט מיך
באגאָסן, און אין דער ליכטיקײַט איז געשטאנען
סויפערס פרוי, א האלב-פארשלאָפענע, אין א גיך
ארופגעכאפּטן מאלבעש אף זיך, און אירע בלוילעך-
שווארצע האָר האָבן געשטארצט לויז, ניט פאר"
קעמט. איך האָב געװאָלט אױסמײַדן דעם שארפן,
פארװונדערטן בליק פון אירע אױגן, װאָס האָט
געפרעגט מיט פאָרװורף:
-- שפּעטער האָט איר שוין ניט געקאָנט
קומען?
איך האָב ניט געװוסט, װאָס צו ענטפערן.
אינגאנצן א פארלוירענער האָב איך ארויסגע-
שטאמלט:
-- איך דארף צום כאווער...
באם אָנרופן דעם נאָמען האָב איך זיך א
װײַלע פארהאקט, און זי האָט אויסגעכאפּט בא
מיר דאָס לעצטע װאָרט:
-- סויפער!
און א צווייט מאָל מיך דורכגעבויערט מיט
איר בליק, װי זי װאָלט זיך װעלן איבערצײַגן, צי
מעג מען מיך ארײַנלאָזן, און אָנװײַזנדיק אף אן
אָפענער טיר, געהייסן ווארטן.
איך בין ארײַן אין א גרויסן צימער, ארומגע-
שטעלט מיט שאפעס ביכער, און אליין געבליבן
אינמיטן פון א דרעמלענדיקער שטילקײַט, װאָס
האָט אומהיימלעך און פרעמד געלױערט פון אלע
ווינקלען. מיר האָט זיך אויסגעוויזן, אז די ביכער
קוקן אף מיר מיט דעם זעלבן פאָרװוּרף, און איך
האָב געפּרווט זיך ארײַנגלײבן אין דער רײנקײַט
פון מײַן קאװאָנע,
וויפל בין איך עס געשטאנען אין מײַן אליין-
קײַט: א מינוט, א שאָ? קיינער האָט זיך ניט בא-
וויזן, װי מע װאָלט פארגעסן, אז עמעצער ווארט.
פּלוצעם האָט א זײַטיקע טיר א סקריפּע געטאָן,
אין איין רעגע האָב איך דערזען פאר זיך סויפערן
:
און דערהערט זײַן פרײַנטלעכן, צעצויגענעם אויס-
רוף;
-- אָ, דאָס זענט איר?
ער האָט מיך דאָך ניט געקענט. פונוואנען
זשע אזא היימישע װארעמקײַט, װאָס האָט גלײַך
אף מיר א גלי געטאָן, זיך צעגאנגען איבערן קער-
פּער און דערלאנגט ביז די שפּיץ פינגער?
איצט פארטראכט איך זיך צומאָל װעגן אָט
דער ווארעמקײַט, און עס קומט מיר אפן געדאנק
שורעס פון איציק מאנגערס א ליד, געװידמעט
סויפערן:
און מיך, דעם יונגן, פארליבטן סאָלדאט,
האָט ער מיט א שמייכל באגעגנט:
,שטעל אוף דעם קאָלנער, צעדרייטער פּאָעט,
דו זעסט דאָך, אז סע רעגנט..?
סויפער איז געווען פון מיטעלן װוּקס, ניט
עלטער פון א יאָר פערציק, נאָר אין זײַן לאנגן
גרינעם שלאָפּראָק און אין די שטעקשיך האָט ער
אויסגעזען זייער הויך און געעלטערט.
-- נו, װאָס װעט איר זאָגן, נאכטוואנדלער?..
ער האָט מיט א פערטל שמייכל א קוק גע"
טאָן, און זײַן בליק איז א לאנגע װײַלע געבליבן
הענגען אף מיר.
איך האָב געװאָלט עפּעס ענטפערן, אויסזוכן
א טערעץ, נאַר מײַן צונג איז מיטאמאָל װי אָפּנע-
שטאָרבן, און איך האָב א שװײַגנדיקער אים דער-
לאנגט מײַן באשריבן העפטל.
ער האָט עס א מיש געטאָן אהין און צוריק.
זיך אײַנגעקוקט אין דעם קסאוו, װידער א בלעטער
געטאַן און זיך פארטיפט אין לייענען. ער האָט
געלייענט און אלעמאָל זיך אריבערגעװאַרפן מיט
אזעלכע װערטער, װי , בילדערישקײַט", , ליריש-
קײַט". און איך האָב מיט הונגעריקע אויגן נאָכגע-
פאָלגט יעדן ריר זײַנעם.
די נעשאַמע איז געװוען ניט מײַנע. אין איר
איז געזעסן עפּעס אן אומרויִקער שעד. ער האָט
מיך אָט געכאפּט פארן הארצן מיט קרומע קנאָכיקע
פינגער, אָט נאָכגעלאָזט, פּונקט ער װאָלט זיך
גערייצט מיט מיר.
דעם שעד האָב איך באלד דערקענט.
צום ערשטן מאָל איז ער געקומען צו מיר,
ווען איך האָב אלס שילער נאָך באוויזן אין איינעם
א טאָג מײַנע א ,ליד" עליעזער שטיינבארגן. און
כאָטש איך האָב פארשוויגן דעם מעכאבער, האָט
שטיינבארג דאָך מיט זײַן גוטן שמייכל מיך פאָי
טערלעך א גלעט געטאָן איבערן קאָפּ:
-- אײַ, ייַנגעלע, שרײַבן לידער אין א
שוערע האלאָכע...
איך האָב ניט אינגאנצן פארשטאנען זײַנע
ווערטער, װײַל שרײַבן איז מיר אָנגעקומען גרינג,
איך האָב פּאַשעט נאָכגעמאכט מאָריס ראָזענפעלדן
און אװראַם רייזענען, װעמענס לידער מע האָט
געזונגען אין אלע ווארשטאטן. עס האָבן געדארפט
5
פארגיין יאָרן, ביז איך האָב דערפילט דעם עמעסן
שװערן געראנגל מיט יעדן װאָרט, מיט יעדער
שורע... און מער קיין לידער ניט געשריבן.
סויפער האָט געלייענט און געליענט. די
שטריכן אף זײַן שיין געשניצט פּאַנעם האָבן דער-
ציילט פון א מאכשאָװע, מיט וועלכער ער ראנגלט
זיך, און זײַנע קורצזיכטיקע אויגן אונטער די
ברילן האָבן געשימערט מיט א באזונדערער שארפ-
קײַט.
ער האָט נאָכן איבערלייענען נאָכאמאָל א
מיש געטאָן מײַן העפטל אהין און צוריק און עס
מיר דערלאנגט מיט די ווערטער:
-- נאט, טראָגט עס אליין מאָרגן אָפּ אין
דרוקערײ...
ער האָט נאָך עפּעס געזאָגט. עפשער זײַנען
עס געווען שטראָף-רײיד, אז ס'איז ניט שיין װעקן
מענטשן אינמיטן נאכט. איך האָב אָבער זײַנע רייד
ניט געהערט. עפּעס א האָפּערדיקײַט האָט אָנגע-
פילט מײַן קאָפּ, װי א שיקרעס. דאָס הארץ אין
מיר האָט א שפּרונג געטאַן. איך האָב דערפילט,
וי די האָר נעמען מיך שטעכן, און מײַנע אױגן
האָבן געקוקט דורכגעבליצטע, װי מיט טרערן.
מיט א צעפלאמט פּאָנעם און מיט א כוואליע
ווילדע געדאנקען בין איך ארויס פון סויפערס
שטוב. ס'האָט מיך א הייב געטאָן א װילדע פרייד,
גלײַך א פּאָר פליגל װאָלטן אין דער מינוט בא
מיר אויסגעוואקסן און מיך געטראָגן איבער פינצ-
טערע גאסן צום הויז, װוּ עס האָט זיך געפונען די
דרוקערײַ. זי איז געװען אױסגעלאָשן און פאר-
שלאָסן. און איך בין גרייט געװען אָפּזױיצן באם
טויער ביז אינדערפרי...
שוין א האלבער יאָרהונדערט איז פארביי
זינט יענער נאכט. און יעדעס מאָל, װען איך דער-
מאָן זיך אין איר, שטייט זי מיר קלאָר פאר די
אויגן, און איך לעב זי נאָכאמאָל איבער.
דאָס לעצטע מאָל האָב איך סויפערן מיט זײַן
מישפּאָכע געזען אין יענעם זומערדיקן פארנאכט,
ווען פלאמען פון א פײַערימאבל האָבן זיך צעבו"
שעוועט איבער דער װעלט און א װיסטער געלויף
האָט זיך געטראָגן איבער אלע גאסן, פון אלע
הײַזער.
ער איז געשטאנען באם װאָקזאל מיט א קליין
פּעקל אונטערן אָרעם און געווארט אף א צוג קיין
מיזרעך... איך האָב אים פאָרגעלייגט זיך אופזעצן
אף אן אָפענער פּלאטפאַרם, נאָר ער האָט מוירע
געהאט פאר דער פרוי, זי זאָל זיך ניט פארקילן.
אין יאָרן ארום האָב איך זיך דערװוּסט, אז
ער איז װײַט ניט פארפאָרן. ערגעץ אף פארװאַגלטע
גאליציאנער װעגן איז ער אף אן אכזאָריעסדיקן
אויפן אומגעבראכט געװאָרן איניינעם מיט זײַן פרױי
און זייערע צוויי טעכטער...
ניין, ניט קיין מאצייווע שטעל איך אים. ער
איז אליין א דענקמאָל. און אזוי שטייט ער פאר
מיר, אויסגעהאמערט פונעם לעבן אליין, מיט זײַן
גוטמוטיקן שמייכל, װועלכן די האק פונעם סוינע
האָט ניט געקאָנט אָפּשפּאלטן.
איך זע זײַן פרוי, מיט איר שאבעסדיקן
פּאָנעם, װעגן װעלכן מע האָט שטענדיק גערעדט
מיט מער אָפּשײַ אפילע, איידער װעגן אים אליין,
און איך טראכט:
אויב ס'איז פאראן א יענע-װעלט, זאָלן זי
מיר מויכל זײַן, װאָס כ'האַב געוואגט זיי דעמלט
אופוועקן אין האלבער נאכט, קעדיי איבערגעבן
אים, שמועל:אבע סויפער, מײַן באשריבן העפטל
מיט יענע נאיווע שורעס מײַנע. ס'איז ניט געווען
קיין טראָפּן שקאָצערײַ אין מײַן אופירונג, אויך
ניט קיין מינדסטער סימען פון דרײיסטקײַט. ס'איז
גיכער געווען דאָס געשריי פון יונגן וואנזין, װאָס
האָט געשריבן;
-- גיי, די נאכט איז אומענדלעך, װעסט ניט
אויסהאלטן...
ס'האָט אָנגעהױבן טאָגן,
שטערן האָבן זיך געלאָשן און פארשווונדן,
װי אוסגעלאָשענע מענטשלעכע לעבנס. איך האָב
זיך אײַנגעקוקט אין דעם אויסגעשטערנטן כאַלעל,
מיר האָט זיך געדאכט, אז איך טראָג אין זיך אן
אייגענעם הימל, א באהאלטענעם פאר זיך אליין.
און איך דארף נאָר א קוק טאָן אין אים, װי אף
דער נעשאָמע ווערט ווארעמער און טרויעריקער.
ווארעמער און טרויעריקער אין איין צײַט
און איך דאנק דעם גוירל, װאָס האָט אין
יאָרן, יאָרן ארום, װי ארויסגעשווומענע פון מײַן
אמאָל, מיך געבראכט אף א באגעגעניש מיט מײַן
פריִער יוגנט, מיט מײַן בעריישיס אין דער ייִדישער
ליטעראטור.
אופגעוואכטע בענקשאפט
ניט לאנג צוריק האָט מיר לעבן א קיאָסק
מיט אויסגעשטעלטע ביכער זיך געװאָרפן אין די
אויגן א יונגע שיינע פרוי אין די פריע צװאנצי-
קער.
איך בין געשטאנען אין א זײַט און צוגעקוקט,
װי אירע גרויסע, ווארעמע, ברוינע אויגן, אָנגע-
פילטע מיט א שמייכל פון היימישער גוֹטסקײַט,
האָבן זיך פארטראָגן צו דעם רײַך אויסגעשטעלטן
סטענד. זי האָט עפּעס לאנג געשארט מיט אירע
בליקן און ענדלעך ארויסגעצויגן א בוך אין א
געלן אײַנבונד,
יע = דאָס, ביטע, -- האָט זי זיך געווענדט
צו דער פארקויפערן.
איך האָב באוויזן צו כאפּן א קוק אפן שאר
בלאט: שמועל האלקין, און בא מיר אין זיקאָרן
האָט גלײַך אופגעבליצט דאָס געשטאלט פון אן
אנדער פרוי, אין אן אנדער צײַט.
47
ס'איז געװען אין די ערשטע נאָכמילכאָמע-
יאָרן.
איך האָב דעמלט געארבעט אין א פּעדא"
גאָגישן אינסטיטוט ניט װײַט פון מאָסקװע און
דאָרט זיך באפרײַנדעט מיט איינעם א דאַצענט, א
מאן אין טיפן עלטער, װאָס איז אמאָל, אין די יונגע
יאָרן, געווען א לערער אין א ייִדישער שול און
אפן גאנצן לעבן פארהיט א וארעמע ליבע צו
ייִדיש.
אין איינעם א טאָג האָט ער פּלוצעם א פרעג
געטאָן, צי בין איך ניט קיין באלן קומען צו אים
הערן, װיאזוי א רוסיש מיידל לייענט ייִדישע לידער
אין אָריגינאל,
-- בעעמעס טאקע אף ייִדיש? -- האָב איך
איבערגעפרעגט א דערשטוינטער. מיר האָט די
גאנצע מײַסע זיך עפּעס שווער געלייגט אפן סייכל,
וויאזוי קאָן עס זײַן אין אזא אלטער רוסישער
שטאָט, װאָס געפינט זיך אף א מעהאלעך פון יענע
צענטערס, װוּ ייִדן האָבן קאָמפּאקט געלעבט? װעל-
כע װינטן האָבן פארטראָגן אהער דאָס ייַדישע
װאָרט?
אין א פּאַר טעג ארום איז פאָרגעקומען די
באגעגעניש.
דער דאָצענט האָט געװוינט ניט װײַט פון מיר,
און ווען איך בין צו דער באשטימטער צײַט ארײַן
אין זײַן װוינונג, האָב איך שוין דאָרט געטראָפן א
יונג מיידל, װאָס האָט איבעראשט מיט א זעלטע-
נער גראציִעזקײַט.
-- מײַנע א סטודענטקע! -- האָט ער זי מיר
פאָרגעשטעלט, און זײַנע קלוגע גרוי-בלויע אויגן
האָבן צוגעװוּנקען מיט א גוטמוטיקן שמייכל,
זי האָט לײַכט זיך פארנייגט, אָנגערופן איר
נאָמען, און אף איר פּאָנעם האָבן זיך צעשפּילט
יונג-מיידלשע פארבן.
לאנגע שווארצע צעפּ, ועלכע זײַנען געפאלן
איבער אירע שמאָלע אקסלען אראָפּ צו דער
טאליע, האָבן צוגעגעבן איר קערפּער באזונדערע
שלאנקײַט. אירע קארע אויגן, א געמיש פון סלא-
װיש-מאָנגאָלישן אָפּשטאם, באשאָטנט פון לאנגע
שווארצע װיִעס, האָבן געפינקלט מיט א פארהוילט
פײַערל, און שפּרודלדיקע יונגקײַט האָט געפלייצט
פון אלע אירע באוועגונגען.
עטלעכע רעגעס זײַנען פארבײַ אין טיפן שטיל-
שװײַגן, אירע בליקן האָבן אומרויק געבלאַנדזשעט
איבערן צימער. ס'איז געווען קענטיק, אז זי מישט
איבער אין געדאנק, װאָס לייענען.
איך האָב געווארט, זי זאָל אָנהײיבן. פּלוצעם
האָט זיך וי צעמורמלט א שטילע עטװאָס אײַנגע-
האלטענע ריזלענדיקע שטים, װי דאָס װאָרקען פון
א טויב, און טייקעף געכאפּט באם הארצן. ס'האָבן
זיך צערוקט און אָפּגעשװוּמען ערגעץ-ווּ די װענט,
די סטעליע, דערנאָך דער גאנצער צימער, און
אָנשטאָט דעם האָט זיך באויזן א פארװיסטע
כאָרעװ-געװאָרענע היים, װי א רעקויעם האָנן זיך
צעקלונגען די סאמע העכסטע, די סאמע צארטפו"
לע, טראגישע שורעס:
טיפע גריבער, רויטע ליים--
כ'האָב אמאַל געהאט א היים....
זי האָט געלייענט מיט עפּעס א באהארצטער
שעמעװדיקײַט, באהערשט פון א שלעכט פאר-
שטעלטן אומרו. געלייענט מיט אזא געפיל, װי די
ווערטער װאָלטן זי אינגאנצן דורכגענומען, ביז
דעם לעצטן אייווער. און כאָטש איר ייִדיש, מיט
א באזונדערן נאָכקלאנג, האָט אין דער מעלאָי
דישקײַט אירער געגלעקלט א ביסל פרעמדלעך,
האָט ער אָבער אָנגעפילט די שטימונג מיט א מאָד-
נעם אומרויִקן פלאטער.
מיר האָט זיך אױיסגעויזן, אז דאָס האָט זי
געלייענט נאָר פאר מיר, אז ביכלאל איז זי איצט
דאָ בלויז צוליב מיר. איך האָב עס באמערקט אין
די אויגן פון מײַן פרײַנט, אין װעלכע איך האָב
אופגעכאפּט שפּילנדיקע בליקן, װי זיי װאָלטן גע-
פרעגט בא מיר;
-- נו, װי געפעלט אײַך?
מיט א געמיש פון נײַגער און איבעראשונג
האָב איך געקוקט אף זײַן סטודענטקע, געקוקט אף
איר ליבלעך פּאַנעם, אף אירע גרויסע פארכי-
דעשטע אױגן, אָנגעפילטע מיט א װײכער
מילדקײַט. איך האָב אלס צייכן פון דאנקבארקײַט
אָנגענומען איר קליינע האנט, װאָס האָט זיך ווא-
רעם און צוטרוילעך ארײַנגעלײגט אין מײַנער,
דערבײַ האָט איר פּאָנעם באשלאָגן עפּעס א
צעגליטע עפּל-רױטקײַט. אין אירע אויגן האָבן א
שפּיל געטאָן בלוילעכע פונקען, און זי האָט צו"
נויפגעצויגן די ברעמען אזוי, װי זי װאָלט געזען
מײַנע געדאנקען.
-- איר לייענט װוּנדערבאר...
און ווירקלעך, איר לייענען איז געווען ענלעךר
אף א װוּנדער. איבער דער װעלט האָבן נאָך גע-
בלוטיקט די װוּנדן פון אונדזער כורבן. היימען
זײַנען נאָך געלעגן פארוויסטע און פארשניטענע.
און א רוסיש מיידל אין א שטאָט ניט װײַט פון
מאָסקװע האָט אויסגעזונגען אונדזער ויי...
יאָרן, יאָרן, יאָרן... אָפּקלאנגען פון מײַנע
יונגע טרוימען, פון מײַן ערשטן יוגנט-גלויבן, װועל-
כע איך האָב איצט, װי צעבראָכענע שערבלעך,
צונויפגעקליבן, צונויפגעלייגט.
אף יענער זײַט פענצטער, פון פארטאָניק
ליכט צעהעלט, זינגט װוידער איניינעם מיטן פרי-
לינג-מאָרגן די פרייד פון זוניקן באגינען. זינגט
עפשער אזוי, װי אין יענעם װײַטן מײַיִקן ערעוו"
שאבעס, װי עס װאַלט דער הײַנט דעם נעכטן זײַן
יערושע-גרוס געשיקט. און מײַן קאָפּ טונקט זיך
אין װײַסן צוויט.
9--1
שמרל?. גב צרד6ז
אין ארומגעטצאמטן הויף
-- אנטשולדיקט, אוב איך האָב ניט קיין טאָעס, איז אײַער פאמיליע לעװוּש?
-- יאָ, לעווּש.
-- סאָלאַמאָן?
-- יאָ, סאָלאָמאָן. און װער זײַט איר?
-- שלוימע, דו דערקענסט מיך שוין גאָרניט?
דער, צו װעמען ס'האָט זיך געװענדט דער מאנספּארשוין אינעם לאנגן מאקינטאָש און אין די
ביז גלאנץ אױסגעפּוצטע קאמאשן, האָט אים ווירקלעך ניט גלײַך דערקענט, און ווען דער מאנספּארשוין
האָט זיך פאר אים פאָרגעשטעלט, אז ער איז לייטין, לעאָן לייטין, האָט שלוימע לעװוּש ניט ארויס-
געוויזן קיין באזונדערע פרייד פון אָט דער אומגעריכטער באגעגעניש, כאָטש זי זײַנען אין דער יוגנט
געווען נאַענטע כאוויירים: געלערנט זיך אין איין אינסטיטוט, אף איין קורס, געװוינט אין דער סטו"
דענטישער צוזאמענוווינונג, אין איין צימער, א בעטל צו א בעטל,
-- איך קוק אף דיר, שלוימע, און גלייב ניט די אייגענע אויגן, אז דאָס ביסטו טאקע. כ'געדענק
שוין ניט, װער פון אונדזערע באקאנטע האָט מיר דערציילט, אז דו ביסט פון לאנג שוין... איז דאָס,
הייסט עס, א ליגן. דז לעבסט, דאנקען גאָט.
-- װי איר זעט.
-- נו, יאָ. שטעלסט זיך גאָר ניט פאָר, װי ס'האָט מיך דערפרייט זען דיך א לעבעדיקן. אין יענע
יאָרן, װי דו װייסט, האָט אלץ געקאָנט פּאסירן, ס'איז אף אלץ געווען צו גלייבן. אך, װי ס'לויפט די
צײַט. וויפל איז שוין, אז מיר האָבן זיך מיט דיר ניט געזען? א יאָר עטלעכע און פערציק אפּאַנעם,
הא? -- לעאָן האָט נאָך אלץ ניט ארױסגעלאָזט שלוימעס האנט פון זײַנער. -- װוייסט, דו האָסט זיך
קנאפּ געענדערט. א סימען, כ'האָב דיך גלײַך דערקענט.
-- און איך, ווען איר רופט זיך ניט אָן, װאָלט אײַך מיסטאמע ניט דערקענט.
-- אזוי שטארק האָב איך זיך געענדערט?
-- וי זאָל איך אײַך זאָגן...
פארװאָס אירצסטו מיך די גאנצע צײַט?
-- מיט עלטערע מענטשן בין איך קיינמאָל ניט געווען אף , דו". מיר זײַנען מיט אײַך דאָך ביידע
שוין עלטערע לײַט.
שטארק איבערגעטריבן איז דאָס, פארשטייט זיך, ניט געװוען. זי זײַנען װירקלעך שוין ביידע
עלטערע מענטשן, היפּשלעך ארײַנגעפאָרן אינעם זיבעטן יאָרצענדליק. נאַר ניט דערפאר, און אויך ניט
איבער דעם, װײַל זי האָבן זיך א װעלט מיט יאָרן ניט געזען, געװאָרן פאר דער צײַט אָפּגעפרעמדט,
האָט לֶעװוּש פאַרגעזעצט אים אירצן, בייס לייטין האָט זיך געװוענדט צו אים נאָך אלץ אף ,דו". צי
וויל ניט שלוימע אים געבן דערמיט אָנצוהערן, -- האָט לייטין א קלער געטאַן, -- אז ער איז ביז איצט
נאָך כוישעד, אז צו דער געשיכטע, וועלכע איז זיך פארלאָפן מיט עטלעכע און פערציק יאָר צוריק
בא זיי אפן קורס, האָט ער, לעאָן, געהאט א נאָענטע שײַכעס, אז ס'איז שיר ניט זײַן אופטו...
-- לעאָן אנאטאָליעװיטש, -- האָבן א רוף געטאָן לייטינען די צוויי באיאָרטע מאנצבלען, מיט
וועמען ער איז געקומען אהער, אין דער שאָטנדיקער אלייע באם הויכן ברעג טײַך. זי זײַנען געשטא-
נען אָן א זײַט און געווארט אף זייער מיטגייער.
49
-- אנטשולדיק מיר, -- לייטין האָט זיך אָבער גלײַך פארכאפּט. -- אנטשולדיקט מיך. כ'קום
גלײַך צו גיין. מיר באהאנדלען דאָ א װיכטיקן איניען. איך בין א מיטגליד פונעם הױיזדקאָמיטעט. גייט
ניט אוועק. כװעל זיך לאנג ניט פארהאלטן. אזויפיל יאָרן זיך ניט געזען, א גאנצע אײביקײַט, קאָן
מען זאָגן. לידען האָט איר פאר דער צײַט אין ערגעץ ניט באגעגנט?
-- לידען?
-- נו, לידע פּאַליאקאָװע פון אונדזער קורס, וועלכע איז געווען אין אײַך מעסוקן פארליבט.
-- אין מיר? איר האָט א טאָעס.
-- איך פארשטיי. ס'איז טאקע ניט צו באנעמען, װי האָט זי געקאַנט אײַך אזוי אונטערפירן. איר
האָט מיסטאמע געקלערט, אז עמעצער האָט איר אונטערגעזאָגט, זי זאָל פארגעבן אײַך אף דער קאָמ"
יוגישער פארזאמלונג אזעלכע פראגעס. לידע איז אָבער ניט פון די, וועמען מע האָט געדארפט אין
אזעלכע פאלן אונטערזאָגן. זי איז געװען אן ערלעכע, אן איבערגעגעבענע קאָמיגיסטקע. צוליב דעם
עמעס האָט זי געקאַנט אלץ מאקריוו זײַן, ברענגען אפילע א קאָרבן איר ליבע. און אז זי איז אין
אײַך פארליבט, איז פאר קיינעם פון אונדזער קורס ניט געווען קיין סאָד.
-- לעאָן אנאטאָליעוויטש, מיר גײיען אוועק.
-- גוט, גוט. איך װעל אײַך גלײַך אָניאָגן. -- צוגעווארט א װײַלע, ביז זײַנע צוויי באגלייטער
האָבן זיך א ביסל דערװײַטערט, האָט לייטין איבערגעפרעגט: -- האָט איר לידען פון דעמלט אָן קיין
איין מאָל ניט געזען, זי אין ערגעץ ניט באגעגנט? -- ער האָט זיך אופגעהויבן פון דער באנק און זיך
אױסגעגלײַכט אזוי, אז שלוימע זאָל אים דערזען אין זײַן גאנצן װוּקס. -- שוין דאָס דריטע מאָל, כאָטש
איך בין ניט איין יאָר שוין אף פּענסיע, אז מע קלײַבט מיך אויס אין הױז-קאָמיטעט. נו, און װאָס
איז עס פאר א הויז, דארף מען אײַך מיסטאמע ניט דערציילן.
אוואדע, אין דעם, אז מע זאָל אים דארפן דערציילן, װאָס עס איז פאר א הוז, װער עס װוינט
דאַרט, האָט שלוימע זיך ניט גענייטיקט. שוין באלד א יאָר װי ער װוינט אויך אפן זעלבן פּראָספּעקט,
װײַטער א ביסל, און איז פאר אָט דער צײַט ניט איין מאָל פארבײַגעגאנגען אָט דעם הויכן טונקל-גרויען
מויער מיט די פארשיידנארטיקע פענצטער און באלקאָנען אף מארמאָרזײַלן, װעלכער פאר-
נעמט מיט זיך א גאנצן קווארטאל אף דעם גרויסן און ברייטן פּראָספּעקט, װאָס אין נאָענטער שכיינעס
מיטן צענטער שטאָט. ארומגיין אים ארום און ארום דארף מיסטאמע אַפּנעמען א גוטע האלבע שאָ.
די פּאראדנע טירן, ביז האלב פארגלאָזטע אין פארהאנגענע מיט שטאָרן, זײַנען צו דער גאס, אויסער
איינער, פארשלאָסן. די ארײַנגאנגען אין מויער זײַנען בלויז פון הויף.
אין הויף איז שלוימע קיינמאָל ניט געװען. די ציגל-קאָליריקע ועגצייכנס אף די שילדלער
איבער די ארקעס האָט ער אופגענומען ניט בלויז װי א פארבאָט פאר פרעמדע אװטאָמאָבילן, נאָר אויך
װי א פארבאָט פאר זײַטיקע מענטשן ארײַנצוקומען אהער. אפילע דעם טייל פון דער אלייע אפן הויכן
ברעג מאַסקװע-טײַך, װוּהין עס גייען ארויס די פענצטער און באלקאָנען פונעם מױיער, האָט ער אויך
אופגענומען, װי עס זאָל געהערן בלויז צו די אײַנװױנער פון דעם דאָזיקן הויז: קיין זײַטיקע טאָרן
ניט שפּאצירן.
שיר ניט גלײיבנדיק אין דעם אלעם, האָט לעווש אנומלטן פונדעסטוועגן נאָכגעגעבן זײַן עלטערן
אייניקל, װאָס האָט אים אײַנגערעדט צוגיין מיט אים אהין: דאָס אייניקל איז שוין דאָרט געװוען, אפילע
ארײַנגעקוקט אין הויף, און קיינער האָט אים קיין װאָרט ניט געזאָגט. פון יענעם אָװנט איז שלוימע
לעווש געװאָרן אן אָפּטער גאסט אין דער אלייע, כאָטש אינעם הויף, װוּ ער װױינט, פעלן אויך ניט
אויס קיין ביימער. דאָרט פעלט אָבער די פרישע קילקײַט, ועלכע ציט דאַ פונעם טײַך.
אָבער ניט בלויז דאָס אליין האָט געמאכט לעװוּשן פאר אן אָפטן ארײַנגײער אהער. בא זיך אין
הויף קען אים יעדער. אלע ווייסן, אז ער איז א באװוּסטער געלערנטער, אן אקאדעמיקער. װוען ער
באװײַזט זיך אין הויף, דערפילט ער באלד אף זיך נײַגעריקע בליקן, מע שושקעט זיך הינטער זײַנע
פּלײיצעס, אייניקע קוקן אים אפילע ארײַן אין פּאָנעם, װי זי זאָלן זיך ריכטן דערזען דאָרט אזעלכס,
װאָס איז ניט צו באמערקן בא א געוויינלעכן מענטש. אים איז עס דערװוידער, ביז גאָר דערװוידער,
ער מוז אָבער לײַדן. ניטאָ בא זיי אין הויף אזא אָרט, װוּ ער זאָל זיך קאַנען דערפון אויסבאהאלטן.
דאָ אָבער קען אים קיינער ניט. א געלערנטער, װי בארימט ער זאָל ניט זײַן, קאָן זיך ניט גלײַכן אפי
לע צו דעם מיטלמעסיקסטן שרײַבער צי שוישפּילער, זײַנע בילדער דרוקן זיך ניט אָן א שיר אף די
טאָװלען פון ביכער און פּלאסטינקעס, זײַנע בילדער פארקויפן זיך ניט אין די קראָמען און קיאָסקן,
מע װײַזט זי ניט אזוי אָפט אפן עקראן פונעם טעלעװיזאָר, אז זיי זאָלן זיך פארגעדענקען. לעווּשן
איז עס, אייגנטלעך, ניט אָנגעגאנגען, ער האָט קיינמאָל ניט געהערט צו די, וועלכע יאָגן זיך נאָך
קאָװעד און בארימטקײַט. ער האָט קײינמאָל ניט געקוקט אף זיך, װי אף א מענטשן, װאָס האָט פאר"
דינט צו זײַן בארימט, כאַטש אין דער וויסנשאפטלעכער װעלט, צװישן לינגוויסטן, האָט מען אים הויך
געשעצט, זײַן נאָמען איז געווען באװוּסט. פיל פון זי האָכן אים אויך געקענט אין פּאָנעם. דאָ, אלנ-
0
פאלס האָט אים קיינער ניט געקענט, און ער האָט ניט געדארפט זיך אויסבאהאלטן פון קיינעמס
נײַגעריקע בליקן.
אין דעם באיאָרטן פּראָסטװאָכעדיק-געקלײדטן מאן מיטן לײַכטן היטעלע אפן שפּיץ קאָפּ, װעל-
כער איז געזעסן אין דער אלייע אף איינער פון די, פון אָרט ניט צו רירן, שווערע בענק, איז ווירק-
לעך ניט געווען צו מערקן גאָרניט אזוינס, אז מע זאָל אים אָנעמען פאר א געוויינלעכן פּענסיאַנער,
אין וועמען ס'האָט זיך גיכער געלאָזט דערקענען אן ארבעטער, איידער אן אָנגעשטעלטער. לעווש
האָט עס געװוּסט און איז געווען צופרידן, װאָס אין אים האָט אין אזויפיל יאָרן ארום זיך נאָך אלץ
פארהיט דער ארבעטער. ער האָט האנאָע, ווען מע זאָגט עס אים. צװישן די ארומשפּאצירנדיקע דאַ
אין דער אלייע האָט זיך אים דערװײַל ניט באגעגנט קיין איינער, וועגן װעמען מע זאָל קאָנען זאָגן,
אז ער איז אן ארבעטער צי געווען וועןדניט-איז אן ארבעטער.
מעגלעך, אז לֶעװוּש האָט אזוי א קלער געטאָן, װײַל ער האָט אף אלע ארומשפּאצירנדיקע דאַ
געקוקט װי אף אײַנװױנער פונעם טונקליגרויען מויער, און װער עס זײַנען די אײַנװױנער פונעם
דאָזיקן מויער, האָט ער לויט דעם, װאָס ער האָט זיך אָנגעהערט וועגן זיי, אן ערעך זיך פאָרגעשטעלט.
קיין איבעריקס יונגע מענטשן האָבן זיך אים אין דער אלייע אפן הויכן ברעג טײַך דערװײַל
קימאט ניט באגעגנט. מיט זיי אין געװען פול דער אספאלטירטער טראַטואר און די לאָנקעס אין
דער נידערניש, לענגויס דעם טײַך. די יונגע האָבן ארומגעשפּאצירט דאַרט אין דער באגלייטונג פון
באפרײַטע פון די האלדזרימענס געקעכלטע הינט פון אלערליי פּאָראַדעס און גרייס. באם פארפירן
צװישן זיך א שפּיל לויפן די הינט פארסאפּעטע ארוף אפן בארג און לאָזן זיך גלײַך אראָפּ צוריק,
צופרידענע און גליקלעכע, אפּאָנעם, דערפון, װאָס זיי שטייען אויך אײַן אינעם זעלבן הויף. די מענטשן,
וועלכע שפּאצירן ארום פון אויבן, װי ער האָט באמערקט, זײַנען מערסטנטייל שוין עלטערע לײַט,
נאָענט און אריבער די זיבעציק. קימאט אלע זײַנען זיי אלציינס געקליידט, אין פּונקט אזעלכע לאנגע
מאקינטאָשן פון שטאָלענעם קאָליר, און אין הויכע קאמאשן, װי בא לייטינען, כאָטש דער אָװנט איז
א ווארעמער, א שטילער. ניט אנדערש, װײַזט אויס, האָט שלוימע א טראכט געטאָן, אז מע איז
אויסן צו געבן דערמיט צו וויסן, אז זיי האָבן נאָך ניט פארגעסן און קלײַבן זיך ניט פארגעסן, װער
און װאָס מע איז געווען, וועלכע אמטן מע האָט פארנומען, אז זיי האָבן געהערט צו די, פון װעמען
ס'איז פיל געווען אָפּהענגיק, װײַל זי האָבן געקאָנט, לוט זייער פארלאנג, יעדן איינעם דערהייבן
און יעדן איינעם דערנידעריקן, יעדן באשטראָפן און יעדן באגנעדיקן.
ווארשײַנלעך, אז לייטין מיט זײַנע צװויי מיטגייער באהאנדלען װירקלעך א ויכטיקן איניען,
אויג ער פארהאלט זיך אזוי לאנג. קענטיק, אז קיין אבי וועלכע שמועסן פירט מען דאָ ביכלאל ניט
צווישן זיך. יעדן געשפּרעך, מעג ער אפילע זײַן װעגן א גאנץ פּאָשעטן איניען, גיט מען צו א
וויכטיקע באדײַטונג, שיר ניט פון מעלוכישן פארנעם.
צוקוקנדיק זיך צו די לײַט, װאָס זײַנען נאָענט לעבן אים פארבײַגעגאנגען, האָט שלוימע גע-
פּרוּװט פאר זיך אױסקלאָרן, לויט וועלכע סימאָנים לאָזט זיך דערקענען, װער עס האָט צו דער צײַט
זיך געכאפּט און איז אליין אװועק אף פּענסיע, און וועמען האָט מען עס געדארפט אונטערזאָגן. אלנ-
פאלס, אז אָט די פארבײַשפּאצירנדיקע מאנצבלען געהערן צו די, װעמען מע האָט געדארפט עס
אונטערזאָגן, כאָטש זיי זעען ניט אויס נאָך אזוי אלט, האָט ניט ארויסגערופן בא לעװוּשן קיין סאַפעק.
בלויז מיט אזעלכע קאָן פּאסירן, אז מע זאָל זיך ניט אומקוקן אף דעם, װער ס'איז לויט זיי ניט
ווערט, מע זאָל אים באמערקן. קיינער האָט אפילע דעם קאָפּ ניט א שאָקל געטאָן צו אים, בעשאס
ער האָט זיך מיט זיי באגריסט.
און צו וועמען פון די אײַנװױנער פונעם הויף געהערט לעאָן? צו די, װאָס זײַנען באצײַטנס לויטן
אייגענעם ווילן אוועק אף פּענסיע, אָדער צו די, ועמען מע האָט גענויט דערצו? אזוי צי אנדערש,
געהערט ער זיכער צו די, וועלכע לאָזן זיך פון זיך אליין אײַנשמועסן, אז מע איז נאָך אלץ דער,
װער מע איז געװוען, און מע טראָגט זיך נאָכאנאנד געדאנקלעך אריבער אין דער ניטװײַטער פאר-
גאנגענהײַט, פארגעסנדיק בעשאסמײַסע אינגאנצן די קעגנווארט.
דאָס אומקערן זיך געדאנקלעך פון דער פארגאנגענהײַט צוריק אין דער קעגנווארט, דאָס אָפטע
דערמאָנען, װער מע איז געווען און װאָס עס איז שפּעטער פארלאָפן, גייט ניט דורך פאר יעדן איינעם
פון זי אומבאמערקט. צי ניט דערפון נעמט זיך, -- האָט שלוימע, נאָכפאַלגנדיק נאָך די פארבײַשפּא-
צירנדיקע, געפרעגט בא זיך, -- װאָס אין די שווארצע רעמלעך פון דער שטאָטישער אָװנט-צײַטונג
באגעגענען זיך אָפט פאמיליעס פון אָט דעם הויז?
לייטינען דראָט ניט דער דאָזיקער כאלאס. דאָס איז געװוען צו זען דערפון, װיאזוי ער האָט זיך
פאָר געשטעלט פאר לֶעװוּשן: א מיטגליד פונעם הױז"-קאָמיטעט. דאָס דריטע מאָל שוין װי מע וויילט
אים אויס. אזוינס קאָן באטײַטן, אז ער איז געווען װײַטזעענדיקער פון א סאך אנדערע. ער האָט ניט
געווארט, מע זאָל אים נייטן, ער איז באצײַטנס אליין, לויטן אייגענעם ווילן, אריבער אף פּענסיע און
51
פאריינס באוויזן זיך אָנכאפּן אין עפּעס:װאָס פון דער קעגנווארט, מע זאַל ניט קאָנען זאָגן װעגן אים,
וי וועגן אייניקע אײַנװױנער פונעם הויף, אז ער לעבט בלויז מיט דער פארגאנגענהײַט..
זײַן א מיטגליד פונעם הויזדקאָמיטעט איז ניט צו פארגלײַכן, פארשטייט זיך, מיט דער שטעלע,
וועלכע לייטין האָט פריַער פארנומען אין ,וואק":. זי גיט אָבער א מעגלעכקײַט מיטנעמען מיט זיך
געדאנקלעך אינעם הײַנט דעם ניט אינגאנצן נאָך פארלוירענעם נעכטן. ער האָט ניט איצט צו טאָן,
וי אף דער פריַערדיקער שטעלע, מיט אזויפיל מענטשן, זיי זײַנען שוין ניט אזוי אָפּהענגיק פון אים,
אָבער א ביסל איז מען פאָרט דאָך אָפּהענגיק, און דאָס גיט אים א מעגלעכקײַט זיך פילן אויך איצט
טײלװײַז װי דעמלט, ווען ער האָט געקאָנט אי באשטראָפן, אי באגנעדיקן.
זיכער אין דעם, אז לעאָן איז װוירקלעך אזא, איז ער ניט, שלוימע. ער האָט אָבער ניט געקאָנט
מאכן פאר אים קיין אויסנאם, וויבאלד יענער איז אויך אן אײַנװױנער פונעם דאָזיקן הויף.
קלערן אזוי וװועגן זײַן געוועזענעם כאווער פון דער װײַטער יוגנט האָט איך אונטערגעזאָגט
לייטינס דעמלטיק אופירן זיך אף דער קאָמיוגישער פארזאמלונג, װעגן וועלכער לעאָן האָט דערמאָנט,
ויסנדיק, אז ער, שלוימע, האָט ניט פארגעסן און ניט געקאָנט עס פארגעסן. דאָס איז אָבער געלעגן
בא אים די אלע יאָרן טיף פארבאָרגן, און פּלוצעם איז עס פון דאָרט ארױיסגעשװוּמען און ער האָט
דאָס אלץ דערזען פאר זיך אזוי בוילעט, גלײַך ס'זאָל ניט געווען דורכגיין פון דעמלט עטלעכע און
פערציק יאָר. אפילע דער טאָג האָט זיך אים פארגעדענקט, א זוניקער און א פראָסטיקער.
;..שפּארן זיך אין דער טיר, קעדיי פארכאפּן אן אָרט נעענטער צו דער קאטעדרע, װי דאָס
פלעגט פּאסירן אף די פאקולטאטיווע לעקציעס פון די באליבטע פּראָפּעסאָרן, איז אף דער קאָמיוגײ
שער פארזאמלונג קיינעם ניט אויסגעקומען, ניט געקוקט דערוף, װאָס די אאודיטאָריע אפן אייבערשטן
שטאָק איז געווען א קליינע, אויסגערעכנט בלויז פאר סעמינארן.
צװישן די סטודענטן פון זייער אָפּטײילונג אפן דריטן קורס זײַנען ניט געווען אזויפיל קאָמין-
גיסטן, אז זיי זאָלן קאָנען פארפולן מיט זיך אפילע די ערשטע עטלעכע רייען בענק. זייער אָפּטײ
לונג איז ניט געוען קיין אויסנאם. די מערהײַט סטודענטן אויך אף די אנדערע קורסן, פּונקט װי
אין אלע הויכשולן, זײַנען געווען אומפּארטײייַשע. אין יענע יאָרן איז אפילע פאר אן ארבעטערייאט
ניט געווען אזוי פּאָשעט און לײַכט ארײַנטרעטן אין קאָמיוג. כוץ קענען די פּראָגראם און דעם אוס-
טאוו און ניט האָבן קיין מינדסטן פלעק אין דער סאָציאלער אָפּשטאמונג און סאָציאלער לאגע, האָט
זיך אויך געפאָדערט זײַן אין אלץ א מוסטער פאר דער אומפּארטײיַשער יוגנט, קיינער זאָל ניט קאָנען
אויסווארפן, אז מע האָט זיך אין עפּעס אופגעפירט ניט אזוי, װי אן עכטער קאָמיוגיסט דארף זיך
פירן.
שיר ניט דאַס זעלבע, װי שלוימע דערמאָנט זיך, האָט מען פארלאנגט פונעם יונגווארג באם
פארשרײַבן זיך אין פּיָאָנערן.
קיין גרויסן אונטערשייד אינעם אופירן זיך פון די קאָמיוגיסטן און אומפּארטײיַשע סטודענטן
איז ניט געווען צו באמערקן. טייל פון די אומפּארטיייַשע האָט זיך אי בעסער געלערנט, אי געווען
אפילע מער געזעלשאפטלעך אקטיוו פון אייניקע קאָמיוגיסטן. ארײַנעמען זיי אָבער אין קאָמיוג האָט
ניט דערלאָזט די סאָציָאלע אָפּשטאמונג: זייערע עלטערן האָבן געהערט צום קליינבירגערלעכן קלאס,
צו וועלכן עס זײַנען געװען פארעכנט די מיטלפּויערים, קוסטארן, קליינהענדלער... טײלװײַז האָט
דער שטרענגער צוגאנג באם אָנעמען אין קאָמיוג געהאט א שײַכעס אויך צו די, בא װעמען די על
טערן זײַנען אָנגעשטעלטע אָדער זיי האָבן געשטאמט פונעם אינטעליגענטנעם שיכט.
אף דער טאָגיאָרדענונג פון דער פארמאכטער קאָמיוגישער פארזאמלונג איז אויך געשטאנען
די פראגע, כאָטש ס'איז געבליבן צו לערנען זיך אינעם אינסטיטוט העכער אָנדערהאלבן יאָר, װועמען
שיקן אין דער אספּיראנטור. רעקאָמענדירן האָט זייער אָפּטײילונג געקאַנט בלויז איין סטודענט, און
דער דאָזיקער סטודענט, האָבן אלע געװוּסט, קאָן זײַן נאָר שלוימע לעוווש. מע װאָלט אים אָנגערופן,
ווען ער זאָל אפילע ניט געווען זײַן קיין קאָמיוגיסט. שלוימע לְעווּשׁ האָט זיך אויסגעטיילט צװישן
די סטודענטן פון דער לינגוויסטישער אָפּטײלונג מיט זײַנע טיפע וויסנשאפטלעכע קענטענישן. ער איז
אפילע געווען שוין באקאנט מיט דער פילאָלאָגישער יאפעטישער טעאָריע פונעם אקאדעמיקער מאר,
ועגן וועלכער די סטודענטן פון זייער קורס האָבן ניט געהאט נאָך קיין פאָרשטעלונג. אף די סעמי"
נארן פון דיאלעקטישן מאטעריאליזם האָט שלוימע ניט איין מאָל פארפירט סיכסוכים מיטן לעקטאָר
וועגן דעבאָרינס , מענשעוויסטישן אידעאליזם", ציטירט דערבײַ גאנצע שטעלן פון פארשיידענע פילאָי
סאָפן. מיט זײַנע קענטענישן האָט דער הויכער דארער סטודענט מיטן קוטשעראוון קאָפּ האָר ארויס-
גערופן א כשאד ניט בלויז בא זײַנע כאוויירים, נאָר אויך בא די לעקטאַרס, צי האָט ער זיך ביז דעם
ניט געלערנט שוין אין א הויכשול, מעגלעך זי אפילע פארענדיקט. אלנפאלס, אָנהייבן דאָס לערנען
1 ,וואק" -- די העכסטע אטעסטאציע-קאָמיסיע.
52
זיך אין אינסטיטוט פונעם ערשטן קורס איז פאר אים געוויס ניט געווען נייטיק. ער װאָלט פרײַ גע
קאָנט גלײַך אָנקומען, אוב ניט אפן פערטן, איז אפן דריטן קורס.
פאר די דריטהאלבן יאָר, װאָס מע לערנט זיך צוזאמען אף איין קורס, אף איין אָפּטײלונג, מע
װוינט אין איין צוזאמענווינונג, האָט איינער דעם צוייטן געקענט שוין אף אזויפיל, אז איטלעכער
װאָלט זיך מיסטאמע אונטערגענומען דערציילן װעגן דעם אנדערן מער װי װעגן זיך אליין. און מיט-
אמאָל, נאָכדעם, װי אלץ איז שוין געװען גענוי און אלזײַטיק ארומגערעדט, ס'איז ניט געזאָגט גע-
װאָרן קיין איין װאָרט קעגן דער קאנדידאטור פון שלוימע לעװווש, ס'איז בלויז געבליבן אָפּשטימען,
האָט דער פאָרזיצער פון דער פארזאמלונג, דער סעקרעטאר פונעם קאָמיוגישן קעמערל לײיטין גע-
מאָלדן, אז עס בעט א װאָרט לידע פּאָליאקאָװע.
ס'איז דורך א רעכטע װײַלע ביז לידע האָט זיך אופגעשטעלט און הייזעריקלעך שטיל, אָפּפירן-
דיק דערבײַ אָן א זײַט די אויגן, ארויסגעבראכט:
-- זאָל סאָלאָמאָן לֶעװוּשׁ אונדז דערציילן זײַן ביָאָגראפיע.
-- ביסט געשלאָפן, צי װאָס? -- האָבן זיך דערהערט פון אלע זײַטן פארכידעשטע אויסרופן. --
ער האָט זי דאָך שוין דערציילט.
-- ניין, ניט אלץ. ער האָט אונדז נאָך ניט דערציילט, -- האָט לידע, מער זיכערער שוין אין
זיך, פאָרגעזעצט, -- מיט װאָס האָט זיך פארנומען זײַן טאטע ביז דער רעװאָליוציע און מיט װאָס
האָט ער זיך באשעפטיקט ביז ער האָט זיך באזעצט אף ערד און דאָרט ארײַנגעטראָטן אינעם לאנד"
ווירטשאפטלעכן קאָלעקטיוו.
-- שטילער, כאוויירים, שטילער, -- לייטין האָט א קלאפּ געטאָן עטלעכע מאָל מיטן בלײַפע-
דער איבערן טיש, -- וויבאלד בא אונדזערער א קאָמיוגיכטקע איז אופגעקומען אזא פראגע, דארף
מען זי אױסקלאָרן. -- לעאָן האָט אויסגעשטרעקט די האנט מיטן פארקוועטשטן בלײַפעדער צו לע"
װוּשן, וועלכער איז געזעסן אין װוינקל אף דער לעצטער באנק: -- דערצייל אונדז, סאָלאָמאָן, אינ-
קורצן, מיט װאָס האָט זיך באשעפטיקט דײַן פאָטער ביז ער איז אריבערגעפאָרן אף ערד.
-- און זאָל ער אונדז אויך זאָגן, ויאזוי איז בא אים פארשריבן אין דער אנקעטע, -- האָט
לידע צוגעגעבן.
פארגעבן אים אָט די אלע פראגן, איז שלוימען געװען קלאָר, האָט געקאָנט בלויז דער, װער
ס'האָט געװוּסט װעגן אים עפשער מער נאָך, וויפל ער, שלוימע, האָט פארלייקנט אין די אנקעטעס
באם ארײַנטרעטן אין קאָמיוג און באם אָנקומען אין אינסטיטוט. לידע אַבער האָט ניט געקאָנט עס
דאָך װויסן! ער האָט זיך פאר איר װעגן דעם ניט ארויסגעכאפּט מיט קיין װאָרט אפילע דעמלט, וען
ער איז געווען אין איר, װי אים האָט זיך געדוכט, א ביסל פארליבט. פארװאָס האָט ער זיך מיטאמאָל
פון איר דערװײַטערט, אויסגעמיטן זיך מיט איר באגעגענען, האָט ער ניט געקאָנט עס איר זאָגן.
ער האָט פּאָשעט ניט פארטראָגן דעם זיסלעך-איבלדיקן גערוך פון איר מויל. װען ער זאָל אפילע
געווען זײַן זיכער, אז זײַן אופהערן זיך באגעגענען מיט לידען זאָל געווען זײַן די איינציקע סיבע
פון פארגעבן אים די אלע פראגן, װאָלט ער איר אויך ניט אנטפּלעקט אָט דעם סאָד. נאָר שלוימע
איז געווען זיכער, ניט באנעמענדיק עס אליין נאָך אף קלאָר, אז עמעצער האָט איר צוגעגרייט די
אלע פראגן, אונטערגעזאָגט, זי זאָל זיי אים פארגעבן אין דער סאמע לעצטער מינוט, בייס קיינער
האָט ניט געסאָפעקט, אז אלע װעלן פאר אים שטימען. קיין אנדערן, אויסער אים, האָט קיינער אפילע
ניט פאָרגעלייגט. זאָל זײַן, אז לידע איז אײַנגעגאנגען דערוף, װײַל איר האַט באהערשט דאָס געפיל
פון נעקאָמע? מיט פרויען טרעפט צומאָל אזוינס. צי עפשער קלערט לידע, אז אָנשטאָט אים װעט
מען זי אױסקלײַבן? א סמאך אזוי צו קלערן האָט זי געקאָנט האָבן. זי איז געװען פון די פעיקסטע
אפן קורס. זי איז דאָך אָבער ניט אף אזויפיל נאריש נישט צו פארשטיין, אז לעאָן האָט מער רעכט
אף דעם, כאָטש ער איז ניט אזא פעיִקער, װי זי. אויסער דעם, װאָס ער שטאמט פון ארבעטער, איז
ער ביזן אָנקומען אין אינסטיטוט אליין געווען אן ארבעטער...
-- סאָלאָמאָן, מיר ווארטן.
נאָר שלוימע האָט אלץ נאָך געשוויגן. אויסער דעם פאָרזיצער, לעאָן לייטינען, האָט אים קיינער
ניט אונטערגעײַלט, געלאָזט רויַק אלץ באטראכטן, געווארט דערהערן, אז ער האָט גאָרניט פארלייקנט,
אז ער איז דער זעלבער ערלעכער איבערגעגעבענער קאָמיוגיסט, פאר װעמען מע האָט אים ביז
איצט די אלע יאָרן געהאלטן, געאכטעט און ליב געהאט.
-- כאווער לעוווש.
-- איך, -- האָט װי פון שלאָף זיך אָפּגערופן שלוימע, און קיין איינציק װאָרט מער ניט ארויס"
געבראכט.
שוין גופע דערמיט, װאָס לעאָן האָט זיך צו אים דאָס מאָל געװענדט ניט באם נאָמען, נאָר
בא דער פאמיליע און ארויסגעבראכט זי שטרענג, װי אף א פארהער, איז פאר שלימען געוען
לאכלוטן פארשטענדלעך, אז זײַנע ענטפערס װעלן אים גאָרניט געבן, גאָרניט ענדערן. זײַן װײַטער-
3
דיקער גוירל, זעט אויס, איז שוין ערגעץ באשטימט פון פריער. צום לעצטן מאָל אין לעבן געפינט
ער זיך אף א קאָמיוגישער פארזאמלונג. אויב ניט הײַנט נאָך, װעט מען מאָרגן צי איבערמאָרגן אָפּי
נעמען בא אים דעם קאָמיוגישן בילעט.
קיין שאָרך האָט זיך ניט געהערט אין דער אאודיטאָריע. אפילע לידע האָט ניט איבערגעריסן
די שטילקײַט. זי איז געזעסן באגלײַך מיט אלעמען און געדולדיק געווארט.
צו װאָס לאָזט ער זיי ווארטן? -- האָט שלוימע געפרעגט בא זיך, -- װאָס האָט פאר א זין פאר-
ציִען די פארזאמלונג, אויב ער האָט ניט, מיט װאָס זיך פארענטפערן, מיט װאָס זיך בארעכטיקן?
ניין, ער האָט אין ערגעץ ניט אָנגעװיזן, אז זײַן פאָטער איז פאר דער רעװאָליוציע געווען א קורצע
צײַט א טווע-סויכער און אז פאר דעם, װי ער האָט בייסן נעפּ אריבערגעוואנדערט פון שטעטל אין
דאָרף און געװאָרן א פּױער, איז בא אים געװען א גאלאנטעריי-קלייטל. ויאזוי קאָן ער, שלוימע,
זיך פארענטפערן, אויב אומעטום, אין אלע זײַנע אװטאָביאָגראפיעס און אנקעטעס, אי באם ארײַן-
טרעטן אין קאָמיוג, אי באם אָנקומען אין אינסטיטוט, איז אָנגעװיזן, אז ער שטאמט פון פּוױערים,
אז זײַן טאטע איז אין א לאנדווירטשאפטלעכן קאָאָפּעראטיו. װועגן זיך אָבער, װעגן זײַן סאָציאלער
לאגע, האָט ער ניט געהאט װאָס צו פארלייקענען און ניט געדארפט פארלייקענען. ער איז געווען אן
אָנגעשטעלטער, א ביבליאָטעקער.
פאר לייטינען איז ניט געווען און ס'האָט ניט געקאָנט זײַן קיין סאָד, מיט װאָס עס האָט זיך
באשעפטיקט זײַן, שלוימעס, טאטע ביז ער האָט אריבערגעוואנדערט אף ערד. פאראיאָרן זומער, בייס
די קאניקולן, איז לעאָן א כוידעש צײַט געווען בא זיי אין דאָרף צוגאסט.
די איבערוואנדערישע דערפער זײַנען ניט געװוען קיין גרויסע, צו צוויי גאסן אין א דאָרף און
דרײַסיק-פערציק הײַזער אף א גאס, װייניקער װי אין אייניקע שטעטלעך, פונוואנען מע איז אראָפּגץ-
קומען, און איינער האָט געקענט דאָרט דעם צוייטן, װי זיך אליין. ס'איז זיך ניט פאָרצושטעלן, אז
לעאָן, װאָס האָט פארן כוידעש צײַט זיך מיט אלעמען באפרײַנדעט, און אזוי נאָענט, אז שיר ניט
װעגן יעדן איינעם געהאט שוין געװוּסט, פונוואנען מע איז, מיט װאָס האָט מען זיך באשעפטיקט
פריִער, אין דער אלטער היים, זאָל ניט געווען װויסן, מיט װאָס האָט זיך פארנומען שײַע לעװוּש,
איידער ער האָט זיך באזעצט אף ערד. די איבערוואנדערער האָבן ניט געהאט צוליב װאָס אויסבא-
האלטן, װער איז מען געווען פריִער, קוים האָט מען זיי אלע אױסגעגלײַכט, אלעמען ארײַנגערעכנט
וי געקומענע פון א דעקלאסירטן קלאס. פארװאָס זשע האָט לעאָן, װיסנדיק דאָס אלץ, דעמלט גע
שוויגן? פארװאָס האָט ער ערשט איצט, אין א יאָר ארום, אף דער פארזאמלונג, זיך דערפון מיטאמאָל
דערמאָנט?
ער האָט מער ניט װאָס צו סאָפעקן, אז בלוין לעאָן האָט געקאַנט אונטערזאָגן לידען, זי זאָל
אים פארגעבן, שלוימען, די אלע פראגעס, באפרײַען דערמיט דאָס אַרט אין דער אספּיראנטור. פאר
וועמען? פאר זיך, צי פאר לייטינען? נאָר װאָס גייט עס אים, שלוימען, איצטער אָן?
די פארזאמלונג, אף וועלכער מע האָט אױסגעשלאָסן פאר אויסבאהאלטן די סאָציאלע אָפּשטא-
מונג סאָלאָמאָן לֶעווּשן פון קאָמיוג און דערמיט באפרײַט, גיכער פון אלץ פאר לעאָן לייטינען, דאָס
אָרט אין דער אספּיראנטור, האָט זיך פארענדיקט שפּעט אין אָװנט.
װוּהין האָבן געפירט די לאנגע פארשנייטע געסלעך, איז שלוימען געװען אלציינס. ער האָט
בלויז געװוּסט, אז, ארויסגייענדיק נאָך דער פארזאמלונג פונעם אינסטיטוט, האָט ער פארקערעװועט
ניט אף דער גאס, פונוואנען עס גייען די טראמװײַען צו זיי אין דער היפּש װײַטלעכער סטודענטישער
צוזאמענװוינונג, נאָר איז אוועק אין אן אנדער ריכטונג. װוען ער האָט זיך ענדלעך ארויסגעקליבן פון
די געדרייטע פארפּלאָנטערטע געסלעך און ארויס אף א באקאנטער גאס, איז דער זייגער שוין גע"
ווען אָנהײיב צװעלף. אויב גוט א שפּאן טאָן, קאָז ער נאָך באװײַזן ביז צװעלף זיך ארײַנכאפּן אין
איינעם פון די מער נעענטערע פונדאנען װאָקזאלן -- דאָס איינציקע אַרט, װוּ ער װעט קאָנען איבער-
זיצן די לאנגע ווינטער-נאכט אונטער א דאך. דער פראָסט האָט אים אונטערגעטריבן, און שלוימע
האָט באוויזן זיך ארײַנכאפּן אינעם גרויסן װאָקזאל מיט א רעכטער װײַלע פאר דעם, װי מע האָט
דאָרט ביז אינדערפרי צוגעשלאָסן די ארײַנגאנג-טירן. אין דעם מױירעדיק לאנגן זאֵל מיטן היכן
סופיט האָט שלוימע קוים אָפּגעזוכט פאר זיך א שטיקל פרײַען פּלאץ באם הויכן און ברייטן פענצטער.
ס'האָט דאָרט גוואלדיק געבלאָזן. ער האָט אופגעשטעלט דעם קאָלנער פונעם לײַכטן הארבסטיקן
מאנטל, די הענט פארוקט אין די ארבל און גיך אונטערגעגעבן זיך דעם שלאָף.
אופגעכאפּט האָט ער זיך פון דער פארטאָגיקער קעלט, װאָס האָט צוזאמען מיט די אָנגעקומענע
פּאסאזשירן זיך ארײַנגעריסן אין זאל פון די ברייט צעעפנטע טירן.
ס'איז אָבער געווען פרי באגינען, אין צוזאמענװוינונג שלאָפט מען נאַך. נאָר סײַװי קלײַבט ער
זיך ניט דערװײַל גיין אהין. עמעצער אין צימער האָט כאָטש באמערקט, אז זײַן בעטל איז א גאנצע
נאכט געשטאנען לײידיק? אים איז דען ניט אלציינס, װאָס האָט מען געקאַנט דערבײַ א קלער טאַן?
ער װעט, פארשטייט זיך, צוגיין אֹהין, אָבער דענסטמאָל, ווען אלע װעלן שוין זײַן אף די לעקציעס.
4
אין אינסטיטוט װעט ער צוגיין שוין דערנאָך. די בעסטע צײַט פאר דעם, אז ער זאָל קיינעם פון
זײַן קורס ניט באגעגענען, איז צען, האלב עלף אינדערפרי. אף דער דריטער לעקציע פארשפּעטיקט
שוין קיינער ניט,
אלץ, װאָס עס שטייט אים הײַנט פאָר אָפּצוטאָן, האָט שלוימע גענוי באטראכט און דורכגע-
טראכט, װוען ער האָט זיך אומגעשלעפּט ביז שפּעט אין אָװונט איבער די געדרייטע און פארפּלאַנטער-
טע געסלעך און ניט אופגעהערט דערפון אויך צו קלערן, אָפּױיצנדיק א נאכט באם נאקעטן פענצטער
אפן װאָקזאל,
קיין אנדער אויסװועג, אויסער דעם, װאָס איז דער ערשטער געקומען אים אפן זינען, װען ער
איז ארויס פון דער פארזאמלונג, האָט שלוימע פאר זיך ניט געזען. ער האָט בלויז ניט געװוּסט נאָר
דערװײַל פּינקטלעך, װוּהין האלטן דעם ועג, גיכער פון אלץ װעט עֶר זיך מיסטאמע לאָזן אף אוראל,
קיין מאגניטאָגאָרסק.
פארװאָס גראדע אהין? דערקלערן זיך עס האָט שלוימע ניט באדארפט. ניט געװוען, דאכט זיך,
דער טאָג, מע זאָל װעגן מאגניטאָגאָרסק ניט געװען שרײַבן אין די צײַטונגען. װעגן דער בױונג
פונעם טורעם אין באָװל און די פּיראמידעס אין מיצראים, װען עס זאָלן אין יענער צײַט געווען זײַן
צײַטונגען, װאָלט מען מיסטאמע אויך אזוי און אזויפיל ניט געשריבן. דער קאָפּ קאַן זיך מאמעש
פון דעם פארדרייען, װאָס אין מאגניטאָגאָרסק קומט פאָר... שלוימען האַט צוגעשפּילט. מע האָט דעם
כוידעש פארשפּעטיקט אױסצאָלן די סטיפּענדיע, ער האָט זי באקומען ערשט מיט א פּאַר טעג צוריק,
און זי האָט זיך בא אים קימאט אינגאנצן פארהיט. אלנפאלס, אף א בילעט אינעם װאָלװעלן צוג
,מאקסימקע" װעט זיכער קלעקן. צוהונגערן א ביסל װעט פונדעסטוועגן אויסקומען. מער װי אף
איין טאָג פאָרויס גיט מען ניט קיין ברויט אף די קארטלעך. ער װאָלט געקאָנט פארקויפן די קארט-
לעך פארן גאנצן כוידעש. סײַװי װעט ער מיט זיי, וויבאלד ער פאָרט אװועק, ניט קאָנען זיך באנוצן.
די טאלאָנען װעלן פּאַשעט פארלוירן גיין. ער קאָן אָבער דערוף ניט אײַנגײן. דערפון, װאָס מע האָט
אים אױיסגעשלאָסן פונעם קאָמיוג, הייסט נאָך ניט, אז ער איז שוין מער ניט דער, װער ער איז געווען
פריִער.
ביז סאָף טאָג האָט שלוימע באויזן אָפּנעמען אין אינסטיטוט זײַנע דאָקומענטן, אומקערן אין
ביבליאַטעק די ביכער, אויסקויפן אף די קארטלעך ברויט פאר צװיי טעג, און מיט א פּאַר שאָ פאר
דעם, װי די סטודענטן האָבן זיך אומגעקערט פונעם אינסטיטוט אין צוזאמענווינונג, איז ער מיט זײַן
ברוינעם פאניערנעם האלב-פּוסטן טשעמאָדאנדל געווען שוין אפן װאָקזאל.
באם ארײַנזעצן זיך באנאכט אין באן האָט לֶעװוּש באצײַטנס פארכאפּט אין דעם פולגעפּאקטן
וואגאָן די אייבערשטע פּאָלקע, וועלכע אין א געויינלעכן צוג, אוב ס'איז דאָ דערין א נויט, פאר-
נעמט זי דער האנט-באגאזש. די אייבערשטע דריטע פּאָלקע אין ,, מאקסימקע" איז דאָס סאמע בעסטע
אָרט. קיינער בעט ניט, מע זאָל זיך א רוק טאָן, קיינער טרעט ניט אַן אף די פיס, שטורכעט ניט
באנאכט פונעם שלאָף. די איינציקע געפאר איז געװען, אז בייס ער איז אראָפּגעקראַכן פון דאָרט
צוליב א נויטבאדערפעניש אָדער גלאט אזוי, זאָל עמעצער ניט פארכאפּן בעשאסמײַסע דאָס אָרט,
וי מע איז זיך דאָ שוין ניט מיט איינעם אזוי באגאנגען.
מיט אים, שלוימען, האָט נאָך דערװײַל אזעלכס ניט פּאסירט, כאַטש דער אויסזען זײַנער איז
ניט געווען פון אזעלכן, װאָס װעט צוליבן פארכאפּטן אָרט זיך שטעלן שלאָגן. קענטיק, אז קיינער
אין וואגאָן, און שלוימע האָט עס געפילט, קוקט ניט אף אים, װי אף } געװײנלעכן פארװערבירטן
ארבעטער, נאָר װי אף אן עלטסטן, צו װועמען, ס'קאָן זײַן, זי זאָלן דארפן אָנקומען. שלוימע אליין
האָט נאָך דערװײַל זיך אויך ניט אינגאנצן צוגעװוינט קוקן אף זיך װי אף א געװיינלעכן פּאַשעטן
ארבעטער אין א פארשמאַלצענער פופּײַקע מיט א גראָבײַזן צי א קירקע אין דער האנט.
דער װועג קיין מאגניטאָגאָרסק איז א װײַטער, נאָר ,מאקסימקע" האָט ניט געײַלט. ער האָט זיך
געשלעפּט פּאמעלעכקע, װי ער װאָלט זיך נאָך ניט אויסגעלערנט װי געהעריק גיין, שטעלט די ערשטע
טריט, און שיר ניט אף יעדן פּאָלוסטאנעק אָפּגעגעבן דערעכערעץ אלע פארבײַגייענדיקע צוגן, זי
דורכגעלאָזט פריִער.
פאר די טעג, װעלכע שלוימע איז זיך אָנגעלעגן אף דער אייבערשטער פּאָלקע אונטער דער
סאמע סטעליע, דעם קאָפּ ניט אופצוהייבן, און ארויסגעקוקט דורך דעם פארהויכטן שטיקל שײַבל
אף דעם מיטלויפנדיקן דרויסן מיט זײַנע פארשנייטע שטעט און דערפער, װעלדער און פעלדער, האָט
ער געהאט גענוג צײַט אף פּרוּװון זיך באפרײַען פונעם פארדראָס און בארויגעז אפילע אף לייטינען.
סאַפּקאָלסאָף, אוב ערלעך א טראכט טאָן, האָט דאָך לעאָן ניט געקאַנט אנדערש שטימען. װען דאָס
זעלבע, אשטייגער, פּאסירט מיט א צווייטן, װאָלט דען ער, שלוימע, זיך אופגעפירט אנדערש, ניט
אופגעהויבן די האנט, אז מע זאָל יענעם אויסשליסן פונעם קאָמיוג, מעג יענער זײַן אפילע זײַן בעס-
טער כאװוער? פונעם אינסטיטוט אָבער האָט מען דאָך אים, שלוימען, ניט אױיסגעשלאָסן. באם אומ-
קערן אים די דאָקומענטן האָט קיינער ניט געפאָדערט, ער זאָל אָפּגעבן דאַס סטודענטישע ביכעלע.
99
ער פירט עס מיט זיך. דעם קאָמיוגישן האָט ער אויך ניט אָפּגעגעבן. אים איז שװער געװען זיך
צעשיידן מיט אים. און אויסער דעם, ביז דער ראיקאָם װעט אים אויסשליסן, האָט ער רעכט האלטן
דאָס ביכעלע בא זיך, ארײַנטראָגן אפילע מיטגלידסאָפּצאָל. ער װעט דערבײַ ניט פארלייקענען, אז
דאָס קעמערל האָט אים אױיסגעשלאָסן און פארװאָס האָט מען אים אויסגעשלאָסן. יאָ, ער איז באגאנגען
א שווערע זינד. אָבער דעם אינסטיטוט האָט ער פארלאָזט און פאָרט װערן אן ארבעטער ניט קעד
אויסקויפן די שולד. ער װאָלט צוליב דעם ניט געדארפט זיך שלעפּן אזא װײַט און אויך ניט דערפאר
פאָרט ער אהין, װײַל דער פארדינסט איז דאָרט א גרעסערער. ער איז דערװײַל נאָך ניט קיין כאסענע
געהאטער, האַט ניט קיין מישפּאָכע. וויפל ער זאָל ניט פארדינען, װעט אים קלעקן אף דער כאיונע.
װוּ ער זאָל זיך ניט געווען שטעלן ארבעטן, װאָלט ער אָן ברויט ניט געזעסן. סאָפקאָלסאָף, ער זאָל
געווען װעלן, װאָלט ער געקאַנט פארבלײַבן אין אינסטיטוט. מע האָט דאָך אים פונעם אינסטיטוט
ניט אויסגעשלאָסן, צי ס'האָט געקאָנט דערצו אויך דערגיין? אזוי צי אנדערש, נאָר אויב ער האָט,
ניט ווארטנדיק, מיט װאָס װעט זיך דאָס אלץ פאר אים פארענדיקן, אליין פארלאָזט דעם אינסטיטוט
און פון אלע וועגן אויסגעקליבן פונדעסטוועגן מאגניטאָגאָרסק, איז עס ניט צופעליק. אים ארט ניט,
אויב מע װעט ניט װעלן גלייבן, אז ער איז געפאָרן קיין מאגניטאָגאָרסק ניט אויסקויפן די שולד,
נאָר געפאָרן אהין ווערן אן ארבעטער. פאר אים איז װיכטיק, װאָס ער גופע גלײיבט אין דעם און
מיט יעדן טאָג, װאָס ער האָט זיך דערנעענטערט אהין, איז ער אלץ שטארקער געוען דערינען זיכער.
ער האָט בלויז ניט געװוּסט, צי קלײַבט ער זיך װערן אן ארבעטער אף א געװיסער צײַט, צי אף
שטענדיק.
אין דער פארפולטער אנקעטע באם אָנקומען אף דער בויונג פונעם מאגניטאָגאָרסקער קאָמבי"
נאט האָט שלוימע גאָרניט פארלייקנט. אָנגעשריבן אלץ אזוי, װי דאָס איז. נאָר קיינעם איז דאָרט
נישט אַנגעגאנגען ניט זײַן סאָציאלע אָפּשטאמונג, ניט זײַן סאָציַאלע לאגע, ניט זײַן בילדונג אפילע.
אָנגעגאנגען איז דאָרט בלויז דאָס, אז ער איז א מענטש אָן א פאך אין דער האנט, און מע האָט
אים געשיקט דערװײַל פאר א פּאָשעטן שווארצארבעטער.
פאר דער צײַט, װאָס שלוימע איז געװען א שווארצארבעטער, האָט ניט געטראָפן, אז ער זאָל
װעןדניט:איז זיך געווען אָפּזאָגן פון א װעלכער-ניט-איז האָרעואניע, װי שװער זי זאָל ניט זײַן און
קיין מער שווערערע ארבעט, װי ערד גראָבן, שפּאלטן װוינטער די דורכגעפרוירענע ערד מיט א לאָם
און קירקע, וען אין דרויסן ברענט א פראָסט, אז ס'איז דעם אָטעם ניט איבערצוכאפּן, און װעסנע-
צײַט שטיין אין די גראָבנס ביז האלב אין אײַזדקאלטן וואסער, איז ניט צו פאָרשטעלן זיך. אויסער
אן ערדגרעבער איז שלוימע אויך געװען א טרעגער, אױסגעלאָדן וװאגאָנען קלעצער, געשלעפּט אף
זיך איבער די רישטעוואניעס ציגל און ליים, צעמענט און קאלך און אנדערע שווערע מאסעס. ס'איז
אים אליין געװוען מאָדנע, ער האָט ביז דאן קיינמאָל ניט געהאט צו טאָן אין לעבן מיט אזעלכע מע"
סוקענע פײַערדיקע פרעסט, װי דאָ. ער האָט זיי אָבער ניט איבעריקס שטארק געפילט, כאָטש ער איז
געװוען לײַכט אָנגעטאָן. דער געניצטער בושלאט האָט קנאפּ געווארעמט. דערווארעמט האָט ער זיך
בא דער ארבעט, צומאָל אזוי, אז דאָס העמד אפן לײַב איז געוען אויעצודרייען. אָבער צום הונגער
האָט שלוימע נאָך אלץ ניט געקאָנט זיך צוגעװווינען. ער האָט אים געפילט אויך א'ן שלאָף, ניט גע"
קוקט דערוף, װאָס אף די ברויט- אין פּראָדיקטן-קארטלעך האָט ער אלס אן ארבעטער באקומען א
גרעסערן פּאיאַק, איידער זײַענדיק א סטודענט.
ביסלעכװײַז האָט לעווש זיך צום הונגער אויך צוגעװוינט, װי ער האָט זיך געהאט צוגעװוינט
צו דער קעלט, אופגעהערט זיך צו דעם אלעם צוהערן, עס זאָל אים ניט שטערן נאָך דער ארבעט
זיך פארנעמען מיט לינניייסטיק, מיט שטודירן שפּראכן, צו װאָס ס'האַט אים געצויגן פון דער פריער
יוגנט און לײַכט זיך געו;בן. אים האָט אָפּגעגליקט. ער האָט ניט דערווארט, אז אין דער יונגער
מאגניטאָגאָרסקער ביבליאָטעק זאָלן זײַן אזעלכע אוניקאלע ביכער, װאָס ניט אין יעדער גרױיסשטאָטי
שער ביבליאָטעק איז עס צו געפינען.
מע זאָל אים ניט שטערן זיך פארנעמען מיט דורכשטודירן זעלבשטענדיק די קעגנשטאנדן,
וועלכע זײַנען נייטיק, קעדיי צוגרייטן, ניט האָבנדיק פארענדיקט קיין אינסטיטוט און ניט זײַענדיק
קיין אספּיראנט, א דיסע טאציע אף צו קריגן דעם טיטל קאנדידאט פון פילאַלאָגיע, האָט שלוימע
פארנומען אין דעם גרויסן טומלדיקן באראק דאָס װײַטע ווינקל בא דער מיט שניי פארפּאָראָשעטער
וואנט, פון װועלכער ס'האָט געצויגן א עסעריקע פײַכטקײַט. ניט איין מאָל האָט שלוימע זיך אופגע-
כאפּט אינדערפרי א צוגעוואקסענער מיטן קאָפּ האָר צו דער וואנט, און אים איז אויסגעקומען לאנג
און פאָרזיכטיק אָפּרײַסן איינציקװײַז פון דער פראָסטיקער וואנט די פּאסמעס האָר. שלוימען האָט עס
װײניקער פון אלץ געהאט געקימערט. פאר אים איז געװען װיכטיק, װאָס דאָ, אינעם װײַטן װינקל,
איז געװוען א סאך שטילער, איידער ערגעץ אנדערשווּ אין באראק. מיט דער צײַט האָט ער זיך
צוגעװוינט לייענען און שרײַבן, ווען ארום אים האָט געגרילצט און געטומלט. לעװוּש איז געװען א
6
מענטש, װאָס האָט זיך גיך צו אלץ צוגעװוינט, זיך אף גאָרנישט ניט באקלאָגט, אף אלץ געקוקט
װי אף א צײַטװײַליקער זאך, װאָס װעט, אָן צווייפל, ניט הײַנט-מאָרגן דורכגיין.
קיין אָפּגאָט, װי פאר אנדערע, איז דער אקאדעמיקער מאר פאר לעװוושן קײינמאָל ניט געוען.
שלוימע האָט אָבער געהאט פאר אים גרויס אָפּשײַ. ניט גאָר קיין אלטער מענטש נאָך און שױין
געקענט איבער זעכציק לעשוינעס. ער, שלוימע, האָט דערװײַל געקענט בלויז פיר שפּראכן. אף דרײַ
פון זיי, אף דײַטש, פראנצויזיש, ענגליש, האָט ער גערעדט פרײַ, קימאט װי אף זײַנע ביידע מוטער-
שפּראכן: ייִדיש און רוסיש. אָט די אלע אויסלענדישע שפּראכן האָט שלוימע באהערשט נאָך פארן
אָנקומען אין אינסטיטוט. איטאליעניש האָט ער שוין דערלערנט דאַ. ריידן פרײַ אף איר האָט ער נאָך
דערװײַל ניט געקענט, אָבער שוין געקענט פרײַ לייענען און שרײַבן. אײנצײַטיק האָט ער אויך דער"
לערנט שפּאניש. צוגערעדט האָט אים צו דעם דער באנאכטיקער װעכטער פונעם קליידער-סקלאד,
אָװסײ גילעליטש טאָדראָס, מיט װעמען שלוימע האָט אין איינעם א טאָג זיך צופעליק באקאנט און
דערנאָך זיך נאָענט באפרײַנדעט.
ניט ער און ניט דער ועכטער האָבן באם באקאנען זיך נישט פאנאנדערגעפרעגט איינער דעם
צווייטן, װער מע איז, פונוואנען מע איז, װאָס האָט זיי געבראכט אהער צו פירן. שלוימע האָט אליין
זיך אָנגעשטױסן, אז אָװסײ גילעליטש טאָדראָס איז געקומען אפן זאװאַד, קעדיי זײַן װײַטער פון אן
אַרטיקער אומגערעכטיקײַט.
װײַזט אויס, אז די ארומיקע װעלט פון יענער זײַט גרענעץ האָט שטארק געסאָפעקט, אז מענטשן
קאָנען ארבעטן ניט בלויז צוליב געלט און זיי זאָלן נאָך דערבײַ זײַן איבערגעגעבן דער ארבעט. װאָי
רעם קימאט יעדן כוידעש זײַנען אהער אראָפּגעפאָרן אויסלענדישע געסט, געקומען א קוק טאָן מיט
די אייגענע אויגן דעם גרויסן װוּנדער, װי די צײַטונגען האָבן געקרוינט די בויונג פונעם מאגניטאָי
גאָרסקער מעטאלורגישן קאָמבינאט. |
די באגעגענישן פון די מאגניטאָגאָרסקער בויער מיט די אָנגעפאָרענע אויסלענדישע געסט,
צװישן וועלכע עס זײַנען געווען אויך ארבעטערידעלעגאציעס, האָבן זיך געװויינלעך פארענדיקט מיט
מיטינגען אונטערן אָפענעם הימל. די רעדעס פון די מאגניטאָגאָרסקער זײַנען געװען שטורמישע,
פלאמפּײַערדיקע, נאָר ניט אלעמאָל האָבן די איבערזעצער געקאָנט איבערגעבן דעם פלאם-פײַער פון
די רעדעס.
אף איינער אזא באגעגעניש אונטערן אָפענעם הימל, אף װעלכער סזײַנען בײַגעװען געסט פון
דײַטשלאנד, פראנקרײַך און שפּאניע, איז אומדערווארט, ניט װענדנדיק זיך צום פאָרזיצער פונעם
מיטינג, מע זאָל אים געבן א װאָרט, ארופגעגאנגען אף דער צונויפגעקלאפּטער פון ניט-געהובלטע
ברעטער הויכער בינע דער שווארצארבעטער שלוימע לעװוש. דער איבערזעצער האָט דורכגעלאָזט
צי אויסבאהאלטן אין דער רעדע-פונעם דײַטשישן גאסט אזעלכס, פון װאָס לֶעװוּש האָט זיך דערפילט
מוירעדיק באליידיקט. אויסער די געסט, צו װעמען שלוימע האָט זיך געװענדט פריַער אף דײַטש,
דערנאָך אף פראנצויזיש און שפּאניש, האָט קיינער קיין װאָרט ניט פארשטאנען. איבערזעצן אָבער די
גאנצע רעדע זײַנע אף רוסיש איז שלוימען ניט אויסגעקומען. די פארזאמלטע האָבן פארשטאנען זײַנע
רייד פונעם פלאם-פײַער און פון דער שטאָלצקײַט, מיט וועלכער ער האָט זיי ארויסגעבראכט.
באם פאָרזיצער פון דעם מיטינג האָט דער אומבאקאנטער יונגערמאן אינעם געלאטעטן בושלאט
און פארבראדזשעטע שיך אויסגענומען ניט אזוי מיטן קענען אויסלענדישע שפּראכן, װי מיט זײַן
פלאמיקן ארט ריידן, װאָס האָט דערמאָנט אין די רעדנער, וועלכע אים איז אויסגעקומען צו הערן
בייסן כירגערקריג. די קונסט פון קענען אזוי היסלײַװעסדיק ריידן האָט אויך איצט ארויסגערופן באם
פאָרזיצער אנציקונג. ער האָט געקוקט אף אזעלכע מענטשן מיט גרויס כשיוועס. דאָך איז דורכגע-
גאנגען ניט איין װאָך ביז מע האָט דעם שווארצארבעטער לעװוּשן אריבערגעפירט פאר א געהילף
אין דער בריגאדע פון די מאָנטאזשניקעס.
אין א קורצער צײַט ארום האָט מען שלוימען שוין געקאָנט זען אף דער בויונג אין א הארטן
ברעזענטענעם גארניטער, הויכע גומענע שטיוול מיט א קאסקע אפן קאָפּ און מיט גרויסע טונקעלע
ברילן פון אן עלעקטראַָשװײסער אף די אויגן. די רוישיקע שטראלן פון דער העל-פײַערדיקער זון
האָבן געשמאָלצן דעם מעטאל, געמאכט אים נאָכגיביק, װי טייג, טו מיט דעם װאָס דו פארלאנגסט,
און געשפּריצט ארום שלוימען פון אלע זײַטן מיט פארשיידנפארביקע שטערנדלעך און שפּיזלען.
קיין שום שײַכעס האָט שלוימעס פלאמיקע רעדע אף די איסלענדישע שפּראכן ניט געהאט
דערצו, װאָס צװישן די בעסטע ארבעטער אף דער בויונג איז געװוען פארשריבן אפן ערױטאָװל אויך
זײַן נאָמען.
דער בריגאדיר פון די מאַנטאזשניקעס האָט שוין ניט איין מאָל פארפירט מיט אים א רייד װעגן
ארײַנטרעטן אין דער פּארטיי, און ווען שלוימע האָט אים דערציילט, גאָרנישט ניט אויסבאהאלטנדיק,
אלץ, װאָס מיט אים איז געשען, האָט דער בריגאדיר זיך סײַװי ניט אָפּגעזאָגט געבן אים א רעקאָי
מענדאציע.
97
אף דער פארזאמלונג, בייס מע האָט לעװושן אופגענומען אין דער פּארטיי, האָט ער זיך ערשט
דערװוּסט, אז מע האָט אים פונעם קאָמיוג ניט אױיסגעשלאָסן, דער ראיקאָם האָט אים בלויז געגעבן
אן אויסרייד פאר אויסבאהאלטן, מיט װאָס עס האָט זיך באשעפטיקט זײַן פאָטער ניט דעמלט, װען
ער, שלוימע, איז אלט געווען פיר-פינף יאָר, נאָר פאר ניט אָנװײַזן אין דער אנקעטע, אז זײַן טאטע,
פאר דעם װי ער האָט איבערגעוואנדערט אף ערד, איז א שטיקל צײַט געװען אן אייגנטימער פון א
גאלאנטעריי-קלייטל,
אין א יאָר צוויי ארום נאָך דעם, װי מע האָט געלאָזט אין גאנג דעם ערשטן בליומינג אין לאנד,
האָט מען דעם עלעקטראָשװײסער שלוימע לעװוּש, װעלכער האָט אויך געהאט א שײַכעס צו דער
דאָזיקער גרויסער געשעעניש, געשיקט פאָרן זיך לערנען.
צוריק אין אינסטיטוט, וועלכן ער האָט ניט פארענדיקט, האָט שלוימע זיך ניט אומגעקערט.
ער האָט נישט געהאט דאָרט װאָס צו טאָן ניט װי קיין סטודענט און אויך ניט װי קיין אספּיראנט.
פאר דער צײַט, װאָס ער איז געװען אין מאגניטאָגאָרסק, האָט ער צוגעגרייט א דיסערטאציע װעגן
דעם אידעאליסטישן צוגאנג פון דער יאפעטישער טעאָריע אינעם אופקום פון שפּראכן. גרײיטן די
דיסערטאציע האָט אים צוגעהאָלפן דער באנאכטיקער וװעכטער, דער דאַצענט פון פילאָסאָפיע אַװסײ
גילעליטש טאָדראָס.
קאָן זײַן דערפאר, װײַל טאָדראָס האָט אים געהאט צוגערעדט, צי איבער אנדערע סיבעס, נאָר
נאָך דעם, װי שלוימע האָט פארטײידיקט די דיסערטאציע און מע האָט אים צוגעייגנט דעם װיסן-
שאפטלעכן טיטל קאנדידאט פון פילאָלאָגיע, איז ער |פארבליבן א לענינגראדער טוישעוו.
קורץ פאר דער מילכאָמע איז סאָלאָמאָן איסײַעװיטש לעווש שוין געווען א דאָקטאָר, צו עט-
לעכע און דרײַסיק יאָר -- א מיטגליד-קאָרעספּאַנדענט פון דער ויסנשאפט:אקאדעמיע. אין עטלעכע
יאָר ארום האָט מען אים געהאט שוין אויסגעקליבן פאר אן אקאדעמיקער.
נאָר וועגן דעם, װאָס עס האָט זיך פארלאָפן מיט שלוימע לעװוּשן נאָך דעם, װי ער איז נעלעם
געװאָרן פונעם אינסטיטוט, זײַענדיק שוין אפן פאָרלעצטן קורס, און אז סאַלאָמאָן איסײַעװיטש לעווּשׁ
איז שוין א היפּש ביסל יאָרן אן אקאדעמיקער און מיט א נאָמען אין דער וויסנשאפטלעכער װעלט,
האָט לעאָן לייטין, פארשטייט זיך, ניט געװוסט, אנדערש װאָלט ער ניט געלאָזט אים אי לאנג
ווארטן אף זיך. און עפשער װאָלט לייטין ביכלאל ניט צוגעגעבן קיין באזונדערע באדײַטונג אָט דעם
אלעם, װאָס עס איז אָקאָרשט דאָ געדאנקלעך דורך פאר שלוימעס אויגן, אלנפאלס ניט אזא באדײַי
טונג, װי ער זאָל געווען, אשטייגער, זיך פּלוצעם דערוויסן, אז שלוימע איז אויך אן אײַנװױנער פונעם
זעלבן מויער, פונעם זעלבן הויף. לייטין װאָלט אָבער דערין זיכער ניט געגליבט. אין שלוימען איז
ווירקלעך גאָרניט צו באמערקן עפּעס פון דעם, אז מע זאָל אים קאָנען אָנעמען פאר אזא אײַנװױנער.
אין אים האָט זיך גיכער געלאָזט דערקענען א געוויינלעכער ארבעטער, מיט װאָס שלוימע האָט זיך
געגרויסט, וען מע פלעגט עס אים זאָגן. און פאר אזעלכן, װײַזט אויס, האָט לייטין אים אָנגענומען.
דערמיט, װאָס לעאָן לאָזט אים אף זיך אזוי לאנג ווארטן, איז ער עפשער אויסן געבן צו פילן דעם
אונטערשייד צװישן זיך און אים. און עפשער פארהאלט זיך דאָרטן לייטין, װײַל צוזאמען מיט זײַנע
צַוויי באגלייטער פון דעם הױיזקאָמיטעט האָט ער, װי זיי זײַנען דערצו געװינט, צוגעגעבן דעם
שטייגערישן איניען, וועלכן זיי באטראכטן, א מעלוכישן פארנעם און באדײַט, פארגעסנדיק דערבײַ,
אז זיי זײַנען שוין מער ניט די, פון וועמען ס'איז ביז ניט לאנג צוריק נאַך געװען פיל אָפּהענגיק,
צו וועמען מע האָט געדארפט אָנקומען.
גיכער פון אלץ איז עס, דאכט זיך, אזוי. שלוימע האָט דאַס ארויסגעזען אפילע דערפון, װי
לעאָן האָט זיך אהער דערנעענטערט שוין אליין, אָן זײַנע צוויי מיטגייער. ער איז געגאנגען באדאכט,
אין יעדן טראָט זײַנעם האָט זיך געפילט די זיכערקײַט פון א מענטשן, וועלכער סאָפעקט ניט, אז
דער, װעמען ער האָט איבערגעלאָזט אף זיך ווארטן, װעט ניט אװעקגיין, וויפל ס'זאָל ניט אויסקומען
זיצן הינטער דער טיר פון זײַן קאבינעט. ער האָט זיך נאָך ניט אָפּגעװױנט, אפּאָנעם, קוקן אף אלץ,
אפילע אף דער אלייע, וי אף זײַנעם א קאבינעט.
און כאָטש לעװוּש האָט ענלעכס באמערקט אין לייטינען נאָך איידער ער האָט אים איבערגע-
לאָזט דאָ ווארטן אף זיך, דאָך האָט ער פאר דער גאנצער צײַט זיך קיין איין מאָל ניט א פרעג גע"
טאָן, װי קומט עס, אז לעאָן, זײַן נאָענטער כאווער פון די סטודענטישע יאָרן, מיט װעמען ער האָט
געװוינט אין איין צימער, א בעטל צו א בעטל, זאָל אזוי זיך האָבן געענדערט. דאָס, װאָס לעאָן האָט
זיך דערפרייט, באגעגענענדיק אים דאָ, איז געווען ניט מער װי א שפּיל, זיך ארויסשטעלן פאר אים,
װי א מענטש, װעלכער קאָן צומאָל זיך אראָפּלאָזן, אויב מע דארף, פון די אייבערשטע טרעפּלעך
פונעם לייטער אף די אונטערשטע.
-- נו אַט, זיך ענדלעך באפרײַט. -- לייטין האָט זיך צוגעזעצט לעבן שלוימען אף דער שווערער
מאסיווער באנק, אױסציִענדיק אין דער גאנצער לענג די פיס. -- עמעצן קאָן זיך דוכטן, אז זײַן א
8
מיטגליד פונעם הויזדקאָמיטעט איז בלויז א קאָװעד. ס'איז פארשטייט זיך, א קאָװעד, אָבער ס'איז
ניט פון די גאָר לײַכטע געזעלשאפטלעכע אָנלאָדונגען. װאָס שמייכלט איר?
-- גאָרניט. ס'האָט זיך מיר פּאַשעט דערמאָנט איינע א נארישקײַט. -- ער װעט דאָך ניט גיין
דערציילן, אז אָנשטאָט אים האָט ער א רעגע פריִער פּלוצעם געהאט דערזען פאר זיך א לייטער מיט
אָפּגעשפּרונגענע אייבערשטע טרעפּלעך.
-- אך, װי סע לויפט די צײַט, -- לעאָן האָט א שטעק געטאָן די פיס אונטער דער באנק, נאָר
אין א װײַלע ארום זיי װידער אויסגעצויגן אין דער גאנצער לענג. -- וויפל איז אונדז געווען בעשאס
מיר זײַנען אָנגעקומען אין אינסטיטוט? קיין צוואנציק יאָר נאָך אפילע, און איצט זײַנען מיר מיט
אײַך, װי איר האָט געזאָגט, שוין עלטערע לײַט. יאָ, טאקע. עלטערע לײַט. אך, װי גיך עס איז ארי"
בערגעלאָפן די צײַט!
-- מיר שײַנט, -- האָט שלוימע זיך צו אים אָנגערופן, -- אז איר קאָנט זיך ניט באקלאָגן
דערוף.
-- פונוואנען נעמט איר עס?
-- דערפון אליין אפילע, װאָס איר װוינט אין אָט דעם הויף.
-- דאָס האָט, פארשטייט זיך, פיל צו זאָגן. ס'איז געווען אָבער אויך א צײַט, װען כ'האָב גע
װוינט אין א קאָמונאלער דירע, אין א צימער מיט א סאך שכיינים אף דער קיך. לידע האָט אײַך
מיסטאמע דערציילט.
-- כ'האָב אײַך, דאכט מיר, שוין געזאָגט, אז כ'האָב לידע פּאָליאקאָװע קיין איין מאָל מער
ניט געזען.
פון װאָס האָט לעאָן זיך אזוי דערפרייט? דערפון, װאָס ער האָט נאַכאמאָל דערהערט, אז עֶר,
שלוימע, האָט לידען נאָך יענער פארזאמלונג מער ניט געזען און אוב אזוי, האָט זי ניט געקאַנט
אים אויסגעבן, װער עס איז דער שולדיקער פון דעם, װאָס עס האָט זיך פארלאָפן אף יענער פאר"
זאמלונג. אים גייט עס דאָך אָבער, שלוימען, לאכלוטן שוין ניט אָן.
-- װאָס איז איר דעמלט פּלוצעם אײַנגעפאלן אײַך פרעגן...
= מיור- גייט עס ניט אָן;
-- איך פארשטיי, אז דאָס קאָן אײַך שוין איצט ניט אָנגין. ס'איז דאָך א געשיכטע פון אוועלכע
עטלעכע און פערציק יאָר. פונדעסטוועגן װויל איך, איר זאָלט װויסן, אז זי איינע איז אין אלץ שולדיק.
-- כ'זאָג אײַך װידער, -- האָט לֶעװוּש אים איבערגעשלאָגן, -- מיר גייט עס לאכלוטן ניט אָן.
און װײַל לעװושן איז עס װירקלעך שוין ניט אָנגעגאנגען, האַט ער ניט געקאַנט באנעמען,
פארװאָס ער האָט זיך ביז איצט דאָ פארהאלטן? צי דען האָט ער פון אים דערווארט דערהערן אזוינס,
װאָס װאָלט אים יאָ געקאָנט אָנגײן? עפּעס, אפּאָנעם, האָט אים דאָך פאָרט צוגעהאלטן, אז ער זאָל
זיך אויך איצט ניט אופהייבן און אװעקגיין. װײַזט אויס, ער האָט זיך נאָך ניט אינגאנצן דערקליבן
צום שוירעש, װי ער איז געװוינט צו דערקלײַבן זיך צום שוירעש פון א באליביק װאָרט אין די
שפּראכן, מיט וועלכע ער האָט צו טאָן, ניט אנטפּלעקט נאָך אינגאנצן פאר זיך די רעטעניש, וװיָאזוי
עס איז געשען, אז דער, מיט װעמען ער איז געװען אזוי נאָענט באפרײַנדעט, קימאט נעענטער װי
ברידער, זאָל אפילע אין פארגלײַך מיט אים זיך אזוי ענדערן. מיט זײַן װענדן זיך פון אָנפאנג אף
,דו", מיט זײַן צוזעצן זיך צו אים אף דער באנק האָט ער געמאכט אף שלימען דעם אײַנדרוק, װי
ער זאָל דערמיט געווען טאָן אים א טויווע.
נאָר שלוימע האָט עס פאר אים דערװײַל מיט גאָרניט ארויסגעוויזן. זאָל לעאָן אים אופנעמען,
וי ביז איצט, אופנעמען אים, װי א מענטשן, װעלכער געפינט זיך אפן אונטערשטן טרעפּל פונעם
לייטער, צו וועמען ער, לעאָן, האָט זיך אף א װײַלע אראָפּנעלאָזט.
צווישן די הויכע ברעגן פונעם טײַך איז פארבײַגעשװוּמען א העל-באלויכטענער לוסט-דאמפער.
דער אויבער-דעק איז פול געווען מיט זינגעװודיקער יוגנט, װאָס האָט זיך אומגעקערט פון א שפּאציר
הינטער דער שטאָט.
ווען ס'האָט זיך קוים שוין דערטראָגן דער רויש פון די אף צוריקאָפּלױפנדיקע כוואליעס, האָט
לעאָן זיך אָנגערופן צו דעם פארטראכטן שלוימען:
-- פארװאָס האָסטו קײינמאָל ניט געגעבן וועגן זיך צו הערן?
צופעליק האָט זיך עס בא אים באקומען, צי דאָס איז געווען א פּרוּו איבערגיין אף , דו"? אזי
צי אנדערש, נאָר שלוימע האָט גלײַך געגעבן אָנצוהערן, אז װעגן דעם קאַָן קיין רייד ניט זײַן. ער
האָט באזונדערס באטאָנט דעם , אײַך", ווען ער האָט אים געענטפערט.
-- און װאָס װאָלט געװוען, װוען איך גיב אײַך װעגן זיך צו וויסן?
-- פונדעסטוועגן... װי דאָרט זאָל ניט זײַן, זײַנען מיר דאָך מיט אײַך נאָענטע כאויירים.
כ'געדענק ניט, װער פון אונדזערע, מיט וװעמען מיר האָנן זיך געלערנט אין אינסטיטוט, האָט אין
59
יענע יאָרן געהאט געזאָגט, אז מע האָט אײַך געזען אין מאגניטאָגאָרסק, און אויב איך האָב ניט קיין
טאָעס, אפילע אף שווארצארבעט.
-- איר האָט ניט קיין טאָעס. איך בין דאָרט געווען אויך א שווארצארבעטער. אײַך װוּנדערט
עס, װי איך זע.
-- זיכער... מיט אזעלכע פּעיקײַטן, מיט אזא באהאװנטקײַט.. סזאָל ניט געװוען טרעפן יענע
געשיכטע, װאָלט איר װײַט אװעק, װי אייניקע פון אונדזער קורס, געװאָרן דאָקטוירים, אפילע פּראָ
פעסאָרן. איך בין פארבליבן א דאָקטאָר ניט קיין פּראָפּעסאָר... נו, און די אלע יאָרן זײַט איר געווען
אין מאגניטאָגאָרסק? איך פרעג עס, װײַל אין יענע צײַטן האָט אלץ געקאַנט פּאסירן. יאָ, איר װוייסט,
אז מע האָט אײַך דעמלט ניט אױסגעשלאָסן פונעם קאָמיוג? דעו' ראיקאַם האָט אײַך בלויז ארויסגע-
טראָגן אן אויסרייד. איך דארף אײַך זאָגן, קיינער פון אונדז האַט ניט דערווארט, אז איבער דעם,
װאָס מע האָט אײַך ניט רעקאָמענדירט אין אספּיראנטור, זאָלט איר ווארפן דעם אינסטיטוט. ס'קאָן
זײַן, אז װען איר זאָלט ניט געווען גלײַך נעלעם װערן, נאָר זיך פארהאלטן...
-- כ'האָב דאָך אײַך שוין געזאָגט, -- האָט שלוימע אים אָפּגעשטעלט, -- אז מיר גייט דאָס
אלץ לאכלוטן איצט ניט אָן.
-- צי דען האָט איר טאקע גאָרניט דערגרייכט, פארבליבן אן ארבעטער?
-- אײַך איז עס דען ניט אלציינס?
-- איך פיל, סאַלאָמאָן, אז איר האָט אף מיר א הארץ, פּונקט איך װאָלט געװען שולדיק, װאָס
אָנשטאָט אײַך האָט מען מיך געשיקט אין אספּיראנטור.
-- װוידער װעגן זעלבן...
-- כ'וויל ניט, אז בא אײַך זאָל איבערבלײַבן וועגן מיר דער אײַנדרוק, אז כ'האָב געהאט װעל-
כע-ניט:איז שײַכעס צו יענער געשיכטע... גוט, מער קיין װאָרט ניט דערפון. נו, און װי לעבט זיך
אײַך איצט? אויסערלעך האָט איר זיך ניט איבעריקס געענדערט פאר די עטלעכע און פערציק יאָר,
װאָס מיר האָבן זיך ניט געזען.
-- איר האָט א טאָעס.
-- אין װאָס, אשטייגער? -- האָט לעאָן זיך צעשמייכלט.
אינעם כעזשבן.
-- אין ועלכן כעזשבן?
-- מיר האָבן זיך מיט אײַך נאָך דעם, װי איך בין אװעקגעפאָרן קיין מאגניטאָגאָרסק, שוין
איינמאָל געהאט געזען.
-- איר האָט ניט קיין טאָעס?
-- איך בין אפילע געװען בא אײַך אינדערהיים. איר האָט נאָך דעמלט געװוינט ניט דאָ, נאָר
אף יאקימאנקע, אויך אין א גרויסן מויער.
-- הארגעט מיך, אויב איך הייב אָן צו געדענקען.
-- איך קאָן אײַך דערמאָנען, אויב איר ווילט.
די ארומשפּאצירנדיקע אין דער אלייע, װי שלוימען האָט זיך אויסגעוויזן, האָבן פארבײַגײענדיק
די באנק, װוּ ער איז געזעסן מיט לייטינען, זיך צוגעקוקט, װער עס איז דער פרעמדער, מיט װעמען
ס'האָט פארפירט אזא לאנגן געשפּרעך דער אײַנװױנער פונעם פילשטאָקיקן טונקליגרויען מױיער.
שלוימע האָט זיך א װײַלע פארטראכט, נאָר ניט דערפאר, װײַל ער האָט נאָך אויך איצט זיך
געקווענקלט, צי זאָל ער ארױסזאָגן לעאָנען דאָס אלץ, װאָס ער האָט טײלװײַז װעגן אים געקלערט
נאָך דעמלט, שוין אין יענער ווינטער-נאכט, זיצנדיק אפן װאָקזאל אינעם גרויסן טומלדיקן ווארט-זאל.
לעווש האָט בלויז ניט געװוּסט, צי זאָל ער פאריינוועגס אויך דערציילן װעגן דעם װעכטער אָװסײ
טאָדראָסן. ער סאָפעקט קימאט ניט, שלוימע, אז צי דער פארלאָפענער געשיכטע מיט טאָדראָסן װאָלט
אזא, װי לייטין, װען ער זאָל געװען דעמלט ארבעטן צוזאמען מיט יענעם, אויך געקאַנט האָבן די
זעלבע שײַכעס, װי די אלע, וועלכע האָבן דערפירט טאָדראָסן דערצו, אז ער זאָל אויך, אָט װי ער,
שלוימע, פארלאָזן דעם אינסטיטוט, זײַענדיק דאָרט ניט קיין סטודענט, נאַר א דאָצענט און געהאלטן
אין פארענדיקן שרײַבן א דאַקטאָר-דיסערטאציע, געדארפט אָט-אָט װערן שוין א פּראָפּעסאָר.
-- נו, גוט, -- שלוימע האָט עס א זאָג געטאָן, װי ער זאָל זיך אליין געבן דערוף א האסקאָמע,
נאָר מיט א טנײַ: גאָרניט איבערהיפּערן, גאָרניט דורכלאָזן, דערציילן אלץ אזוי, װי ס'איז געװען.
צוליב דעם אַבער האָט שלוימע געדארפט אליין עס פּריִער דערזען פאר זיך ניט בלויז װי אים האָט
דערפון דערציילט דער װעכטער, נאָר װי גופע ער, שלימע, האָט זיך עס דעמלט פאַרגעשטעלט,
עלעהיי ער װאָלט אײנצײַטיק געווען אין יענע יאָרן אי א סטודענט, אי א לעקטאָר פונעם זעלבן
אינסטיטוט פון אויסלענדישע שפּראכן, װוּ טאָדראָס האָט אונטעריכט פּילאָסאָפיע.
אים, שלוימע לעװוּשן, װאָלט דעם ערשטן פארװונדערט, װען, ארײַנקומענדיק אין אינסטיטוט,
דערװויסט ער זיך פּלוצעם, אז מע האָט אף א כוידעש צײַט אָפּגעשאפן די לעקציעס פון פילאָסאָפיע,
60
װײַל מע האָט אף דער דאָזיקער צײַט אװעקגעשיקט אין דאָרף פאר א באפולמעכטיקטן פון דער
ברויטזפארגרייטונג דעם לעקטאָר אָװסײ גילעליטש טאָדראָסן. קיינער פון די סטודענטן, און ער, שלויי
מע, דער ערשטער, האָט זיך ניט געקאָנט פאָרשטעלן דעם קלײנװוּקסיקן, עטװאָס אײַנגעהױקערטן
טאָדראָסן מיטן קינדערש-טמימעסדיקן בליק אין די אויגן אלס א ברויט-פארגרייטער. כוץ דעם, װאָס
ער האָט ניט געהאט קיין אנונג אין דער לאנדווירטשאפט, ניט אונטערשיידט א זאנג װייץ פון א
זאנג גערשטן, שווארצברוך פון פריר-אקער, האָט אים נאָך דערצו געפעלט די שטים, װאָס קאָן אָני
שרײַען, באפוילן, אָנשרעקן. בא טאָדראָסן איז געווען א שטיל הייזעריקלעך קאָל, װאָס איז װי צוגע-
פּאסט אף לייענען לעקציעס װעגן דער אנטישער פילאָסאָפיע, װועלכע האָט ניט געהאט צו טאָן מיט
אזעלכע שטורעמס און איבערקערענישן, װי אין די לעצטע יאָרהונדערטער. דערצו האָט טאָדראָס
ניט גאָר דײַטלעך ארויסגעבראכט דעם רייש. נאָר בעשאס ער האָט געלייענט די לעקציעס האָט מען
עס קימאט ניט באמערקט, און געלייענט האָט ער אזוי, אן אף זײַנע לעקציעס איז די אאודיטאָריע
שטענדיק פול געווען מיט צוהערער.
מער פון אלץ װאָלט שלוימען מיסטאמע פארכידעשט, װען ער דערוויסט זיך דעמלט, אז אָט
דער קלײינװוּקסיקער, עטװאָס אײַנגעהױקערטער מענטש מיטן קינדערש-אומשולדיקן און טמימעסדיקן
בליק איז געווען א רויטארמייער אין בודיאָניס רײַטער-ארמײ און איז באלוינט מיט א שלאכטאָרדען.
געװוינט האָט טאָדראָס אליין, אָן א מישפּאָכעץ. די פרוי מיטן קינד האָט זעליאָניס באנדע דער-
הארגעט בייסן פּאָגראָםס אין שטעטל, װען ער, אָװסײ גילעליטש, איז געװען אין דער רויטער ארמי.
מער האָט ער ניט כאסענע געהאט, פארבליבן א פארזעסענער אלמען. כוץ ביכער, איז אים מער
גאָרניט אָנגעגאנגען. דער גאנצער צימער פון אויבן ביז אראָפּ איז געװען מיט זיי פארואלגערט.
ער האָט זיך אָבער פאר קיינעם ניט באקלאָגט אף דער ענגשאפט, כאָטש ער האָט װי א דאָצענט
געהאט רעכט אף א פיל געראמערער וינונג און ניט אין קיין קאָמונאלער דירע מיט פילצאָליקע
שכיינים.
ועגן דעם האָבן געװוסט זײַנע קאָלעגן, יענע אלע, וװעלכע האָבן איינשטימיק רעקאָמענדירט
שיקן אף דער ברויט-פארגרייטונג אין א װײַטן פארװאָרפענעם קאָלװירט פון דער געגנט דעם ערלעכן
און איבערגעגעבענעם קאָמוניסט אָװסײ טאָדראָסן.
אין דעם, אז אָװסײ גילעליטש איז ווירקלעך געװוען אן ערלעכער און איבערגעגעבענער קאָמ"
ניסט, האָט קיינער אין אינסטיטוט ניט געצווייפלט. אָבער ניט אזוי דערפאר האָט מען אים איינשטימיק
אויסגעװויילט. קיינעם האָט זיך פּאָשעט ניט געגלוסט פאָרן אף א גאנצן כוידעש אין דאָרף. טאָדראָס
אָבער, האָט מען געװוּסט, װעט זיך ניט אָפּזאָגן, מיט קיין װאָרט ניט דערװוידערן. נאָר יעדן איינעם
איז קלאָר געװען, אז פאר דער דאָזיקער שליכעס איז ער װייניקער צוגעפּאסט, איידער וער-ניט-איז
פון זיי.
אין א כוידעש ארום איז טאָדראָס, אן אויסגעצערטער פון ניט-דערעסן און ניט-דערשלאָפן,
צוריקגעקומען. אינעם זעלבן כוידעש האָט מען אים אויסגעשלאָסן פון דער פּארטיי. דער קאַלװירט
האָט בלויז אויסגעפילט דעם פּלאן, אָבער קיין איין צענטנער ניט ארײַנגעטראָגן אינעם אנטקעגנדיקן
פּלאן,
די באשולדיקונג קעגן טאָדראָסן איז געװען א שװערע. אָנשטאַט דעם, ער זאָל זיך פארענט"
פערן, לינדערן מיט עפּעס די שולד זײַנע, האָט ער זי נאָך מער פארשװעריקט. אויך נאָך דעם, וי
די פארזאמלונג האָט אים פירגעװאָרפן, אז ער האָט פארלוירן דעם קלאסעוון צוגאנג, די וואכזאמקײַט,
אז ער איז ארונטערגעפאלן אונטער דער וירקונג פון די שעדלעכע עלעמענטן, פון װעלכע סהאָט
זיך נאָך ניט באפרײַט דאָס קאָלװירטישע דאָרף, האָט אָװסײ גילעליטש סײַװי געהאלטן זיך בא זײַנס,
אָפן עס ארויסגעזאָגט:
-- אין דאָרף איז ניטאָ קיין ברויט. מע האָט אלץ ארויסגעפירט. דאָס דאָרף הונגערט. װעגן
װאָס פאר א צוגאָביפּלאן קאָן גיין א רייד? סײַדן ארױיסרײַסן באם קאָלװירטניק דעם לעצטן ביסן פון
מויל, אָפּנעמען בא אים די דרײַ הונדערט גראם ווייץ, װאָס ער האָט באקומען אף אן ארבעטסטאָג?
נאָך דעם, װי מע האָט טאָדראָסן אױיסגעשלאָסן פון דער פּארטיי, האָט מען אים װייניקער װי
אין א װאָך ארום באפרײַט פון דער קאטעדרע. ער זאָל געװען זײַן א דאָצענט פון אן אנדער קעגן"
שטאנד, פון מאטעמאטיק צי פון פיזיק, אשטייגער, װאָלט ער, מעגלעך, געקאַנט אָנקומען ערגעץ אף
אן ארבעט אויב ניט אין קיין אינסטיטוט, איז אין א שול. אָבער א לעקטאָר פון פילאָסאַפיע, װעמען
מע האָט אױיסגעשלאָסן פון דער פּארטיי פאר פארלירן דעם קלאסעוון צוגאנג, די וואכזאמקײַט, מעג
ער אפילע זײַן אן אקאדעמיקער... סײַדן אומקערן זיך צו זײַן אמאָליקן פאך, צוריק װערן א שוסטער.
דארף מען זיך צוליב דעם אָבער גוט צולערנען. אזויפיל יאָרן ניט געהאלטן די אֶל אין דער האנט.
דערבײַ איז ער ניט זיכער געװוען, צי װעט מען אים צולאָזן צו אזא ארבעט, וויבאלד אין זײַן ארבעטס-
ביכל איז פארשריבן, אז ער איז געווען א דאָצענט אין א הויכשול. פאר א שווארצארבעטער װאָלט
ער לײַכט געקאַנט ערגעץ אָנקומען. בא א שווארצארבעטער, האָט ער געהערט, פאָדערט מען ניט
1
קיין אנקעטעס מיט קיין ארבעטס-ביכלעך. עמעצער פון זײַנע באקאנטע קענען אים צופעליק אָבער
דערזען בא אזא ארבעט און עס אופנעמען גאָר אנדערש, אױסטײַטשן עס, אז ער האָט מיסטאמע
דערבײַ א באהאלטענעם מיין, זאָלן, הייסט עס, אלע זען, צו װאָס מע האָט דערפירט א געלערנטן,
וועלכער האָט געדארפט אָט-אָט װערן שוין א פּראָפּעסאָר.
װײַטער איז געשען אזוי, אז טאָדראָס האָט אין איינעם פון די פּײַנלעכע טעג זיך ארײַנגעזעצט
מיט צוויי גרויסע פּעק ביכער אין דעם װאָלװעלן באן ,מאקסים" און צוזאמען מיט פארװוערבירטע און,
וי ער, ניט קיין פארװערבירטע, זיך געלאָזט פאָרן אפן װײַטן אוראל, קיין מאגניטאָגאָרסק, װוּ קיינער
קען אים ניט און ער קאָן דאָרטן אָנגײן פאר אזא, װי ער װעט זיך אָנגעבן. אהין, קיין מאגניטאָגאָרסק,
האָט ער געהערט און געלייענט, פאָרט מען פון אלע עקן לאנד.
דער, װער ס'האָט אף דער ביונג פונעם מאגניטאָגאָרסקער קאַמבינאט אָנגענומען טאָדראָסן
אף דער ארבעט, האָט אים ניט פאנאנדערגעפרעגט גענוי און אלזײַטיק, װער און װאָס און פונוואנען
ער איז. אים איז דעריקער אָנגעגאנגען, צי דער נײַאָנגעקומענער האָט א פּאס, וויבאלד ער איז
געווען א שטאָטישער אײַנװױנער. און א פּאס האָט טאָדראָס געהאט.
אף דעם, װער ס'האָט אָנגענומען אַָװסײ גילעליטשן אף ארבעט, האָט ער ניט געמאכט, װי
ס'איז געװוען צו זען, קיין אײַנדרוק פון א גוואר, װאָרעם אָנשטאָט שיקן אים פאר אן ערדגרעבער,
פאר א טרעגער, צי אף אוועלכער-ניט-איז אנדער שווארצארבעט, אין װאָס ס'איז געװען א גרויסע
נויט, האָט ער אים געמאכט פאר א ועכטער אפן סקלאד פון דער ארבעטער-קליידונג. דאָרט טאקע,
אפן סקלאד, האָט שלוימע לעװוּשׁ זיך באקאנט מיט אים.
שוין בא דער ערשטער באקאנטשאפט, כאָטש טאָדראָס האָט װעגן זיך נאָך גאָרניט דערציילט,
האָט שלוימע פארשטאנען, אז דער וועכטער גיט זיך אָן ניט פאר דעם, װער ער איז. איבעריקס גע-
װונדערט האָט עס ניט לעווּשן, ער אליין, אָפן גערעדט, האָט זיך דאַך אויך ניט אָנגעגעבן אינגאנצן
פאר דעם, װער איז ער אינדערעמעסן. אלנפאלס, אין זײַן לעבן האָט ער נאָך ניט באגעגנט קין
שוסטער, צי קיין שנײַדער, שוין אָפּגערעדט פון א ועכטער (װאָס ער איז, אייגנטלעך, אויך געגליכן
צו א שווארצארבעטער), אז ער זאָל ארײַנמישן אין די רייד:ווערטער פון גאָר אן אנדער באטײַט און
באגריף און דערבײַ אליין עס ניט באמערקן.
לֶעװוּש האָט נאָכגעפאָלגט נאָך לייטינען, צי שטויסט ער זיך שוין אָן, פארװאָס און צוליב װאָס
דערציילט ער אים אזוי גענוי וועגן דעם וועכטער.
דאָס װײַטערדיקע האָט לעווש דערציילט לייטינען מיט דער זעלבער בעאריכעסדיקײַט, גאַרניט
פארפעלנדיק, אזוי װי ס'האָט אים אונטערגעזאָגט דער זיקאָרן און װי בוילעט קלאָר ער האָט געדאנק-
לעך דאָס אלץ געהאט דערזען איצט פאר זיך.
דער בריגאדיר פון די מאָנטאזשניקעס, א מענטש שוין אין די יאָרן, דער זעלבער, װאָס האָט
געגעבן שלוימע לעװוּשן א רעקאָמענדאציע אין דער פּארטיי, האַט בייס דער ארבעט, װען סאיז
געווען טײַער יעדע מינוט, פּלוצעם אראָפּגערופן פון די הויכע רישטעוואניעס דעם עלעקטראַשװײיסער
סאָלאָמאָן לעװוּשן און אים דערלאנגט א טעלעגראמע. די מאמע האָט טעלעגראפירט, ער זאָל טייקעף
קומען צו פאָרן. דער טאטע איז געפערלעך קראנק.
פארן סאמע פאָרן איז שלוימע ארײַן זיך זען מיט טאָדראָסן, וועלכער האָט פון אים שוין ניט
געהאט אויסבאהאלטן װער ער איז און װאָס האָט אים אהער אראָפּגעבראכט.
דערהערט, אז זײַן יונגער פרײַנט, מיט װעמען ער איז צו יענער צײַט זיך געהאט שוין נאַענט
צונויפגעגאנגען, פאָרט אהיים דורך מאָסקװע, האָט אָװסײ גילעליטש זיך צו אים אָנגערופן:
-- כ'האָב צו אײַך א גרויסע ביטע, איך האָב די טעג פארענדיקט דערשרײַבן מײַן דאָקטאָר-
דיסערטאציע. װען װעל איך זי קאָנען פארטיידיקן, װעט מיר דערװײַל קיינער ניט קאָנען זאָגן. מעג-
לעך, אז כ'װועל דערצו ביכלאל ניט דערלעבן. אלץ קאָן פּאסירן. װי ס'זאָל ניט זײַן, נאָר איך דארף,
אז די דיסערטאציע מײַנע זאָל זיך פארהיטן. בא מיר איז דאָרט געזאָגט אזעלכס, װאָס קיינער, װי
מיר שײַנט, האָט ביז מיר נאָך עס דערװײַל ניט געזאָגט. איבערשיקן זי מיט דער פּאָטשט איז א
סאקאָנע, זי קאָן פארלוירן גיין, און קיין צווייטן גרייטן עקזעמפּליאר האָב איך ניט. און אויסער דעם,
װאָס כ'האָב ניט קיין פרײַ געלט אף איבערצודרוקן, איז דאָ ניט מעגלעך צו קריגן א מאשיניסטקע,
װאָס זאָל קאַנען איבערדרוקן אָן גרײַזן. די דיסערטאציע דארף מען איבערגעבן אין ,וואק". דעם
אדרעס האָב איך.
און שלוימע האָט מיטגענומען מיט זיך דעם וועכטערס דאָקטאָר-דיסערטאציע.
געקומען איז שלוימע צו פאָרן קיין מאָסקװע מיט א היפּשער פארשפּעטיקונג, ארום סאַף טאָג.
קיין צוג צו פאָרן אהיים האָט ער שוין הײַנט ניט געהאט, ער װעט אים ערשט האַבן מאַרגן אינ"
5 02
דערפרי. פארפאלן, ס'װועט אויסקומען איבערנעכטיקן די נאכט אפן װאַקזאל. דערצו איז ער שוין
געװוינט. איצט איז אים געװען װיכטיק באװײַזן ביזן סאָף פונעם ארבעטסטאָג אָפּגעבן אין ,וואק"
די דיסערטאציע.
דארף פּונקט טרעפן, אז ס'זאָל פון דער העלער הויט פּלוצעם בא אים זיך אָפּרײַסן די פּאָדעשװע
פונעם שוך. און אין דרויסן איז טיפער הארבסט, ס'האלט אין איין רעגענען. קויפן זיך א פּאָר שיך,
ווען ער זאָל אפילע האָבן דערוף פרײַע געלט, װאָלט ער אלציינס ניט געקאַנט, קימאט אף אלץ האָט
מען געדארפט האָבן אן אָרדער, זיך לאָזן גיין זוכן א שוסטער-ווארשטאט -- װעט ער פארשפּעטיקן
אין ,וואק". נאָך גוט, װאָס בא איינעם א פּאסאזשיר אפן װאָקזאל האַט זיך אָפּגעזוכט א שטריקל.
ארומגעבונדן די אָפּגעשפּרונגענע פּאָדעשװע צום שוך, האָט שלוימע אװעקגעײַלט אין ,וואק". ס/איז
שוין געווען אַװנט, ער האָט אָבער באוויזן זיך דערקלײַבן אהין ביז מע האָט דאָרט פארענדיקט די
ארבעט.
די פרוי אינעם כאקי-העמדל מיטן קורץ אונטערגעשוירענעם קאָפּ האָר און שטראלנדיקע פּענסנע
אף דער לענגלעכער נאָז האָט די דיסערטאציע בא אים ניט גענומען. ניט אלע נייטיקע פּאפּירלעך
זײַנען בײַגעלײגט. וויפל ער האָט זיך בא איר ניט געבעטן, פארזיכערט, אז מע װעט איר אין די
נאָענטסטע טעג צושיקן די נייטיקע פּאפּירלעך, האָט גאָרניט געהאָלפן. ס'איז כאָטש נעם און פיר די
דיסערטאציע צוריק.
דורכגייענדיק דעם לאנגן קאָרידאָר מיט די פילצאָליקע קאבינעטן, האָט ער אפן בלילעך-װײַסן
שילדל אף א ברוין-דעמבענער טיר איבערגעלייענט: ,פארטרעטער פונעם פאַרזיצער לעאָניד אנאטאָי
ליעוויטש לייטין".
שלוימע איז געבליבן שטיין אין פארלעגנהײַט, געגלייבט און ניט געגלייבט, אז דאָס זאָל קאָנען
זײַן דער זעלבער לעאָן לייטין. צו װײניק צײַט איז אריבער, אז ער זאָל דערגרייכן צו אזא הויכער
שטעלע. אלץ אָבער קאָן טרעפן, און שלוימע האָט שטיל און ניט זיכער אָנגעקלאפּט.
קיינער האָט זיך ניט אָפּגערופן אויך נאָך דעם, װי ער האָט א צװייט מאָל און א דריט מאָל
אהין אָנגעקלאפּט שוין מער זיכערער און שטארקער.
-- לעאַניד אנאטאָליעװויטש נעמט הײַנט ניט אוף.
הינטער אים איז געשטאנען א שטאלטן בלאָנד מיידל מיט גרויסע בלויע איגן.
-- ס'מאכט ניט אויס, מיך װעט ער אופנעמען.
לעווש האָט עס געזאָגט מיט אזא זיכערקײַט, אז דאָס מיידל האָט ניט געקאַנט אים ענטפערן
אנדערש, ניט ראטן אים, ער זאָל קומען מאָרגן, כאָטש מאָרגן, האָט זי דערבײַ צוגעגעבן, איז בא
לייטינען אויך ניט קיין אופנאם-טאָג.
-- מאָרגן װעל איך ניט קאָנען. כ'פאָר אינדערפרי אוועק. איך װעל בעסער הײַנט צוווארטן
אף אים.
-- לעאָניד אנאטאָליעװיטש װעט שוין דאָ הײַנט ניט זײַן. מע האָט אים ארויסגערופן אין פאָלי
קאָמאט.
-- איז גיט מיר זײַן היימישן אדרעס.
דאָס מיידל, װאָס איז קענטיק געװען לייטינס סעקרעטאר, האָט אים פארװוּנדערט אָנגעקוקט.
-- מיר זײַנען מיט אים אלטע באקאנטע, נאָך פון די סטודענטישע יאַרן.
לייטינס סעקרעטארשע האָט אָפּגעפירט אירע שיינע בלויע אויגן פון זײַן ארומגענונדענעם שוך
און א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ
-- כ'קאָן אײַך ניט געבן זײַן אדרעס. אונדז איז פארבאָטן צו געבן די היימישע טעלעפאָנען
און אדרעסן פון די פאראנטװאָרטלעכע טוער.
אין דרויסן איז שוין געװען גוט פינצטער, וען לֶעװוּשׁ איז ארויסגעגאנגען פון ,וואק". דער
רעגן האָט אלץ נאָך געגאָסן. װי שטײַף שלוימע האָט ניט צוגעבונדן מיטן שטריקל די אָפּגעשפּרונ-
גענע פּאָדעשװע, איז דאָס וואסער אלציינס ארײַנגעדרונגען אהין און געפרוירן די פינגער.
אפן זעלבן װאָקזאל האָט ער שוין איינמאָל גענעכטיקט. דאָס איז געװען אין דעם אָנהײב װינ-
טערינאכט, נאַכן אויסשליסן אים פונעם קאָמיוג. אין דאָזיקן ווארטזאל מיט דער אראָפּהענגענדיקער
פון הויכן סופיט שווערער ליוסטרע איז דאן געװען געראמער, איידער איצטער. אָבער אויך איצט
האָבן דאָ ניט אויסגעפעלט קיין פרײַע ערטער, אז מע זאָל געװען דארפן באצײַטנס פארכאפּן פאר
זיך אן אָרט, װי באם ארײַנזעצן זיך אינעם באן ,מאקסים".
אין דעם שכיינעסדיקן קלענערן ווארטזאל, װוּ ס'איז געװען אי ווארעמער, אי געמיטלעכער,
האָט שלוימע לעבן דעם צײַטונגיקיאָסק דערזען א פענצטערל מיט אן אופשריפט: , שטאָטישע אינ"
פאָרמיר-ביוראָ".
אין א צען מינוט ארום האָט ער שוין געהאט לייטינס היימישן אדרעס און טעלעפאָן.
03
אָנקלינגען צו אים, אז ער זאָל געבן אן אָנװײַזונג דער פרוי אינעם כאקי-העמדל, זי זאָל בא
אים נעמען די דיסערטאציע, האָט איצט ניט קין זין. דער ,וואק" איז פון לאנג שוין פארמאכט.
בלײַבט איין אויסװועג -- אָפּפירן די דיסערטאציע צו לייטינען אהיים. ער װעט זיך דאָך ניט אָפּזאָגן
זי נעמען בא אים און איבערגעבן אין ,וואק" איבער עפּעס א פּאָר ניט בײַגעלײגטע פּאפּירלעך. לעאָן
װעט אים גלייבן אויך אָן א שװוּע, אז מע װעט זיי אין די נאָענטסטע טעג צושיקן.
לייטין האָט דעמלט אויך געװוינט נאָענט פונעם מאָסקװע-טײַך, אף דער שטילער יאקימאנקע-
גאס, און אויך אין א גרויסן הויכן מויער, אָבער ניט אין אזא, װוּ ער װוינט איצט. דער פילשטאָקי-
קער טונקל-גרויער מויער מיט דער שװערער קייט אפן אײַזערנעם טויער איז דאָ נאָך דאן ניט געווען.
דאָ איז נאָך דעמלט געוען א בעסאלמען, וועלכער האָט איבערגעלאַזט נאָך זיך פאר דעם ארומגע-
צאמטן הויף א געדיכטן פארװאָרצלטן וואלד מיט הויכע מעכטיקע ביימער.
די יונגע פרוי מיטן פולבלעך-קײַלעכיקן געזיכט, װאָס האָט ביזן האלב געעפנט די טיר דעם
פארוואקסענעם מאנצבל אין דער אויסגעריבענער פופײַקע און אין אן איבערגעבונדענעם מיט א
שטריקל צעריסענעם שוך, האָט, פארצאמענדיק אים דעם ארײַנגאנג, געענטפערט, אז לעאָניד אנא"
טאָליעװיטש איז ניטאָ אינדערהיים און זי װוייסט ניט, װען קאָן ער קומען, און ביכלאל נעמט ער
קיינעם ניט אוף אינדערהיים.
אין דער זעלבער רעגע, ווען די פרוי האָט זיך געקליבן שוין פארהאקן פאר אים די טיר, האָט
שלוימע דערזען הינטער אירע פּלײצעס לעאָנען. צי לעאָן האָט ניט דערהערט, װאָס די פרוי האָט
געענטפערט דעם באזוכער, צי פּאָשעט פון נײַגעריקײַט ארויס פון די אינװייניקסטע כאדאָרים א קוק
טאָן, װער פרעגט זיך עס נאָך אף אים. אף לײיטינען איז געװען א לאנגער כאלאט, פון הינטער
וועלכן ס'האָט זיך ארויסגעזען א שנײיװײַס העמד. אָפּטרעטן, זיך אויסבאהאלטן איז געוװוען צו שפּעט.
זייערע אויגן האָבן זיך געהאט שוין באגעגנט.
דערהערט, אז דער געקומענער האָט אָנגערופן איר מאן בלויז באם נאָמען און געזאָגט אים ,דו",
איז די פרוי אָפּגעגאנגען פון דער טיר, נאָר פארשטעלט מיט זיך דעם צוטריט אין די צימערן, א
װוּנק געבנדיק דערבײַ דעם מאן, ער זאָל באזעצן דעם גאסט אין קיך. זי קאַן ניט ארײַנלאָזן א מענטשן
אין אזא הוילעך אין די צימערן מיט די טעפּיכער אפן דיל. דאָס אויסגערונענע וואסער פונעם צערי-
סענעם שוך האָט זיך צעגאָסן איבערן דיל אין א מוטנער בלאָטיקער ריטשקע.
דער געשפּרעך צװישן זיי איז געװען א צוריקגעהאלטענער, װי סזאָלן זיך געווען באגעגענען
ווילד-פרעמדע מענטשן. ביידע האָבן אויסגעמיטן ארײַנצושטעלן אין די רייד א װאָרט, װאָס קאָן האָבן
אפילע א װײַטע שײַכעס צו דעם געשעענעם מיט עטלעכע יאָר צוריק אף דער קאָמיוגישער פאר-
זאמלונג.
אויסגעהערט, מיט װאָס פאר אן איניען שלוימע איז געקומען און פארװאָס ער קאָן מיטן דאָזיקן
איניען ניט ארײַנגײן צו אים מאָרגן אף דער ארבעט, איז לייטין, קווענקלענדיק זיך נאָך אלץ, פאָרט
אײַנגעגאנגען נעמען בא אים די דיסערטאציע אף איבערגעבן זי אין ,וואק".
אין קיך איז געווען ווארעם, געמיטלעך, ליכטיק. ס'האָט געשמעקט מיט זאטע היימישע מײַכאַ
לים, און אין דרויסן איז געווען פינצטער, װינטיק. ס'האָט געגאָסן דער קאלטער סאָף:הארבסטיקער
רעגן, װאָס אָט-אָט װעט ער אריבערגיין אין א שניי. און הונגעריק אין שלוימע געװען מירעדיק.
נאָר ער װאָלט זיך אלציינס אָפּגעזאָגט גיין צום טיש, װען מע פארבעט אים, עפשער בליז זיך ניט
אָפּגעזאָגט פון א הייסער גלאָז טיי.
ווען שלוימע האָט זיך אופגעהויבן פונעם בענקל און זיך געלאָזט צו דער טיר, האָט לעאָן אים
ניט אָפּנעשטעלט, ניט געפרעגט, צי ער האָט װוּ צו נעכטיקן, פּונקט װי ער האָט ניט געפרעגט פאר-
װאָס בא אים איז איין שוך איבערגעבונדן מיט א שטריקל.
-- הארגעט מיך, אויב איך געדענק עפּעס פון דעם, װאָס איר דערציילט..
-- אפילע װעגן דער דיסערטאציע, װאָס כ'האָב אײַך געבראכט, איר זאָלט זי איבערגעבן אין
,וואק", געדענקט איר ניט? -- האָט שלוימע, ניט אויסבאהאלטנדיק פון לעאָנען זײַן פארבידעשטקײַט,
געפרעגט. -- איר זײַט דאָך ניט אזוי אלט, אז איר זאָלט שוין האָבן אלץ פארגעסן. מיר זײַנען מיט
אײַך, אוב איך האָב ניט קיין טאָעס, פון איין עלטער. איך קאָן זיך, אשטייגער, פאָרשטעלן, אז איר
האָט פאר דער צײַט שוין באוויזן פארגעסן, אז זיצנדיק מיט מיר דעמלט בא אײַך אף דער קיך, האָט
איר אפילע מיר ניט פאָרגעלייגט קיין גלעזל טיי, ניט געפרעגט, פארװאָס איז דער שוך בא מיר
איבערגעבונדן מיט א שטריקל. נאָר, אז כ'האָב אײַך איבערגעגעבן אין די הענט א גרייטע דאָקטאָר-
דיסערטאציע, אזוינס, לעאָניד אנאטאָליעװויטש, האָט איר ניט געקאָנט פארגעסן! כ'קאַן אײַך אפילע
דערמאָנען, אז די דיסערטאציע איז געלעגן אין א גרינער פּאפּקע.
לייטין האָט זיך צעלאכט:
4--1 64
-- אנטשולדיקט, איר רעדט נארישקײַטן. אזא קלײניקײַט האָט זיך אײַך ניט געקאַנט פארגע-
דענקען. איר רעדט פּאָשעט נארישקײַטן, -- לייטין האָט זיך נאָך העכער צעלאכט. דער געלעכטער
זײַנער איז אָבער געװוען א געצװוּנגענער, אזא, וועלכער דארף צו נישט מאכן אלץ, אין װאָס שלוימע
לעווש איז אים, דאכט זיך, כוישעד.
-- אײַך װוּנדערט, -- האָט לעווש צוריקגעהאלטן געפרעגט, -- ויָאזוי האָב איך געקאָנט פאר-
געדענקען אזעלכע קלײניקײַטן, אזעלכע נארישקײַטן, װי איר רופט עס? װאָס קאָן איך העלפן, אוב
בא מיר איז אזא זיקאָרן, אז ער פארגעדענקט אפילע נארישקײַטן.
-- דאָס האָט איר דערוויזן, וויבאלד איר האָט געקאָנט אזויפיל יאָרן האלטן אין זיקאָרן, אז מע
האָט אײַך ניט פאָרגעלייגט, װי איר זאָגט, קיין גלעזל טיי. פארגעדענקען אזוינס, אויב אפילע דאָס
זאָל געווען טאקע זײַן עמעס, איז דאָך אליין שוין א נארישקײַט.
לעווש האָט אים דערוף גאָרניט געענטפערט, דערמיט האָט ער אינגאנצן, װי סװײַזט אויס,
בארויקט לייטינען, וועלכער האָט געוויס שטארק כאראָטע, האלעמײַ ער איז, ארומשפּאצירנדיק דאַ
מיט זײַנע צוויי מיטגייער פונעם הױז-קאָמיטעט, צוגעגאנגען צו אים, צו דעם געװעזענעם כאװער
זײַנעם פון די יונגע יאָרן, און אופגעשטעלט די פון לאנג איבערגעריסענע באקאנטשאפט. לעאָן האָט
אָבער א טאָעס, אויב ער קלערט טאקע בעעמעס, אז ער, שלוימע, האָט די דאָזיקע נארישקײַטן, װי
לעאָן רופט זיי, געהאלטן די אלע יאָרן אפן זינען, געטראכט דערפון. ס'איז געשען א פּאַשעטע זאך.
די אומגעריכטע באגעגעניש מיט לייטינען דאָ אין דער אלייע האָט צוזאמען מיט אלעם איבעריקן
אויך דערמאָנט אים װעגן דעם. נישט זאָגן עס לייטינען כאָטש איצט האָט שלוימע ניט געקאַנט און
ניט געװאָלט, ביפראט, ער פילט, אז אין אלץ, װאָס עס איז געשען און פארלאָפן מיט יעדן, װער
ס'האָט ניט געװוינט אין דעם ארומגעצאמטן הויף מיט דער קייט אפן אײַזערנעם טויער, האָט לעאָן
געװאָלט אײַנזען א דורכגעגאנגענע נארישקײַט, װאָס איז ניט װערט, מע זאָל עס אפילע דערמאַנען.
-- יאָ, פארשטייט זיך, -- האָט שלוימע זיך אָנגערופן, ווען לעאָן איז געװען זיכער, אז זײַן
אלטער באקאנטער האָט אים ניט אף דעם װאָס צו ענטפערן, -- געדענקען, אז מע האָט א הונגעריקן
און דערפרוירענעם ניט פאָרגעלייגט א הייס גלעזל טיי צי ניט געגעבן א באָרװעסן קיין פּאָר אלטע
שקראבעס, וועלכע קיינער ניצט שוין ניט, איז אין פארגלײַך מיט פיל אנדערס עפשער טאקע א
נארישקײַט. צי דןו ווילסט עס יאָ, צי ניט, וועלכע פארגעדענקען זיך סײַװי אפן גאנצן לעבן. -- און
אומדערווארט פאר זיך אליין, מיטאמאָל, האָט שלוימע א פרעג געטאָן: -- שאָלעם-אלייכעמען האָט
איר געלייענט?
ביז גאָר אומגעלומפּערט האָט אויסגעזען לעאָנידן, װאָס דער מאגניטאָגאָרסקער שווארצארבע-
טער און עלעקטראָשװײסער, וועלכער האָט מיסטאמע פון לאנג שוין פארגעסן דאָס, װאָס ער האָט
מיט עטלעכע און פערציק יאָר צוריק געלערנט אף די ערשטע קורסן פונעם אינסטיטוט, כאָטש ער
פײַנט זיך אויס, אז אים פארגעדענקען זיך אפילע נארישקײַטן, מאכט אים, לעאָניד אנאטאַליעוויטש
לייטינען, דעם דאָקטער פון פילאָסאָפיע, איינעם פון די געוועזענע פארטרעטער פונעם פאָרזיצער פון
,ואק", אן עקזאמען. לעאָן האָט עס אָבער שלוימען ניט ארויסגעוויזן, געענטפערט אים, װי זײַנעם
א יייטן;
-- פארשטייט זיך, אז כ'האָב געלייענט שאָלעם-אלייכעמען.
-- בא אים איז פאראן א דערציילונג , מיטן עטאפּ".
-- בא שאָלעם-אלייכעמען זײַנען פאראן א סאך דערציילונגען. אלץ איבערלייענען און פארגעדענ-
קען האָב איך דאָך ניט געקאָנט. דערמאָנט מיר, וועגן װאָס דערציילט זיך דאָרט, װאָרעם, װוי איך
פארשטיי, פרעגט איר מיך װעגן דעם ניט גלאט אזוי זיך. -- לייטינען איז געווען טשיקאווע, אין
צוזאמענהאנג מיט װאָס לֶעװוּש האָט פּלוצעם פארפירט דערפון א רייד. צו דעם פארלאָפענעם דעמלט
בא זיי אין אינסטיטוט און אין עטלעכע יאָר ארום בא אים אף דער קיך קאַן דאָך עס זיכער ניט האָבן
קיין שײַכעס.
-- זעלבסטפארשטענדלעך, אז איך פרעג דאָס אײַך ניט גלאט אזוי זיך. -- און שלוימע האָט
גענומען איבערדערציילן אינקורצן די געשיכטע, ויָאזוי מע האָט געפירט מיטן עטאפּ פון טעפּליק קיין
הײַסין דעם שטעטלשן נאָגיד צוזאמען מיט צװויי קאפּצאָנים אין זיבן פּאַלעס.
-- װיָאזוי האָט מען גערופן דעם נאָגיד, דאָס, זעט איר, האָט זיך מיר ניט פארגעדענקט, כאָטש
די דערציילונג האָב איך ניט גאָר לאנג צוריק געלייענט. מיר האָט זיך פארקריצט אין זיקאָרן בלויז
דער נאָמען פונעם נאָגידס װײַטן קאָרעװ, פונעם פריילעכן קאפּצן, וועלכער מאכט דורך צוזאמען מיט
אים דעם עטאפּ. בערל דער קרומער האָט מען אים גערופן, מאכמעס ער האָט פון קינדװײַז אוף
געהונקען אף א פוס.
דעם גאנצן װעג פון טעפּליק ביז הײַסין האָט דער פריילעכער קאפּצן געהאלטן אין איין דערמאַ-
נען דעם נאָגיד די אוולעס, וועלכע יענער איז באגאנגען בענעגייע אים נאַך אין דער קינדהײַט, אזא,
אשטייגער, װי דאָס איבערקרימען, ויָאזוי ער הינקט, און אָנטרעטן אים אפן קראנקן פוס, ער זאַל
09
פון װייטיק זיך שטארק צעוויינען, פארשאפן דערמיט האנאָע די נעגידישע ייַנגלעך. צי, אשטייגער:
בערל האָט פארבעטן דעם נאָגיד צו זיך אף דער כאסענע, פאָרט א שטיקל קאָרעװ, נאָר יענער האָט
אפילע ניט געגעבן צו װיסן, אז ער װעט ניט קומען, און דערמיט מעוואיעש געװען אים פאר די
געסט. צי, אשטייגער, װוען אין א פּאָר טעג ארום איז מען געקומען זאָגן דעם נאָגיד, אז בא בערלען
איז געשטאָרבן דאָס װײַב און אים איבערגעלאָזט מיט צוויי אייפעלעך אף די הענט, האָט ער קין
גראָשן ניט געגעבן, געענטפערט, אז ער קאָן ניט אלעמען פארזאָרגן. צי, אשטייגער, די געשיכטע
מיטן נאדן פאר דער עלטערער טאָכטער. איבער דעם, װאָס דער קאָרעװ האָט ניט געװאָלט אױסלײַען
בערלען א הונדערטער, איז דער שידעך ניט געקומען צו שטאנד. אָן נאדן אין יענע צײַטן, אױיב א
מיידל האָט ניט געװאָלט בלײַבן פארזעסן ביזן גרויען צאָפּ, האָט זי סאָפקאָלסאָף כאסענע געהאט
פאר װועמען ס'האָט זיך געמאכט. דער, פאר װעמען זײַן טאָכטער האַט כאסענע געהאט, איז געווען
אי א גרויסער קאפּצן, אי א סאך עלטער פון איר, דערצו נאָך א קראנקער, נאָכאנאנד געהוסט. ער
האָט זי אויך אָנגעשטעקט מיט אָט דער שרעקלעכער קרענק, און זי איז יונגערהייט אװװועק נעבעך
פון דער וועלט.
דערמאַנענדיק אפן עטאפּ דעם טעפּליקער נאָגיד די אלע אוולעס, האָט דער הינקעדיקער בערל
איטלעכס מאָל געהאט דערבײַ צוגעגעבן: -- ,א נארישקײַט געדענקט זיך".
-- מיר איז ניט אינגאנצן פארשטענדלעך, צוליב װאָס האָט איר עס מיר דערציילט? -- האָט,
אויסהערנדיק דאָס אלץ, געפרעגט לייטין.
-- כ'האָב דערמיט געװאָלט אײַך פּאָשעט זאָגן, אז איך לײַד אויך פון דעם זעלבן כאלאס,
פארגעדענק אויך אזעלכס, װאָס מע װאָלט, לוט אײַך, ניט געדארפט פארגעדענקען, נו װי אָט אזא
נארישקײַט, אשטייגער, אז כ'האָב אײַך איבערגעגעבן פארן ,וואק" א דאָקטאָר-דיסערטאציע, פארגע-
דענקט אפילע, אז זי איז געװען אין א גרינער פּאפּקע, און אז דער באלעבאָס פון דער דיסערטאציע
איז געװוען א וועכטער אף א סקלאד. דאָס איז ניט די איינציקע נארישקײַט, װי איר פארשטייט, וועל-
כע איך װאָלט אײַך געקאָנט דערמאָנען.
לייטין האָט אים ניט איבערגעשלאָגן, ניט אָפּנעשטעלט, װי ער זאָל וארטן, אז לעװוּש זאָל
זי אים ארױסזאָגן, שלוימען האָט זיך אפילע אויסגעויזן, אז לעאָן װעט אויך באלד נעמען שלאָגן
זיך אין דער ברוסט, בעטן מעכילע, װי דאָס האָט געטאָן דער טעפּליקער נאָגיד אין שאָלעם-אליי"
כעמס דערציילונג , מיטן עטאפּ".
איבערן געדיכט אויסגעשטערנטן הימל איז אין דער ריכטונג צו דעם אָסטאנקינער טעלעװיזיע-
טורעם אף יענער זײַט מאַסקװע-טײַך דורכגעפלויגן א העל-בלויער שטערן, װי ער זאָל געװען פון
עמעצן אנטלויפן צי זיך נאָך עמעצן יאָגן.
-- זאָגט איר, הייסט עס, -- האָט שלוימע, ניט אָפּפירנדיק דעם בליק פונעם שפּיץ טורעם
אונטער די סוידעספולע זיך איבערװוינקענדיקע שטערן, װידער איבערגעכאזערט, שוין ניט אזוי גע-
לאסן און רויַק, װי פריִער, -- אז איר געדענקט ניט, איך זאָל געװען זײַן בא אײַך אינדערהיים אף
יאקימאנקע און איבערלאָזן אײַך א דאָקטאָר:דיסערטאציע? און די פאמיליע פונעם דאָצענט, פונעם
וועכטער, טאָדראָס, האָט זיך אײַך אויך ניט פארגעדענקט?
-- איר מאכט מיר א פארהער!? -- לעאָן האָט זיך געגעבן א הייב אוף פון דער באנק, נאָר
געבליבן שטיין.
-- גאָט באהיט! טאָדראָס איז מיר אָבער געװען א נאָענטער מענטש. ער האָט אָנגעטרױט זײַן
גאנץ פארמעגן, די דיסערטאציע, איז װי קאָן מיר ניט אָנגײן, מיט װאָס די זאך האָט זיך פארענדיקט?
פארטיידיקן די דיסערטאציע און באקומען דעם טיטל דאָקטאָר האָט ער, װי מע קאָן זיך פאָרשטעלן,
מיסטאמע ניט באוויזן. איך ווייס בלויז, אז אינגיכן נאָך מײַן פארלאָזן מאגניטאָגאָרסק האָט ער זיך
אויך ארויסגעקליבן פון דאָרט, ניט לויטן אייגענעם װילן, װי כ'האָב געהערט. אריבערגעקליבן האָט
ער זיך ערגעץ טיף אין סיביר. פאר אים איז עס געװען ניט אזוי לײַכט. ער אין שוין געװען ניט
קיין יונגער, דערצו זייער א שוואכער, הויט און ביין. און פארלאָפן איז פון דעמלט ניט איין צענד"
ליק יאָר.
-- איר קלערט, אז ער איז געשטאָרבן? -- לעאָן האָט צוריק זיך צוגעזעצט, אױסציענדיק אין
דער גאנצער לענג די פיס אין די הויכע, ביז גלאנץ אױסגעפּוצטע קאמאשן.
שלוימע האָט דערווארט, אז לעאָן זאָל אים וועגן דעם פרעגן. דערפאר, אפּאָנעם, האָט ער זיך
פארהאלטן, ווען ס'איז אוועק א רייד וועגן טאָדראָסן, און לייטין האָט געהאט עס אופגענומען, װי א
מין פארהער. לעװווּשן האָט זיך געװאָלט ענטפערן לעאָנידן, װי ער האָט געהאט אנומלטן ערגעץ
אויסגעלייענט, אז אין אזעלכע פאלן דארף מען פרעגן, צי ער איז אומגעקומען און ניט צי ער איז
געשטאָרבן, נאָר געזאָגט האָט שלוימע, אז זיכער איז ער ניט דערין, כאַטש אים איז שער זיך פאָר"
שטעלן, אז טאָדראָס, װען ער זאָל געװען לעבן, זאָל ניט האָבן זיך אָנגעפרעגט אין ,וואק". דאָרט
06
האָט זיך דאָך געדארפט פארהיטן א ועלכער-ניט-איז שפּור, אוב אפילע מע האָט אומגעקערט דעם
וועכטער די דיסערטאציע.
-- דו פארגעסט... -- לעאָן האָט זיך אָבער װי פאָריקס מאָל גלײַך פארכאפּט. -- פארגעסט ניט,
אז ס'איז געווען א מילכאָמע, מע האָט אלץ עוװואקויַרט. װער ווייסט, צי ס'איז בייס דער עוואקואציע
ניט פארלוירן געגאנגען אונדזער ארכיו... כ'וועל זען עס אױסקלאָרן, וויבאלד איר זאָגט, אז איר
האָט די דיסערטאציע איבערגעגעבן אין ,וואק" פּערזענלעך דורך מיר. -- און, װי ער זאָל דארפן
עס אויסבאהאלטן פון די פארבײַשפּאצירנדיקע, שטיל געפרעגט: -- װעגן װאַס איז די דיסערטאציע?
װויָאזוי האָט זי געהייסן?
-- אָט דאָס, זעט איר, האָט זיך מיר ניט פארגעדענקט. אײַך האָט עס געדארפט זײַן א סאך
לײַכטער צו פארגעדענקען. פּאָליטעקאָנאָמיע און פילאָסאָפיע האָט זיך אײַך געגעבן פיל לײַכטער,
איידער מיר. ניט צופעליק האָט מען אײַך גערופן אפן קורס -- דער פילאָסאָף. קיינער פון אונדז
האָט זיך ניט געקאָנט גלײַכן צו אײַך.
איה טריבט. איבער,
-- אבסאַליוט ניט. אָט איך, אשטייגער, װי מיר געדענקט זיך, האָב א לענגערע צײַט געהאט
געפּלאָנטערט פּראָדוציר-קרעפטן מיט פּראָדוציר-באציונגען, פּונקט װי איך האָב אין פילאָסאָפיע גע-
פּלאָנטערט קאנטס און יומס אגנאָסטיציזם. מיר דוכט טאקע, אז די דיסערטאציע איז װעגן יומען.
,און מײַן דאָקטאָר-דיסערטאציע איז וװעגן גאָבסן, װעגן גאָבס מעכאניסטישן מאטעריאליזם'.
לייטינען האָט זיך אפילע געדוכט, אז ער האָט עס ארויסגעבראכט אף א קאָל.
-- און עפשער האָב איך א טאָעס, -- האָט שיר ניט אין דער זעלבער רעגע זיך אָנגערופן
שלוימע, -- עפשער איז זי געווען גאָר װעגן גאָבסן. טאָדראָס איז געװען, קאָן מען זאָגן, פארליבט
אין גאָבסן, אַפט גערעדט מיט מיר װעגן אים. כ'האָב אָבער װייניק דערפון פארשטאנען. דער קאָפּ
איז מיר ניט געוװען דערבײַ. -- און מיט דער זעלבער געלאסענער שטים, װאָס האָט אויסבאהאלטן
וי שװער אים איז גויװער זײַן אין זיך דעם אופגעקומענעם כשאד, האָט ער א פרעג געגענף --
איר קלערט, אז דער ארכיוו האָט געקאָנט פארלוירן גיין?
-- בייס דער עוואקואציע איז אלץ געווען מעגלעך.
-- איך פארשטיי, אז דעמלט איז אלץ געװען מעגלעך. עמעצער האָט אָבער געקאָנט זיך
דערמיט באנוצן, אָנגעבן די געפונענע דיסערטאציע אלס זײַנע און װערן א דאָקטאָר פון פילאָסאָפיע.
-- אזוינס איז אומעגלעך! -- לעאָן האָט עס. ארויסגעבראכט מיט אזא זיכערקײַט, אז בא שלויי
מען האָט ניט געדארפט בלײַבן דער מיגדסטער סאָפעק.
נאָר שלוימע האָט זיך ניט אונטערגעגעבן.
-- פארװאָס איז אזוינס ניט מעגלעך? -- דער פארגאנוװועטער כשאד האָט ניט געלאָזט זיך
מער גויװוער זײַן, ער האָט אקשאָנעסדיקער אײַנגעטײַנעט מיט אים: , וועלכע באװײַזן דארפסטו נאָך?
דיר איז קנאפּ שוין דאָס אליין, װאָס ער מאכט זיך פארגעסן, קלוימערשט געדענקט ניט, אז דו
ביסט געווען בא אים אינדערהיים און איבערגעגעבן אין די הענט אים די דאָקטאָר-דיסערטאציע?' --
נו, פארװאָס איז אזוינס ניט מעגלעך? -- האָט שלוימע פעסטער איבערגעפרעגט. -- איך האָב אליין
געהערט פון אן ענלעכן פאל. איינער א פּארשוין האָט אונטערן אייגענעם נאָמען ארױיסנעלאָזט אין
א פארלאג א בוך נאָך דעם, װי ער האָט זיך דערװוּסט, אז דער אװטאָר פונעם פארלוירענעם מא"
נוסקריפּט איז געשטאָרבן. פארװאָס האָט דאָס זעלבע ניט געקאַנט פּאסירן מיטן דאָצענטס דיסער-
טאציע?
ס'איז ניט צו זען, אז לעאָן זאָל זיך אָנשטױסן, אין װאָס שלוימע איז אים כוישעד. אָט, װען
ס'זאָל געווען טרעפן פארקערט -- ניט ער שלוימען, נאָר שלוימע זאָל געװען אים דער ערשטער
באמערקן און דערקענען, דאן װאָלט לעאָן געקאָנט א קלער טאָן, אז ניט צופעליק האָט שלוימע
פארפירט מיט אים אזא געשפּרעך. און ווירקלעך, װען לײיטין װאָלט זיך פאָרגעשטעלט, אין װאָס
שלוימע איז אים כוישעד, װאָלט ער דאָך, דערזעענדיק אים פּלוצעם אין דער אלייע, ניט צוגעגאן-
גען צו אים, נאָר פארקערט, געײַלט פארבײַגיין די באנק, װוּ ער אין געזעסן.
-- אויב איר האלט, אז עמעצער האָט זיך געקאַנט באנוצן מיט אײַער װעכטערס דיסערטא"
ציע, -- האָט לייטין, אויסווארטנדיק א װײַלע, זיך אָנגערופן, -- קאָן מען עס לײַכט אױסקלאָרן, מע
גייט ארײַן אין א ביבליאָטעק און מע קוקט דורך די קארטאַטעק.
-- צוליב דעם איז אָבער נייטיק וויסן דעם נאָמען פונעם װערק.
,מײַן דיסערטאציע װעגן גאָבסן האָט אן אנדער נאָמען, זי הייסט ניט גאָבס, נאָר אנדערש,
אינגאנצן גאָר אנדערש".
נאָר גלײַך נאָך דעם, װי לייטין האָט אופגעכאפּט אף זיך שלוימעס בליק, האָט ער דערהערט
אין זיך: , און אוב אָט דער טאָדראָס לעבט און שלוימע װעט אים אָפּזוכן?*
67
און כאָטש לייטין האָט אין דעם ניט געגלייבט, דאָך האָט ער אָנגעװוירן אין זיך יענע זיכערקײַט,
וועלכע ער האָט געהאט די אלע יאָרן, פון זינט מע האָט אים צוגעייגנט דעם טיטל דאָקטאָר פון
פילאָסאָפיע, און ביז דער באגעגעניש דאָ הײַנט אין דער אליע מיטן געװעזענעם סטודענט, דעם
שווארצארבעטער און עלעקטראָשװײיסער שלוימע לעוווש.
-- זיידע! -- פון הינטנארום האָט צערטלעך ליב ארומגעכאפּט שלוימען כא די אקסלען זײַן
אייניקל, א הויך באַכערל מיט גרויסע שווארצע אויגן.
-- א שאָ צײַט, אויב ניט מער, אז איך זוך דיך ארום. מע האָט דיר שוין צוויי מאָל געקלונגען
פון דער אקאדעמיע. -- און מיט א טאָן פון איינעם, פאר װעמען סאיז ניטאָ קיין סוידעס גלײַך
צוגעגעבן: -- דיר שטייט פאָר װוידער זיך דורכפליען אין די שטאטן, װאָלסט כאָטש איין מאָל מיך
מיטגענומען מיט זיך.
-- איך װאָלט מיט פארגעניגן דיר אָפּגעטראָטן מײַן אָרט. דאָס ארומפאָרן און ארומפליען
איבער דער װעלט איז ניט פון די גרויסע פארגעניגנס. אלנפאלס, דאָס פליִען אין די שטאטן, װוּ
איך בין געװוען, כ'געדענק שוין אליין ניט וויפל מאָל, נאָר וויבאלד מע דארף, איז דאָך ניט שײַעך, --
ער האָט זיך לײַכט אופגעהויבן פון דער באנק. -- נו, איז גייען מיר.
-- איך בין דאָ ניט אליין, זיידע. -- דאָס באָכערל האָט זיך צוגעזעצט אף דער באנק און גע
נומען פאריכטן די פאנאנדערגעשנורעוועטע שנירלעך פון די הויכע קראַסאָוקעס.
שלוימע האָט ארײַנגערוקט די האנט מיט אלע פינף פינגער אין דעם אייניקלס געדיכטער טשופּי
רינע און צושמייכלענדיק געפרעגט:
-- ביסט מיט איר?
-- הממ...
-- מיט דער זעלבער?
-- מיט דער זעלבער, זיידע, מיט דער זעלבער... -- כאָטש דאָס באָכערל האָט ניט אָנגעהױבן
וויסן, װאָס עס באטײַט פארן זיידן די זעלבע, צי ניט די זעלבע, אויב ער האָט ניט געקענט קיינעם
פון די שילערנס פון זייער צענטן קלאס.
-- א גוטע נאכט, סאָלאָמאָן נאומאָװיטש. איך גלייב, אז מיר װעלן זיך מיט אײַך איצטער זען
א ביסל אָפטער.
-- מעגלעך.
צוּװינטשנדיק לייטינען א גוטע נאכט, האָט שלימע, אָנשטאַט אויך אויסשטרעקן די האנט,
וי לעאָן האָט עס דערווארט, בלויז א שאָקל געטאָן צו אים דעם קאַפּ. ס'איז אויסגעקומען, גלײַך װי
שלוימע זאָל דערמיט װעלן געבן לייטינען די מעגלעכקײַט, אויב ער װעט מיט אים וייניט:איז פארי
פירן דערפון א שמועס, אויך קאָנען זיך באנוצן מיטן זעלבן, א זאָג טאָן: ,א נארישקײַט געדענקט זיך".
-- ווער איז ער, דער זיידע דײַנער? -- האָט לייטין געפרעגט בא דעם באָכערל, װאָס האָט זיך
שוין געהאט פארמאָסטן לויפן צום מיידל, װאָס האָט אף אים געווארט צװישן די ביימער.
-- ער איז מײַן זיידע? -- דאָס באָכערל האָט פארכידעשט א קוק געטאָן אף לייטינען, װי ער
װאָלט צום ערשטן מאָל באגעגנט א מענטשן, װאָס װייסט ניט, װער עס איז זײַן זיידע. -- מײַן זיידע
איז אן אקאדעמיקער.
-- װער? װער, זאָגסטו, איז דײַן זיידע? -- פון אומדערווארטקײַט האָט לייטין זיך אזוי א בייג
געטאָן אף צוריק, אז ער איז שיר ניט אומגעפאלן.
-- אן אקאדעמיקער איז ער, -- האָט דאָס באָכערל איבערגעכאוערט, -- א באװוסטער אקא"
דעמיקער.
-- אפילע א באװוּסטער, זאָגסטו?
ווען דאָס באָכערל איז פארשװונדן, האָט לייטינען זיך פארװאָלט אָניאָגן לעװושן, אליין ניט
באנעמענדיק, צוליב װאָס. ניט צוליב דעם, אלנפאלס, קעדיי זיך אנטשולדיקן פאר דעם, װאָס ער
האָט אים געלאָזט אזוי לאנג ווארטן דאָ אף זיך. שלוימע האָט דאָך מיט גאַרניט ארויסגעוויזן, אז ער
איז ניט דער, פאר וועמען לעאָן האָט אים אָנגענומען. און אויך ניט דערפאר האָט ער געװאָלט אים
זען, קעדיי באגריסן מיטן טיטל אקאדעמיקער. שלוימע װאָלט עס מיסטאמע אױסגעטײַטשט װי אן
אויסדרוק פון קינע, כאָטש אינדערעמעסן איז ער אים ניט מעקאנע. סאַפקאָלסאָףה האָט ער דער
גרייכט אין לעבן עטװאָס מער פון שלוימען; ער איז אן אײַנװױנער פונעם מויער אינעם ארומגעצאמטן
הויף, װוּ ביז אהער איז צװישן די אײַנװױנער ניט געװוען און ס'האָט ניט געקאָנט זײַן קיין איין אקא-
דעמיקער. עפּעס אָבער, װען ער יאָגט אים אָן, װאָלט ער דאָך פאָרט געדארפט אים זאָגן. נו, יאָ.
וויבאלד ער איז אן אקאדעמיקער, איז ניט אזוי פּאַשעט און לײַכט צו פירן װײַטער די שפּיל, װי ער
האָט זיך עס פאָרגעשטעלט ביז איצט. צי איז ניט גלײַכער פארלויפן אים דעם װעג, זיך מוידע זײַן
אין די באגאנגענע נארישקײַטן, װי שלוימע האָט זיי אָנגערופן. ניין, ניט אין אלע. ער געדענקט ניט,
08
אז שלוימע זאַל געווען זײַן בא אים אינדערהיים אף יאקימאנקע און ער זאָל אים האָבן דערצילט
וועגן א דאָצענט, וועלכער איז געװאָרן א װועכטער, און אז שלוימע האָט אים איבערגעגעבן אין די
הענט דעם װעכטערס דאָקטאָר:דיסערטאציע. נאָר די פאמיליע טאָדראָס האָט ער זיך דערמאָנט, און,
וי אים געדענקט זיך, האָט מען אָט דעם טאָדראָסן אומגעקערט די דיסערטאציע, אָבער ניט װײַל
ס'זײַנען ניט געווען בײַגעלײגט אלע נייטיקע פּאפּירלעך. מע האָט זי אים אומגעקערט, װײַל די די"
סערטאציע איז ניט געווען גרייט, מע האָט געדארפט אף איר נאָך פיל ארבעטן.
אין דער אלייע זײַנען אלע בענק שוין געװען פרײַ. ס'איז אָנגעקומען די צײַט אײַנצושליסן די
טעלעװיזאָרס פאר דער טראנסליאציע פון א פילסעריִעדיקן פילם. אין דער דאָזיקער שׁאָ שפּאצירט
זעלטך"װוער דאַ ארום אפילע אין א דושנעם אָװנט. דער איינציקער מענטש, װעלכער האָט זיך אין
אָט דער שאָ נאָך פארהאלטן אין דער אלייע, איז געווען לעאָניד לייטין. די מינוט, ווען ער איז גרייט
געווען, װי אים האָט זיך געדוכט, לויפן אָניאָגן שלוימען, איז פון לאנג שוין אדורך. לעאָן איז גע-
זעסן אף דער זעלבער שװערער מאסיווער באנק אנטקעגן דעם אָסטאנקינער טעלעװיזיע-טורעם אף
יענער זײַט מאָסקװע-טײַך, וועלכער האָט פארשטעלט מיט זיך א שטיק אויסגעשטערנטן הימל, און
פון מאָל צו מאָל שטיל און אָפּנעהאקט איבערגעכאזערט פאר זיך: אן אקאדעמיקער... א באװוּסטער
אקאדעמיקער... א נארישקײַט געדענקט זיך...
ס'איז שוין געוען שפּעט אין אָװנט, װען לעאָניד אנאטאָליעװיטש איז ארויס פון דער אליע
און ניט געײַלט זיך געלאָזט גיין מיטן הויכן ברעג טײַך צו דעם טונקל:גרויען מויער מיט די פאר"
האנגענע פענצטער און באלקאַנדלעך אף מארמאָרנע זײַלכלעך. פון הינטערן מויער איז אופגעגאנגען
די לעװאָנע און פון דער װײַט נאָך גענומען ווארפן אירע זילבערנע מאטבייעס אין טײַך. בא דער
שײַן פון דער אופגעגאנגענער לעװאָנע האָט לעאָן דערזען אונטן, באם סאמע וואסער, ארומשפּאצירן
א פּאָרל. צי איז עס ניט לעװוושעס אייניקל מיטן מיידל? ער האָט אָבער ניט װאָס זיך אויסבאהאלטן
פון זיי. לֶעװוּש איז אוועק פריִער און האָט ניט געקאָנט דערציילן דעם אייניקל, מיט װועמען ער האָט
אים געטראָפן זיצן אף דער באנק און אין װאָס ער אין אים, לעאָנען, כוישעד. א נארישקײַט געדענקט
זיך. ס'איז אוואדע געװען א נארישקײַט, װאָס ער האָט זיך ארויסגעכאפּט פאר שלוימען, אז ער איז
א דאָקטאָר פון פילאָסאָפיע. װער האָט אים געשלעפּט פאר דער צונג? זיך געװאָלט אױספּײַנען. אָט
די באגאנגענע נארישקײַט װעט זיך אים זיכער פארגעדענקען.
דאָס ארומשפּאצירנדיקע פּאָרל באם טײַך האָט מיטאמאָל זיך אויסגעדרייט צו אים, געשטאנען
אזוי א װײַלע און, איבעריאָגנדיק איינס דאָס אנדערע, גענומען קלעטערן ארוף-בארג. און כאָטש
לייטין האָט ניט געהאט װאָס אויסצובאהאלטן זיך, אויב אפילע ס'זאָל זיך ארױיסװײַזן, אז דער באַכער
איז שלוימעס אייניקל, דאָך האָט ער זיך דערװײַטערט פונעם ברעג. צו װאָס ארױיסװײַזן פאר עמעצן
זײַן פארלױירנקײַט?
נאָר ווען לעאָניד אנאטאָליעװיטש לייטין איז צוגעקומען צום טויער מיט דער אײַזערנער קייט
און ארײַן אין הויף, האָט ער זיך צוריק דערפילט זיכער בא זיך. ס'איז אָבער געווען שוין ניט יענע
זיכערקײַט, מיט וועלכער ער איז טכילעס אָװנט ארויס פונדאנען אין דער באגלייטונג פון די צװוײי
מיטגלידער פון דער הויזיפארוואלטונג, אָנגעטאָן אינעם לאנגן מאקינטאָש פון שטאָלענעם קאָלִיר
און אין די ביז גלאנץ אױסגעפּוצטע קאמאשן.
1
יֹ
אױסלע1ד'של
שרײַבער
דאַרע טײטלבוים
כיה אַבט ליב
כ'האָב ליב דאָס שטילע פרידלעכע געמיט
צווישן שוועסטער, ברידער אין דער מיט,
וען אָפן איז דאָס הארץ, פּאַשעטע די רייד,
און צירונג טײַערסטע -- די פרייד,
ווען ס'גריסט דיך דאָ און דאָרטן אומגעריכט
א שמייכל פרײַנטלעכער אף א געזיכט
און א געלעכטער שפּריצט ארויס צוגלײַך
וי דאָס פּליעסקען פון א פישל אין א טײַך
און פארשווינדט אין די טיפן פון א בליק
אומצוקערן װידער זיך צוריק.
כ'האָב ליב דאָס יונג, דאָס גוטמוטיק געמיט,
ווען איינער לאכט און דו לאכסט מיט,
ווען ס'איז דיר גוט, נישט װיסנדיק פארװאָס,
הערסט װי ס'עפנט זיך אין דיר א יעדער שלאָס,
און ס'פליסט א ליבשאפט אומגעצאמט,
אומגעשטערט,
װי אין פרילינג -- שפּראַצונג פון דער ערד,
און זוכסט נישט דײַנע שאָטנס, דײַנע פלעקן,
פאר קיינעם צו פארהילן און פארדעקן.
נאקעט שטייסט מיט אלעס גוטן, אלעס בײזן,
וי פאר דעם יאם אין א זומעריטאָג א הייסן.
כ'האָב ליב דאָס ברייט, דערהויבנדיק געמיט,
ווען פילסט קיין װייטיק אייגענעם שוין ניט,
ארױיסשפּרײַזן דו קענסט פון זיך אליין,
צעשיידן זיך מיט אלץ, װאָס נישטיק און געמיין,
ווען גװוּרע ריזלט אין דײַן בלוט און דו װערסט
שטארק,
אז אופהייבן געקענט װאָלסטו א בארג,
א פײַער-וואנט פארשטעלן מיט דײַן גוף
און אומגעשטרויכלט דורכגיין יעדן פּרוּו,
פון דאָר דעם גרויזאמען אין ראנגלענדיקער וועלט,
ווען בלויז צו בלײַבן מענטש, זײַן דו מוזט א העלד.
דאָקטער
ניט דאָס הארץ טוט ויי -- ניין.
דער פארבלוטיקטער באגין.
דאָס אָפענע אויג פון דער נאכט.
דער געשריי
אפן אינדזל פון שטיין,
די געלע שפּין,
װאָס האָט מיט שפּינװעבס די טעג ארומגעוועבט.
70
דאָס שװײַגן,
װאָס פּלאצט װי א בעכער אף מײַן שויב.
די דרוק-מאשין,
װאָס האָט מײַן הארץ װוי א טרויב
ארײַנגעשלעפּט אין אירע ציין.
דער ווינט פון טויטן פּאָרט,
װאָס האָט אף מײַנע װענעס
װי אף שטריק זיך אופגעהאנגען.
דער ברענענדיקער טײַך,
װאָס האָט דאָס אש פון מײַן דאָר
אין בלוט מײַנס אָפּגעשטעלט.
די רויכן פון געוויסן,
ד ר
ס'האָט אן אלטער הונט
אף דער קייט
ארום זײַן בויד
א גאנצע נאכט
זיך אין א קרײַז
געדרייט
און מיט טריב געביל
א דיָאלאָג
מיט זײַן פרײַנט געפירט.
װאָס וואקסן אין מײַן ברוסט
וי שווארצע זאנגען.
ניט דאָס הארץ טוט ויי,
דאָקטער,
נאָר זיי. זי
עכ אַ
דאָס הארץ געעפנט פאר אים,
אלע סוידעס אָנפארטרויט.
פון װײַטן אים געגלעט
און ביז לעצטן שטערן"פאל
ניט געװוּסט,
אז מיטן עכאָ
פון זײַן געביל
ער האָט א גאנצע נאכט
גערעדט.
פ ר יי ד
ס'האָט ליב די פרייד
ערלעכע רייד.
הויכע,
שטילע,
הייסע,
קילע.
קלוגע
און נארישע אפילע.
ס'האָט ליב די פרייד
פרילינגדיקע אויגן.
ניט געקניט,
ניט געבויגן,
טאנצן אין א ראָד
איבער דעכער
פון א שטאָט.
ס'האָט ליב די פרייד
דעם זומער
אין אָרעמע שטיבער,
ווען זאָרגן, װי פייגל,
זיך צעפליען,
ווען דאָס הארץ,
וי װײַן אין קאָס,
מיט ליבשאפט
גייט אריבער
און אף פּענעמער
הייבט װידער אָן
דער יונג-בעז
צו בליען.
רויזן פאר מײַן מאמען
האָסט, מאמע מײַנע,
קיינמאָל ניט געלאכט.
כ'האָב אמאָל
צו דײַן געבורטסטאָג
רויזן
דיר געבראכט,
א שמייכל
אף דײַן פּאָנעם
פארזייען
געמיינט.
נאָר דו האָסט, װי א קינד,
זיך גאָר צעוויינט.
דײַן טרער
מיך אומעטום באגלייט.
איך הער נאָך אלץ,
איך הער דײַנע רייד: --
,;װאָס טויג, מײַן קינד,
א רויטע רויז
אין א פּוסטן קעלער-הויז?"
11
אלע ברעגן ווילן רו
מיזרעך, מײַרעוו, דאָרעם, צאָפן --
אלע שטעט און דערפער שלאָפן.
אלטע בערג אף ברעגן ליגן
און דעם יאם דעם בלויען ויגן.
אייטו פורט, אי 5 5
אלע ברעגן ווילן רו.
סײַ מאָנאקאָ, סײַ ביָאָט
דרעמלען װײַסע אין א ראָד,
נאָר ריוויערעס מאזל-מארק
װוינקט און רופט צו זיי פון בארג...
רונדע בריקן -- פּערל שנורן,
ווילדע, פעלדזיקע קאָנטורן,
װײַסע טעמפּלען, שווארצע שוועלן
שפּיגלען זיך אין קלאָרע װעלן.
שלאנקע פּאלמעס װי זשיראפן,
שלײַכן שאָטנס אפן האפן.
אף די שווערע שפּיזן-בלעטער
ליגט נאָך שטויב פון אלטע געטער.
רויטע לעװאָנע -- לאָגל װײַן,
קום, איך װעל דײַן בעכער זײַן!
אלע װײַנען פון די גיטער
װעלן טרינקען מײַנע ברידער,
ערגעץ פאלן שטערן װידער.
ס'לעקט די שטילקײַט מײַנע גלידער,
און פון יאם א װינט א פרישער
ברענגט א ליד מיר פון א פישער,
גייען צוויי מיט איין שאָטן,
האלבע נאכט צום יאם זיך באָדן,
צוגגעטוליעט איינס צום צווייטן,
און די לעװאָנע צװישן ביידן.
אײַ, ק, ק, ק, א. ח', 6
אלע שװועלן ווילן רו.
נאָר דער יאם ער קאָן ניט שלאָפן,
וועמען װיל ער הײַנט באשטראָפן?
אוי, דו יאם, שטילער שטיל.
װאָס טויג ברומען אָן א ציל?
אל; ן 7 י) אין קר קה
אלע שטעט, אלע דערפער וילן רן.
רויטע קנאָספּן אפן שניי
שניי און שניי און שֹנַיי --
א פעלד אין צוויט.
פראָסט,
קעלט
און זאוויי.
ס'האָט דער טויט
דאָ הײַנט געבליט,
קנאָספּן רויט
אין שניי געלאָזט.
שניי און שניי און שניי --
מײַלן װײַט
דאָס אויג נאָר זעט.
א פעלד
אינמיטן וועלט.
א גרוב
מיט ברידער מײַנע זיבן.
שווארצע שטיוול-טריט
פון דיסלדאָרף
און מינכען,
באם טויער
פון א טויט-פאבריק
געבליבן.
אנטקעגן --
ווערבעס זיבן,
מיט הערצער
פון קוילן דורכגעשניטן,
וי אויך זי
געווען װאָלטן יַדן.
=
יויסעף ראבין
צווײי דערציילונגען
שאָלעם גינזבורג און זײַן קאלע
אין דער מישפּאָכע גינזבורג זײַנען אלע גע-
זונטע און פרומע, און דעריבער װונדערט טאקע
דעם טאטן מיט דער מאמען, פארװאָס דער מ"
זיניק, שאָלעם, איז ניט ענלעך אף די איבעריקע
קינדער. אין שפּאס אמאָל פרעגט דער טאטע בא
דער מאמען, אף װעמען האָט זי זיך פארקוקט,
װאָס שאָלעם איז אזא אקשן.
-- דערפאר איז ער א קלוגער, -- פארענט-
פערט אים די מאמע.
-- ניין, מײַן װײַב, א כיטרער.
-- װאָס איז די נאפקעמינע?
-- א גרויסע. א כיטרער נארט אנדערע, א
קלוגער -- זיך אליין.
שאָלעם איז א פעסטער באָכער, מיטלװוּקסיק,
מיט אויגן, װאָס א גאנץ אאָר קוקן זי שטיל-
כוצפּעדיק און װאָס שמייכלען גוטמוטיק, װען ער
באגייט אן אוולע. אין דער יוגנט איז ער געװען
א בעקער באם טאטן אין דער בעקערײַ. ער האָט
ליב געהאט קנעטן טייג אין דער דייזשע און דער-
בײַ געװאָלט, אז בא אים זאָל זיך דאָס טייג באקו"
מען בעסער, װי בא די ברידער. ער האָט אויך ליב
געהאט צו באטראכטן דאָס פארטיקע געבעקס,
װאָס דער טאטע נעמט מיט דער דינער הילצערנער
לאָפּעטע ארויס פונעם גרויסן אויוון.
שאָלעם איז צופרידן מיט זיך, מיט זײַן אר-
בעט. דאָס גרייט ער דאָך דאָס טייג פאר די צו"
געברוינטע בייגל, האָמענטאשן מיט מאָן, סטריצלען
מיט געפּרעגלטע ציבעלע, אייערקיכעלעך, פּוטער-
זעמעלעך. עסן די דאָזיקע אפּעטיטפולע געבעקסן
פארגינט ער זיך ניט, ער קאָן זיך ניט דערלויבן
איפצועסן דאָס, װאָס ער האָט מיט זײַנע הענט
באשאפן. ער עסט דעמלט, דיען דאָס טייג קנעטן
די ברידער.
שאָלעם האָט ליב די ווארעמע געמיטלעכקײַט
און דעם געשמאקן רייעך פון דער בעקערײַ. װאָס
קאָן זײַן בעסערס? אָבער איינמאָל איז צום טאטן
אין געסט געקומען א קאָרעוו פון װילנע, א יני
גערמאן מיט לאנגע פארקעמטע האָר אף ארוף, אין
פּענסנע מיט א שנירל און מיט א קליין פּיצינק
בערדעלע פאר סאָלידקײַט. אין די עטלעכע װאָכן,
װאָס דער גאסט האָט געלעבט באם בעקער, האָט
ער זיך נאָענט באפרײַנדעט מיט שאָלעמען, און
שאָלעם האָט זיך דערװוּסט, אז דער ינגערמאן
איז א דיכטער, דאָס הייסט, א פּאָעט. , דיכטער"
װאָלט עפשער דורכגעגאנגען גלאט אזי, אָבער
,פּאָעט" -- פּושקין, מיצקעוויטש -- רופט ארויס
אָפּשײַ, דערעכערעץ. און דער דיכטער לאָזט זיך
ניט בעטן (און אפילע, װען מע בעט אים גאָרניט),
ער לייענט זײַנע לידער פאר דעם בעקערס מישפּאָ
כע, און אויך פאר די ארומיקע שכיינים. אלעמען
געפעלט, באזונדערס געפעלן די לידער שאָלעמען.
ער האָט זיך ביז איצט אוינס גאָרניט פאָרגע-
שטעלט. אים געפעלט עס אף אזויפיל, אז ער נעמט
עס אוף פאר אייגענע. ניט ער הערט עס, נאָר ער
זאָגט עס. נאָך מער: צו אים קומט דער געדאנק,
אז ער אליין קאָן אויך שרײַבן לידער. א פּאָעט איז
אויסדערװײילט, זײַנע לידער לייענט מען אומעטום,
ער איז בארימט. דער גאסט האָט אים די איגן
געעפנט, זײַן גוירל אנטדעקט. מעגלעך, אז מיט
דער צײַט װאָלט זיך עס אױסגעלאָזט ניט מער, װי
א שפּיל מיט זיך אליין. מיט דער צײַט אָבער האָט
זיך אין דער שפּיל ארײַנגעמישט זײַן אקשאָנעס,
ער װיל! ער איז א דיכטער! און אָנשטאָט קנעטן
טייג אין דער דייזשע האָט ער גענומען שרײַבן
לידער, ריכטיקער -- קנעטן לידער.
2
שאָלעם יל זײַן א דיכטער, זײַן קאלע
וויל -- א בעקער. זײַן קאלע עטעלע שאפּיראָ האָט
ליב איר כאָסן, ער איז א פעסטער און קאָן בא"
78
שטיין סײַ פאר זיך, סײַ פאר איר. עטעלע געהערט
ניט צו די שײנהײַטן, דערפאר פארמאָגט זי א סאך
כיין, װאָס געפעלט יונגעלײַט, און א גוטן שמייכל,
װאָס געפעלט אלעמען. זי איז קליגער פון איר
כאָסן. נאָך אין דער פּריִער יוגנט האָט זי בארײַ
כערט איר סייכל מיט זײַן א מיטגליד פון קאָמיוג
(ווען די רויטע זײַנען געװען אין דער שטאָט.
צוליב דער געפערלעך-קראנקער מאמען (קיין טאטע
איז שוין ניט פאראן) קאָן זי מיט זיך ניט ריזיקירן
(װאָס װעט זײַן מיט דער מאמען;) און נעמט ניט
קיין אָנטײל אין דער אומלעגאלער ארבעט פונעם
קאָמיוג, זי פילט אָבער מיט און בענקט אפילע.
עטעלע האָט ליב זינגען לידער. אמאָל, װען
דער טאטע האָט נאָך געלעבט, איז די שטוב זייערע
געװוען פול מיט געזאנג, מיט לייענען לידער פון
ייִדישע דיכטער, מיט באקומען א ייַדישע צײַטונג,
באזוכן ייִדיש טעאטער. איצט זינגט זי נאָר דאן,
ווען זי באגעגנט זיך מיט איר כאָסן. זי טוט אים
צוליב. די לעצטע באגעגעניש איז געווען מיט לי
דער, נאָר אָן געזאנג. לידער האָט געלייענט דער
כאָסן שאָלעם גינזבורג, געהערט די לידער האָט די
קאלע עטעלע שאפּיראָ. עטעלען זײַנען די לידער
ניט געפעלן, אָבער װי זאָגט מען עס אים? ער איז
א גוטער, װען אים איז גוט. איז אים ניט גוט --
צינדט ער זיך אָן, װי א שװעבעלע, ער ברענטו
אפילע די מאמע זײַנע, װאָס האָט אים ליב און
פארטיידיקט אים, קאָן קיינמאָל ניט װיסן, װי דער
זון װעט אופשטין פון שלאָף: א צאדיק צי א
גאזלען? שאָלעם איז פארליבט אין זײַנע לידער.
טשעפּעט אים ניט, ער װעט זי מיט פויסטן פאר-
טיידיקן. בא עטעלען איז א דינער געשמאק פאר
דיכטונג, פאר קונסט, פאר שײנקײַט ביכלאל. און
זי לײַדט פון דעם, װאָס בא איר כאָסן, בא איר
ליבן שאָלעמען, זײַנען די לידער האמעטנע-שווערע,
אָן געפיל, אָן געדאנק, אָן פּאַעטישן פונק. זי האָט
אים ליב װי א בעקער, און ניט װי קיין דיכטער.
פאר איר איז עס גענוג, פאר שאָלעמען -- ניט.
פאר אים איז איצט דער סאמע איקער אין לעבן
די לידער. װער עס װעט זיי לויבן, איז זײַן פרײַנט,
ניט -- זײַן סוינע.
-- שװײַגסט צו לאנג, טײַערע... װילסט א
װאָרט ניט זאָגן, דיר געפעלט ניט. גוט, גוט...
-- װאָס רעדסטו, שאָלעם, פונוואנען נעמסטו,
אז מיר געפעלט ניט? איך אײַל זיך ניט, איך
טראכט. דאָ רעדט זיך דאָך ניט גלאט ועגן לידער,
נאָר װעגן לידער פון מײַן כאָסן, דאָ קאָן איך ניט
אָפּקומען אבי-ווי...
דער ברויגעזיקאעסדיקער שאָלעם האָט זיך
טייקעף געענדערט -- א מילדער, א גוטער, א
פארליבטער. זי איז דאָך גערעכט, זי װיל ניט
אָפּקומען הענדום-פּענדום מיט איין װאָרט, זי װיל
אים דערפרייען. עטעלע פארשטייט עס, זי לייענט
זײַנע געדאנקען, ער לעבט אוף. װאָס זאָל זי זאָגן,
24
וי זאָל זי זאָגן? נארן אים טאָר זי ניט און קאָן
ניט.
-- איך בין זייער צופרידן, עטעלע, װאָס דיר
געפעלן מײַנע לידער.
קעגן איר ווילן רײַסט זיך ארויס:
-- ניט אלע.
-- ניט אלע? לעמאָשל...
זאָגן דעם עמעס, ביפראט נאָך מיטאמאָל, קאָן
זי ניט. זי דארף אים פריִער צוגרייטן. ניט זאָגן
דעם עמעס טאָר זי ניט. זי אין דאָך שאָלעמס א
גוטער-פרײַנט, איר שאָלעם, זאָל ער ניט זײַן בא
זיך גענארט.
-- פארשטייסט... -- און עטעלע ויל געבן
צו פארשטיין איר כאָסן, אז דיכטונג, פּאָעזיע איז
ניט אוי פּאָשעט, װי ער מינט,-- פאר"
שטייסט... -- זי װויל זאָגן, נאָר זאָגט גאָרניט. שאָי
לעם קוקט אף איר מיט אן אָנגעשטרענגטן בליק,
װאָס ווארט און װאָס פאַדערט, װאָס פרעגט: פאר-
װאָס זײַנען איר די לידער ניט געפעלן, פארי
װאָס? -- פארשטייסט...
-- איך פארשטיי זייער גוט, אז דיר געפעלן
ניט מײַנע לידער, דו װילסט, איך זאָל זײַן א בע"
קער, װעלן מיר האָבן כאיונע. ניט מיך דארפסטו,
ניט מײַנע לידער, נאָר כאיונע... אזא קאלע דארף
זידיניס; אא לינע זארדי אין ניט איך האָכב דיך
פּײַנט!
זי האָט גאָרניט געזאָגט, זיך אופגעהויבן און
איז ארויס. ער האָט איר נאָכגעשריִען: מער זאָל
זי ניט סמייען פאר זײַנע אויגן זיך באװײַזן! דער
געשריי איז שוין, אייגנטלעך, געווען איבעריק,
אָבער ער האָט געמוזט קומען שוין ניט אזוי פון
פארדראָס, װי פון דעם כאראָטע-פאָרגעפיל, אז
ער האָט זיך צופיל פאנאנדערגעלאָזט, באליידיקט
עטעלען, און קעדיי ניט נעמען די שולד אף זיך,
האָט ער געמוזט שרײַען, װאָס זאָל אים בארעכטיקן
אין זײַנע אייגענע אױגן. ער מוז זײַן דער גע
רעכטער.
עפשער איז טאקע ניט גוט, װען א קאלע איז
קליגער פונעם כאָסן. דערפאר אָבער קאָן די קלוגע
קאלע ניט אלץ באמערקן און אלץ פארגלעטן. און
דאָס איז א גוט מיטל אף מאכן נאָכדעם שאָלעם.
ווען עטעלע איז געקומען צו זיך אהיים, האָט
זי דאָרט געטראָפן איר כאווערטע לייקע באראץ,
מיט װעלכער זי ארבעט אין איין שנײַדער-וואר-
שטאט; א געדיכט-שווארצע, א ביינערדיקע, קימאט
דער הײפּעך פון דער איידעלער עטעלע, װאָס האָט
ליב זינגען און פאנטאזירן. לייקע איז פּראקטיש,
ערדיש, מיט גענוג הארבקײַט אין זיך, מיטן קויעך
זיך אײַנצושטעלן און ריזיקירן. געקומען איז זי זיך
דערוויסן, װאָס עטעלעס מאמע מאכט. הײַנט איז
שאבעס, א פרײַער טאַג.
-- לייקע, לייענקע, טײַערע, גאָט האָט דיך
אהער צוגעשיקט.
-- אוואדע, גאָט האָט מיר געזאָגט אין אויער
ארײַן: גיי צו עטעלען, עפּעס דארף זי דיר פארי
טרויען, דאָס הארץ אויסריידן.
-- פונוואנען נעמסטו עס?
-- פון דײַן אויסזען, פון דײַנע הײיסע
אומרוייקע בעקלעך. פונוואנען קומסטו, ניט פון
שאָלעמען?
-- עמעס.
-- זיך געקריגט, װי
פארן קושן זיך.
-- געקריגט, אָבער ניט געקושט. פאר-
שטייסט, לייקע, ער איז מײַן כאָסן, די מאמע
פרעגט אלע טאָג, װען האָבן מיר כאסענע, זי װעט
דעמלט זײַן גליקלעך און אפילע רױַק קאָנען
שטארבן. ער איז טאקע א פעסטער באַכער, א גו'
טער בעקער, א גינציקער כאווער... מיר האָבן שוין
גערעדט װעגן כאסענע, איז אים אָנגעקומען א
מעשוגאס, א מאנקאַליע... לידער שרײַבן. װאָלטן
עס טאקע געווען לידער, װאַלט איך געװען גוואל-
דיק צופרידן, אָבער, לייקע, טײַערע, גלייב מיר,
ניט קיין לידער שרײַבט ער, נאָר גראם-שטראם
מאך מיר א לעטניק. אָן געפיל, אָן געדאנק, אַן
פּאָעטישן פונק. ער וויל ווארפן זײַן ארבעט, ער
ויל זײַן א דיכטער. און מע טאָר אים ניט זאָגן
קיין שלעכט װאָרט וועגן זײַנע לידער...
-- און דו האָסט געזאָגט.
-- ניין, קיין שלעכטס ניט, נאָר אויך ניט
געלויבט, האָט עס אים אָנגעצונדן. ער איז מיר
א סוינע, ער װיל ניט אזא קאלע, איך זאָל ניט
סמייען צו אים קומען.
-- עטעלע, ער װעט בעסער װערן, ער האָט
דיך ליב.
-- זײַנע לידער זײַנען אים טײַערער פון דער
ליבע.
-- ער װעט קומען זיך איבערבעטן, גלייב
געליבטע טוען עס
א א
אָט דער גלייב מיר" גיט עטעלען צו מון-
טערקײַט. לייקע איז אװטאָריטעט. עטעלען דער-
מאָנט עס יענע טעג, וען אין שטאָט זײַנען געווען
די רויטע, וװען זי מיט לײקען זײַנען געװען
אין קאָמיוג, און לייקע איןז געװען די געניטע.
שפּעטער זאָגט לײיקע: ,װײסט, עטעלע, איך
האָב צו דיר א ביטע". און עטעלע ענטפערט:
איך פארשטיי". דאָס באטײַט, אז לייקע האָט גע-
בראכט א , טרייפע" זאך אף אויסצובאהאלטן: דעם
טעקסט פון אן אופרוף, א פּראָטאָקאָל פון א זיצונג,
א וויכטיקן דאָקומענט... עטעלע באהאלט עס אויס.
ביידע זײַנען צופרידן -- אופגעטאָן א ויכטיקע
ארבעט. פארן אוועקגיין זאָגט לייקע צו עטעלעס
מאמען:
-- זײַט רויַק, מייטע, מירן טאנצן אף
טאָכטערס כאסענע.
גײַער
4
מיט יעדן טאָג פילט זיך עטעלעס מאמע אלץ
שוואכער און שוואכער. איר איזן פארבליבן איין-
איינציקער באגער -- כאסענע מאכן די טאַכטער.
דער כאָסן שאָלעם געפעלט איר, אין א שטוב פון
א בעקער װעט איר גאָרניט פעלן. זי האָט מוירע
איבערצולאָזן עטעלען איינע אליין, א קײַלעכדיקע
יעסוימע, װאָס האָט נאָך דערבײי א טעװע ניט צו
קוקן אונטער די פיס, נאָר -- צום הימל.
-- קינד מײַנס, רוף צו מיר שאַלעמען. װי
לאנג איך װעל זיך מאטערן, ווייס איך ניט, אָבער
מיט שאָלעמען מוז איך ריידן, איך יל פון אים א
טקיעס-טקאף, אז ער װעט צו דיר זײַן א געטרײַער
מאן און א גוטער טאטע צו מײַנע אייניקלעך.
-- מאמע, ער איז דאָך פארנומען.
-- נאָר אף איין מינוט. מיר װעט זײַן לײַב-
טער צו שטארבן. עטעלע, איך דערקען דיך ניט,
ביסט דאָך געװען א גוטע, א געטרײַע... איך בעט
דיך, טו מיר די געפעליקײַט.
-- גוט, מאמע, גוט, ער װעט קומען.
און בעשאסמײַסע איז די טאָכטער זיכער, אז
דער כאָסן װעט טאקע קומען, דער מאמען קאָן פון
דעם װערן בעסער. זי איז אזוי קראנק. שאַלעם
אָבער איז נאָך אלץ בארויגעז, ער װיל ניט װיסן
פון עטעלען, זי אין אים א סוינע. און די מאמע
אירע איז אים אינגאנצן א פרעמדע. אָבער עטעלע
װיל דער מאמען אָנטאָן עפשער דעם לעצטן פאר-
געניגן. קוקט זי ניט אף דעם, װאָס איר פּאסט ניט
זײַן די ערשטע אין איבערבעטן זיך מיט שאָלעמען,
קוקט אויך ניט אף דעם, װאָס זי טאָר ניט סמייען
צו אים קומען, זי קומט! און קעדיי ער זאָל אויס-
פילן דער מאמעס פארלאנג, שמייכלט זי.
-- װעסט מיר מיט דײַנע שמייכלקעס ניט
אָפּנארן. איך וויל ניט.
-- שאָלעם, די מאמע האָט דיך געבעטן
ארײַנקומען. איר איז זייער שלעכט, גאָר שלעכט.
-- מיט ראכמאָנעס װעסטו מיך ניט נעמען,
ניט ארײַנכאפּן צו זיך...
-- שאָלעם, די מאמע קאָן שטארבן.
-- װעט מען זאָגן קאדיש.
-- אזוי... איצט בין איך דיר א סוינע! -- זי
גייט אוועק.
געווען איין רעגע, וען ער האָט געװאָלט איר
נאָכלױפן, די רעגע איז גיך דורכגעלאָפן. ער ויל
ניט. ער איז גערעכט.
די מאמע פרעגט אלץ עטעלען:
-- װוען?
-- ער װעט קומען, מאמע.
באנאכט איז די מאמע אויסגעגאנגען.
75
5
עטעלע קאָן ניט פארשטיין, װען איז שאָלעם
געװען שאָלעם, מיט א יאָר צוריק, צי מיט א טאָג
צוריק, װען איז שאָלעם געװען א מענטש --
דעמלט צי איצט? ער האָט זי געקושט און ארומ-
גענומען, זי האָט אים געקושט און ארומגענומען,
געטראכט שוין אפילע װעגן כאסענע, און הײַנט
ווייסט זי ניט, װער איז ער און װאָס איז ער? שאַ-
לעם אָבער װייסט. שאַלעם איז א מענטש פן
כעזשבן: װאָס עס טױג און װאָס עס טױג ניט,
װאָס עס לוינט און װאָס עס לוינט ניט, װאָס עס
פּאסט און װאָס עס פּאסט ניט. ער האָט ליב בא"
קומען עטעלען, זי איז אים געפעלן, און דערצו
איז די צײַט געװען אזא, װען די רויטע קומען, די
רויטע גייען אװועק, די רויטע קומען װידער, א
צײַט פון העלדישקײַט און ליבע. דעמלט איז גוט
געװוען ליב צו האָבן די שיינע שנײַדערקע עטעלע
שאפּיראָ. איצט איז די צײַט אן אנדערע. שיינע
מיידלעך זײַנען גענוג פאראן, שנײַדערס און שנײַי
דערקעס זײַנען מער ניט קיין ייִכעס. די רויטע זײַ
נען אוועק און קומען מער ניט צוריק. עטעלע איז
ארויס פון זײַן כעזשבן, ער האָט זי מער ניט ליב.
שאָלעם דעם בעקערס איז געװאָרן ענלעך אף זיך
אליין.
אין שטוב האָט מען גענומען באמערקן: כאפּט
מען אים בא א ליגן -- לייקנט ער שטיין און ביין.
אַטאָט האָט ער עס געזאָגט, און אָט-אָט לייקנט
ער עס. און אויב לייקענען איז שוין אומעגלער,
שװײַגט ער. א טויטער שװײַגן. עטעלע פלעגט אים
אָפּט זאָגן: , שאַלעמקע, לערן זיך זאָגן דעם עמעס".
ער האָט זיך ניט אויסגעלערנט. און מעגלעך אויך,
אז געשטערט אין דעם האַבן זײַנע לידער. ער וויל
און מוז זײַן א דיכטער. זײַנע לידער האָבן ניט
געפאָדערט און ניט געבעטן דעם עמעס, זיי דריקן
ניט אס זײַנע געפילן און געדאנקען, זײַן
ליבשאפט און זײַן פײַנטשאפט. אבי עס זאָל זיך
א ביסל גראמען. ער טראכט אפילע ניט אויס, ער
טראכט ניט. ער נארט זיך -- מעג ער דאָך נארן
אנדערע.
עטעלען איז ניט גוט. זי איז געבליבן אינ-
גאנצן אליין. א קראנקע מאמע איז אויך א מאמע.
איצט איז די קראנקע מאמע ניטאָ. און שאָלעם?
מיט שאָלעמען איז אָפּגעשניטן, אָבער ער פעלט.
פריִער: די מאמע -- עטעלע, שאָלעם -- עטעלע.
קיינער רופט ניט מער. שאבעס איז געקומען די
שווארצע לייקע.
-- עטעלע...
-- לייקע...
לייקע איז געקומען טרייסטן עטעלען, אָפּגעבן
א גרוס פון כאוויירים.
-- אזוי פירט זיך שוין, איינער גייט אוועק,
א צווייטער קומט, װעסט די װעלט ניט איבער-
מאכן.
76
-- דאָס איז גוט, ווען עס רעדט זיך װעגן
א פרעמדער מאמען, אָבער וועגן אן אייגענער...
לייקע לאָזט איר ריידן, זאָל זי זיך אויסריידן,
ועט איר װערן גרינגער. און עטעלע נעמט בא"
נעמען, אז לקע אין דאָך ניט נאָר לייקע די
שווארצע, נאָר אויך די לייקע, װאָס קומט צו איר
מיט א , ביטע". און לייקע איז דאָך ניט איינע...
6
שאָלעם שטייט בא דער דיזשע און קנעט
טייג. דאָס טייג באקומט זיך ערגער, װי פריִער,
בא די ברידער אין דאפקע בעסער. די לעצטע
צײַט שטייט שאַלעם בא דער דייזשע ניט װי קיין
בעקער, נאָר װי א דיכטער. ניט װעגן בייגל און
ניט װעגן פּוטערפּלעצלעך טראכט ער און זאָרגט,
ער כאַלעמט וועגן קאָװעד פאר א דיכטער, װעגן
דערפאָלגן, וועגן באװוּסט און בארימט װערן. ער
עסט איצט זעמעלעך פון זײַן אייגן געקנאָטן טייג.
שאָלעם איז איצט פארנומען מיט איין גרויסער
זאָרג: װוּ דרוקט ער אָפּ זײַנע לידער? אין דער
אַרטיקער ייִדישער צײַטונג װויל מען זי ניט דרוקן.
עס געפעלט ניט. ער האַט געשיקט די לידער קיין
ווילנע -- געפעלט אויך ניט. ער װעט זיך אָבער
אינמיטן וועג ניט אָפּשטעלן, ער מוז זיך דערשלאָגן
אנערקענונג און בארימטקײַט. און דאָ טרעפט זיך,
אז װוידער קומט אָן פון ווילנע דער קאָרעװו, דער
דיכטער מיט די פּענסנע אף א שנירל, און ברענגט
מיט זיך א געדרוקט ביכל מיט זײַנע לידער. אף
דער הילע פון אויבן שטייט דער נאָמען און די
פאמיליע פונעם דיכטער, א ביסל נידעריקער --
זײַן פאָטאָגראפיע. שאָלעם קאָן מיט די הענט און
פיס ניט רירן. ער איז איבעראשט, געפּלעפט,
אויסער-זיך -- א בוך לידער! װי דערלעבט מען
אזוינס -- זײַן נאָמען, זײַן פּאָטאָגראפיע. ער
שלאָפט קיין נעכט ניט, ער לעבט ניט, ער קאָן
אפילע צו דער דייזשע ניט צוגיין. ער איז קראנק...
און װעמען דערציילן, פון װעמען הערן א
טרײיסטװאָרט? איינער אליין. עטעלע... און פאר
די אויגן קומט טאקע אוף עטעלע... זי האָט אים
ניט גערימט, אָבער אויך ניט געלייקנט. װען ער
באציט זיך צו איר הארציקער, װאָלט זי געװויס
זײַנע לידער געלויבט. און דערצו: א שיינע, א
מיטפילנדיקע. װי האָט ער זיך אזוי באנארישט?
ווען זי קומט, בעט ער זי איבער. זי קומט ניט. ער
בענקט.
7
שוין עטלעכע טעג, װי שאָלעם גינזבורג װיל
אָנהײבן א געשפּרעך מיטן טאטן. און לייגט עס
אלץ אָפּ אף שפּעטער. ער קאָן ניט אופכאפּן, װי
דער טאטע פילט זיך, װי ער איז געשטימט און
מיט װאָס מע קאָן ווייך מאכן זײַן הארץ.
דער טאטע, מאָרדכע דער בעקער, איז אין
דער ראיאָנער שטאָט פון מײַרעװ-װײַסרוסלאנד א
קענטיקער באלענאָס, ער קויפט אין בעסמעדרעש
אן אליע און העלפט מאטעריעל די װעלטלעכע
ייִדישע שולן. אף זײַן זון איז ער א מיון. אָט
זעט ער, װי שאָלעם דרייט זיך ארום און ארום און
געפינט ניט דעם וועג צום טאטן.
-- װאָס װוילסטו זאָגן, שאַלעם?
-- איך װיל כאסענע האָבן.
-- װאָס?
-- כאסענע האָבן, טאטע.
-- פריִער פון די עלטערע ברידער?
-- זאָלן זי פאר זיך טראכטן,
-- איך װעל ניט דערלאָזן!
-- טאטע, זײַ װיסן, װעסט ניט לאָזן כאסענע
האָבן מיט א ייִדישער טאַכטער, װעל איך כאסענע
האָבן מיט א פּױלישער.
ער װײסט, מיט װאָס צו שרעקן דעם טאטן.
דער טאטע אָבער שרעקט זיך ניט -- ער פאר.
שטייט, דער טאטע, אז דער זון זײַנער האָט ליב
צו שפּילן טעאטער מיט זיך אליין. שאַלעמקע קאָן
לאכן, װען עס מאכט זיך ניט, און וויינען, וען עס
וויינט זיך ניט.
-- טאטע, איך שפּאס ניט. א לײַטישע קאלע,
א לײַטישע מישפּאָכע.
-- לײַטישע, לײַטישע... לעמאָשל?
זעלטן טרעפט, אז שאַלעם זאָל אף א פראגע
ענטפערן דירעקט: יאָ, ניין. ער גייט ארום, רעדט
וועגן זײַטיקע זאכן, פארהוסט זיך, פארהיקעט זיך...
ער ווייסט ניט, װאָס צו זאָגן, ער האָט ניט, װאָס
צו זאָגן. דאָס זעלבע קומט פאָר איצט. און דער
טאטע באנעמט: שאָלעם קאָן ניט זאָגן קיין ליגן.
-- דו גלייבסט מיר ניט, טאטע.
-- װער איז זי?
-- א שיינע.
-- װאָס איז זי?
-- זי װוינט אין א שיין הויז.
-- טפו זאָלסטו װערף ענטפער, װי א
מענטש, װער איז זי?
װאָס קאָן ער ענטפערן, אז ער האָט פריער
ניט באטראכט, װער עס דארף זײַן די קאלע.
-- זי גיט א גרויסן נאדן, מע דארף מיט א
געוויסער סומע גיין אנטקעגן.
-- סומע... אנטקעגן... אלץ פארשטענדלעך.
גענוג!
,דער טאטע האָט א טאָעס. איך בין אן
אקשן". פון פארדראָס איז שאָלעם אוועק צו עטעלע
שאפּיראָ אהיים. די ערשטע װערטער, מיט ועלכע
ער װעט זי באגעגענען, װעט זײַן ,זע, עטעלע,
ביסט געװאָרן נאָך שענער". די טיר פון עטעלעס
דירע האָט זיך ניט געעפנט. ער האָט אָנגעקלאפּט
איין מאָל און א צווייט מאָל. ניט קיין קאָל, ניט
זי
צֹ
קיין טראָט. ער איז אװעק, נאָר געקומען צוריק
אין א שאָ ארום. די טיר איז געווען אָפן, אנטקעגן
איז אים ארויס לייקע די שווארצע.
-- איר וילט ארײַנגײן, ביטע. עטעלעס
מאמע איז געשטאָרבן. זי האָט אף אײַך געווארט,
געווארט... עטעלע איז אריבער אין אן אנדער
דירע. דאָ שטייט איר שטענדיק פאר די אויגן די
טויטע מאמע.
-- איצט װוינט איר דאָ?
-- איך,
-- בעט איך אײַך, אויב איר װעט זי זען,
גיט איר איבער, איך בענק נאָך איר.
-- אוב מיר װעט אויסקומען זי זען, אוואדע,
אוואדע...
שאָלעם איז אוועק. ער איז אָבער ניט געווען
אינגאנצן זיכער, צי זאָגט אים לייקע דעם עמעס.
װאָרעם אף דער פראגע, װוּ װױינט איצט עטעלע,
האָט זי געענטפערט, זי ווייסט ניט. א כאווערטע...
און װײיסט ניט? דעם נאָענטן שאבעס איז ער גע-
קומען נאָכאמאָל. די טיר איז געשטאנען אָפן, ער
איז ארײַנגעקומען און געבליבן שטיין אנטקעגן
עטעלען.
-- זע נאָר, עטעלע, ביסט געװאָרן נאָך שע-
נער.
-- עס קאָן ניט זײַן.
-- עמעס, עמעס. און װייסט, נאָך װאָס איך
בין אהער געקומען?
-- איך ווייס ניט.
-- ביסט דאָך מײַן קאלע. שוין צײַט, מיר
זאָלן כאסענע האָבן.
-- מיט מיר? ניין, שאָלעם, מע דארף ניט.
איך װיל ניט. לייקע, קום, באגלייט מיך אהיים.
8
װי װערט מען א דיכטער מיט אן אײגענעם
בוך לידער? שאָלעמען גײט עס פון קאָפּ ניט
ארויס. און װידער נעמט ער גיין ארום טאטן. שאָ-
לעם איז איצט פול מיט אונטערטעניקײַט, ער איז
גרייט פאלן קוירים פארן טאטן. און סײַװי װעט ער
ניט אָפּטרעטן, ער מוז דערגרייכן זײַנס.
-- שאָלעם, מײַן זון, װילסט זאָגן עפּעס
גוטס?
-- גוטס, טאטע, גוטס,
-- זייער גוט. זאָג.
-- פאָטער, שוין צײַט, איך זאָל װערן א
מענטש פאר זיך, זײַן א באלענאָס פון אן אייגע-
נער בעקערײַ. -
-- כאזער איבער דײַן נארישקײַט נאָכאמאָל,
איך פארשטיי גאָרניט.
-- װאָס פארשטייסטו ניט, טאטע? טייל מיר
אויס מײַן כיילעק.
-- כיילעק? װוּ האָסטו א כיילעק?
-- א כיילעק פון דער יערושע.
77
דער טאטע האָט א ציטער געטאָן, ער איז
אפילע בלאס געװאָרן.
-- יערושע... יערושע איז נאָך א טויטן. איך
לעב דערװײַל, גאָט צו דאנקען. איך קאָן דיר
אויסטיילן א כיילעק אוילעמהאבע.
דער טאטע שפּאסט, ס'איז אָבער א ביטערער
שפּאס. אלע קינדער זײַנען קינדער, און דעראָ
שאָלעם איז א פרעמדער, קיין זאך איז אים ניט
טײַער, ער קאָן אלץ אומברענגען, רויַנירן. צװישן
בעקער איז אזוי אויך גרויס די קאַנקורענץ, װעט
נאָך װוערן א קאָנקורענט אן אייגענער זון. פּאַשעט
א גאזלען.
-- טאטע, צום ראָװו זיך קלאָגן װעל איך ניט
גיין, נאָר אין געריכט װעל איך אָנגעבן.
-- קאָנסט אפילע שרײַבן צו פּילסודסקין.
איך האָב א נעענטערן אדרעס.
-- לעמאָשל?
-- דער מאמען.
דער טאטע האָט א שמייכל געטאָן. פון אלע
סטראשונקעס לאָזט זיך אויס -- די מאמע. זאָל זי
טאקע מיט אים ריידן, אים גוט ארײַנזאָגן. און ער
זאָגט צופרידן: ,אדעראבע, אדעראבע, רייד מיט
דער מאמען". און דאָ טאקע צינדט זיך אָן אין
שאָלעמען דער קאלטער גאזלען, ווען ער שמייכלט
אף טאָן אן אוולע. ,דער טאטע פילט ניט, װי איך
האלט אים באם האלדז, װעל איך אים אָנעמען
פארן גאָרגל",
-- װעסט כאראָטע האָבן, טאטע, פאַלג מיך.
-- װאָס בעלעבעטשעסטו... כאראָטע האָבן?
-- טאטע, איך וייס װעגן דער ינגער
אלמאָנע.
-- װאָסער אלמאַנע?
-- דו ווייסט, װאַסער אלמאָנע, די יונגע, די
שיינע, װאָס געפעלט דיר. -- און שאָלעם פילט,
װי ער האלט גוט דעם טאטן באם גאַרגל, װי ער
דריקט, באלד װעט ער דערהערן א כאָרכלען, דער
טאטע װעט נאָכגעבן, ער מוז.
דער טאטע איז אין פארלעגנהײַט, ניט װײַל
דער זון ,האלט אים פארן גאָרגל", אים װוּנדערט...
עמעס איז, אז די יונגע אלמאַנע געפעלט אים, זי
געפעלט ניט נאָר אים. זי געפעלט אים פונדער-
װײַטן, ווען זי גייט פארבײַ זייער פענצטער, קיין-
מאָל נאָענט ניט געשטאנען... װי קומען אזעלכע
רייד צו שאַלעמען? פאר זיך װייסט דער טאטע,
אז ער האָט זי איינמאָל געזען אין כאָלעם, האָט
ער אף מאָרגן געפאסט, געבעטן גאָט, ער זאָל אים
מיט אזוינס ניט שטראַפן. װי קומט עס צום זון?
און װי גרייט ער איז צו מאסערן, װי גרייט ער
איז פארקויפן דעם טאטן? קיין כיילעק קומט אים
ניט, קיין כיילעק װעט ער אים ניט אויסטיילן, נאָר
פּאָטער װוערן פון אזוינעם דארף מען.
78
נאָכן באקומען דאָס געלט האָט שאָלעם
דערפילט, אז די גאנצע װעלט איז זײַנע. ער װעט
אליין דרוקן זײַנע לידער, און װעט ער װעלן, װעט
ער כאסענע האָבן, מיט געלט איז אָפן די גאנצע
וועלט. איצט װעט אים עטעלע װידער ארומנעמען
און װידער ריידן ועגן כאסענע. זי װעט אים מיט-
פילן און מיטהעלפן. ער איז אװעק צו עטעלען
אהיים.
אין יענעם טאָג איז בא עטעלען אין שטוב
געװען א יאָמטעו. יונגע מיידלעך זײַנען געזעסן
ארום טיש מיט קיבעד: פרישע געבעקס, װאָס די
געסט אליין האָבן געבראכט, און גלעזער קאוע,
װאָס עטעלע האָט צוגעגרייט. לייקע איז אויך דאָ,
כאָטש אף דער גאס גיסט דער רעגן איבערן קאָפּ,
כאָטש פון פארטאָג אָן טרײַבט דער הארבסט דעם
אומעט איבער דער שטאָט, זײַנען דאָ אלע פריילע-
כע, לאכן צופרידן, פילן דעם קויעך פון פרײַנט-
שאפט. קיין איבעריקע רייד הערט מען ניט, נאָר
מיט די בליקן באגריסן די מיידלעך עטעלען -- זי
איז װוידער אָנגענומען אין קאָמיוג.
די טיר איז ניט צוגעשלאָסן, פארקערט, אפי-
לע א ביסל אָפן. א שאַכן מעג ארײַנקומען, װעט
מען אים מעכאבעד זײַן מיט א סטריצל. ארײַנגע-
קומען איז שאָלעם, מאַרדכע דעם בעקערס זון.
-- קומט ארײַן, קומט ארײַן -- האָט גע-
זאָגט לייקע, -- עפּעס בענקט איר אלץ נאָך אונד-
זער דירע. עטעלעס מאמע, מייטע, האָט טאקע אף
אײַך געווארט. אָבער זיך ניט דערווארט. עטעלע,
ווען האָסטו נאָך דער מאמען יאַרצײַט? יונגערמאן,
וי איך פארשטיי, קענט איר זינגען, זינגט אונדז
עפּעס אויס.
שאָלעם האָט ניט גלײַך געפונען, װאָס צו
ענטפערן. ארום טיש זיצן יונגע מיידלעך, אפן
טיש -- געבעקס מיט קאווע, אלע זײַנען פריילעך,
מע בעט אים זינגען, און ניט נאָר לייקע -- אלע
אנדערע מיידלעך (אויסער עטעלען), זיי בעטן און
לאכן, לאכן און בעטן.
,זי לאכן דאָך פון מיר. זינגען?' און ער
ענטפערט בייז:
-- איך בין ניט קײן כאז. -- נארישע
מיידלעך, זיי מיינען, אז מיטן דיכטער שאָלעם
גינזבורג קאָן מען זיך באגיין, װי מיט א באליביק
באָכערל...
-- זײַט ניט בארויגעז... דאָס געבעקס האָבן
מיר געקויפט בא אײַער טאטן.
,זי לאכן פון מיר. אויס, אויס מיט עטעלען".
און אפן געדאנק איז אים אָנגעקומען די יונגע
שיינע אלמאָנע.
אף מאָרגן האָט אים געװונדערט, פארװאָס
האָט ער װעגן איר פּריִער זיך ניט דערמאַנט.
דערבײַ מיינט שאָלעם, אז ויבאלד אן אלמאַנע,
וויבאלד א יונגע, וויבאלד א שיינע, איז גענוג צו
איר א שמייכל טאָן. אָדער, װי מע פלעגט זיך
אמאָל אויסדריקן, א פּינטל טאָן מיטן אויג, און זי
55
ועט לויפן גלײַך אנטקעגן. אים קומט אלץ, --
טראכט ער. און דערבײַ פארגעסט ער גאָר, אז זי
האָט א נאָמען -- כײַעלע, און אז פון קינדװײַז אָן
האָט מען זי גערופן כײַעלע דעם מײַסטערס. איר
טאטע געדאליע דער שלאָסער איז א בעריע מיט
גאָלדענע הענט. ארבעט האָט ער און כאיונע
האָט ער.
מיט עטלעכע יאָר צוריק אין כבײַעלע דעם
מײַסטערס אָפּגעפאָרן קיין ווילנע אין געסט צו דער
מאמעס א שװועסטער. שכיינעס האָבן עס אויסגע-
טײַטשט: זי פאָרט זיך זען מיט א כאָסן. אין ווילנע
האָט זי זיך פארהאלטן, און דאָס איז געװוען פאר
די שכיינעס דער בעסטער סימען, אז זי האָט כא-
סענע געהאט. נאָר ניט לאנג צוריק איז זי איינע
אליין געקומען צוריק צום טאטן אהיים. די שכיינעס
האָבן געפּאסקנט: אן אלמאַנע, איז זי געקומען צו
טאטע-מאמע. א ראכמאַנעס, א יונגע אלמאָנע.
אָט צו דער דאָזיקער ,יונגער אלמאָנע" איז
שאָלעם געקומען זיך באװײַזן. ער איז געבליבן
שטיין פארװוּנדערט, ווען ער האָט דערזען צוזאמען
דרײַען: לייקען, עטעלען, כײַעלען. אָט װעט אים
לייקע באלד בעטן זינגען. און עטעלע מיט כײַעלען
װעלן לאכן. ער האָט זיך אויסגעדרייט און איז
אנטלאָפן...
עס האָט געקאַנט געשען..
נאָװעלע אײנס
1
אין דעם גרויסן אומגליק פון ווילנער געטאָ
אין דעם לערער בער ליובאָשיץ נאָך צוגעקומען
א ביטערע פּערזענלעכע צאָרע -- זײַן ייַנגערער
זון בינע (ביניאָמין) איז ארײַנגעפאלן צו די דײַטשן
אין געסטאפּאָ. דער לערער האָט זיך דערפילט אין
קלעם. װאָס טוט מען? װאַס טוט מען? און עס
נעמט אים אפילע דוכטן, אז ער הערט דעם זונס
געשריי, ער דערפילט דעם זונס װײיטיק. ער כאפּט
זיך אוף, ער איז גרייט לויפן... װוּהין?
צען טעג האָט מען בינען אין געסטאפּאָ גע-
מאטערט. אפן עלפטן האַט זיך אים אײַנגעגעבן צו
איבערגעבן די עלטערן א צעטעלע: ער בעט סאם.
פאר דער מילכאָמע איז בער ליובאָשיץ גע"
ווען באװוּסט װי א גוטער לערער. אין גוטמוט
פלעגט ער אמאָל זאָגן: מײַן לערערישער פאך איז
א מאנצבלשער -- מאטעמאטיק. אָט מײַן פרױי
זעלדע איז א לערערקע פון נאטורוויסנשאפט, מער
א פרוייִשער פאך. און איצט... זעלדע, די מאמע,
זאָגט: אומבאדינגט איבערגעבן סאם! דאָס קינד
זאָל זיך ניט מאטערן. און נאָך גיט זי צו: בינע
זאָל זיך מיט אן איבעריק װאָרט ניט ארויסכאפּן.
דעם לערער איז שװער אף דעם אײַנצוגײן.
אומברענגען אן אייגן קינד מיט די אייגענע הענט!
ער קאָן עס ניט. װאָס טוט מען, װאָס טוט מען?
גאנצע נעכט שלאָפן זיי ניט. נאָר אָט קומט אָן
נאָך א צעטעלע, נאָר שוין גאָר פון בענעדיקטינער
מאָנאסטיר.
2
א לענגערע צײַט איז דער בענעדיקטינער מאָי
נאסטיר געשטאנען ליידיק, אָן מענטשן. דער סא"
דיסט, פעלדפעבל װײַס, מיט זײַנע לײַט האָבן
ארומגערינגלט דעם מאָנאסטיר, די קסיאָנדזן און
מאָנאשקעס אוועקגעפירט אין לוקישקער טורמע,
זי אָנגעטאָן געלע לאטעס, געטריבן קיין פּאַנאר
און דערמאָרדעט. ערשט אין א צײַט ארום זײַנען
פון קראָקע אָנגעקומען זיבן מאָנאשקעס.
איינע פון זיי איז די מאָנאשקע-מוטער. אמאָל
האָט די ,, מוטער" געהאט א נאָמען -- וואנדא. וואנ-
דא איז געוען א שיין און שלאנק פּויליש מיידל.
זי האָט געענדיקט דעם קראָקער אוניװערסיטעט,
און נאָך זײַענדיק א סטודענטן, איז זי געװאָרן א
סאָציאליסטקע. דערנאָך האָט זי זיך פארליבט אין
א פּולישן יונגנמאן. זיך פארליבט מיט אלע טעג
און יאָרן פון איר יונג לעבן. זי האָט זיך פון אים
ניט געקאָנט אָפּרײַסן, אלץ אים נאָכגעגעבן. זי איז
געווען גליקלעך. עס גייט דורך א צײַט, און וואן-
דא דערוויסט זיך, אז איר געליבטער האָט א פרוי
און קינדער, און זי, וואנדא, איז בא אים נאָר א
שפּילכל אף האנאָע צו האַבן.
קימאט דרײַ כאדאָשים אין זי געלעגן א
שווערע כוילע און געבעטן אף זיך דעם טויט. די
היימישע האָבן אכטונג געגעבן, זי זאָל זיך דאָס
לעבן ניט נעמען. מיט דער צײַט איז געקומען א
גלײַכגילטיקע בארויקונג. קיינעם גלייבט זי ניט,
גאָרנישט דארף זי ניט. זי איז אוועק אין מאָנאס-
טיר.
79
3
דער מאָנאסטיר פון די זיבן מאָנאשקעס איז
פון אלע זײַטן ארומגערינגלט מיט א בעטאָנענער
וואנט. שטרענג. פרעמד. א װײַטע װעלט. איני
װײניק: א מאָקעם-מיקלעט פאר געליטענע. אנטלאָי
פענע פון די פאשיסטן, קעמפער פון דער געטאָ,
פּארטיזאנער. אין א נויט קאָן מען דאָ איבערנעכ-
טיקן, זיך אויסבאהאלטן. די , מוטער" נעמט אוף
און העלפט. געוװוען אפילע א פאל, װען זי האָט
עטלעכע געטאָדקעמפער איבערגעטאָן אין מאָנאשי
קע-קליידער, זיי זאָלן זיך ראטעווען אין פאל פון
אן אָבלאװע. אהער, צו דער ,מוטער", איז נאָך
דעם, װי אים האָט זיך אײַנגעגעבן צו אנטלויפן פון
דער עקזעקוציע, געקומען זיך אויסבאהאלטן בינע
ליובאָשיץ. און דאָ, אין בענעדיקטינער מאָנאסטיר
פון די זיבן מאָנאשקעס, האָט ער געטראָפן צוויי
באָכערימלעך פון זייער הויף.
אלע דרײַ האָבן שוין אזויפיל געזען און
איבערגעלעבט, אז זיי פרעגן גאָרניט איינער באם
אנדערן. זיי דערפרייען זיך איינער מיטן אנדערן,
שװײַגן, שמייכלען. שפּעטער אָבער, דער טאָג האָט
גענומען פארגיין און איבער דער בעטאָנענער
ואנט האָט דאָ גענומען פריער פינצטער װערן
האָבן אלע דרײַ געוועזענע שכיינים גענומען פירן
א שטילן שמועס. אלע דרײַ -- פארשיידענע, אָבער
מיט פיל ענלעכקײַט איבער די לעצטע שװערע
יאָרן -- פארביטערונג און טײַנע! מע טאָר ניט
פארשװײַגן קיטעלן, מע דארף אים אָנלערנען.
-- וװיָאזוי?
אין א טאָג צװויי ארום זײַנען זיי זאלבעדריט
אוועק אין געטאָ. די ,מוטער" האָט זיי געבענטשט,
געגעבן עסנווארג אפן װעג און באם געזעגענען
געזאָגט: ,שלאָגט! נאָר היט זיך!"
ניט געקוקט אף דער ענגשאפט, האָבן די
ליובאָשיצעס ארײַנגענומען צו זיך אלע דרײַ. װער
עס שלאָפט אפן טיש, װער -- אונטערן טיש.
3
אין געטאָ זײַנען געוען פארשיידענע דײַטשײ
שע באלעבאטים. און יעדער האָט געהאט זײַן גאנג,
זײַן סטיל אין אומברענגען מענטשן.
פראנץ מורער -- אן אכזער, ליב געהאט
פּײַניקן מענטשן, שמײַסן יונגע מיידלעך, ארײַנקר
מען אין דער װײַבערשער באַד, וען פרויען באָדן
זיך. ארײַנקומען אין די הײַזער, זוכן אומעטום, צי
האָט מען ניט מער שפּײַז, ויפל מע מעג (ליט
זײַן מיינונג). געטריבן מענטשן קיין פּאָנאר אף
אומקום.
מארטין װײַס -- א סאדיסט. געווען א פאר-
ביסענער סוינע פון שיינע יִַדישע מידלעך. זי
80
געפּײַניקט, געשאָסן פון הינטן אין קאָפּ, גויסעסי
דיקע זיי געשלעפּט צו דער גרוב. קליינע קינדער
דערשטיקט מיט די אייגענע הענט. בארימט געװאָרן
מיט זײַן שאפן אין ווילנע א מעלוכישן שאנד-הויז.
געווען באלעבאָס איבער פּאָנאר. און אלץ װערט
בא אים געטאָן מיט דער ברוטאלער גראָבקײַט פון
א דײַטשישן פעלדפעבל.
קיטעל -- א גאזלען פון א באזונדערן שניט.
א יונג דײַטשל מיט איידעלע מאנירן. אויסערלעכן
גלאנץ, העפלעכקײַט. שטענדיק שמייכלט ער. דער-
צו א מוזיקאנט. ער שרײַט ניט, װען ער שיסט, ער
שמייכלט נאַר דערבײַ מיט געזונטע װײַסע צין.
ער װײַזט ארויס זײַן בעריעשקײַט, װי א קונסט-
מענטש. מיט איין האנט שפּילט ער אף דער פּיאנע,
מיט דער צווייטער -- שיסט ער. ער איז מעכאבעד
דעם ייִדישן שערער מיט א פּאפּיראָס און פרעגט
דערבײַ: , פּײַער דארפסטו?" ער כאפּט ארויס זײַן
רעװאָלװער און שיסט: ,אַט האָסטו פײַער". ער
טרײַבט ארויס א גאנצע מישפּאָכע װינטער אפן
פראָסט, הײסט זײַנע מענטשן (ריכטיקער:
אומענטשן) אראָפּצורײַסן פון זי די קליידער. ער
שטייט און קלײַבט נאכעס פון דעם, װי מענטשן
ווערן דערפרוירן. אלע זונטיק שפּילט ער אין וויל-
נער ראדיאָ אף א סאקסאַפאָן און זינגט דערבײַ
לידלעך. ער קומט אין געטאָ, גייט פארבײַ די
טירן און פענצטער, הערט, װאָס רעדט מען, װאָס
טוט מען, צי דארף מען ניט עמעצן שיקן קײן
פּאָנאר.
הײַנט איז דאָס זעלבע. הײַנט, װי מיט עטלע-
כע טעג צוריק, איז ער געבליבן שטיין בא דער
טיר פונעם ערשטן שטאָק. ער באוועגט זיך, װי א
קאץ אף ווייכע קישעלעך, מע זאָל ניט הערן. און
פּלוצלינג... גיט זיך אן עפן אוף די טיר און פיר
הענט כאפּן אים ארײַן אין א פינצטערן קאָרידאָר.
די טיר װערט צוגעמאכט. קיטעל קאָן גאָרניט
באגרײַפן, װאָס דאָ קומט פאָר. די זעלבע הענט
גיבן אים גאָר ניט איידל א גוטן שטופּ פאָרױס. ער
פאלט ארײַן אין א ליכטיקן צימער. צווייען כאפּן
אים פאר די הענט, און א דריטער באזוכט אים
און נעמט צו דאָס געװער. ער פארשטייט ניט און
קאָן טאקע ניט פארשטיין, װאָס קומט דאָ פאָר? צי
דען זײַנען די רוסן ארײַן אין שטאָט? װען? עס
קאָן ניט זײַן! נאָר אָט זאָגט אים אף א ייִדישלעכן
דײַטש בינע ליובאָשיץ: , ביטע, זיצן זי, הער קיי
טעל", צי קיטעל פארשטייט ניט, צי ער װיל ניט
פארשטיין. ער רירט זיך ניט, ער שטייט. און בינע
כאזערט איבער: , ביטע, זיצן זי". קיטעל באװועגט
זיך ניט, ער װיל ניט. און דאָ דערפילט ער א
פּלעט פון א הארטער ביינערדיקער האנט אין זײַן
געקעכלטער באק. עס טרייסלט אים אוף. און בינע
זאָגט צום דריטן מאָל: ,זיצן זי, ביטע". קיטעל
שטייט און רירט זיך ניט. זעצן זיך -- הייסט
פאָלגן, זיך אונטערגעבן. ער איז דאָך קיטעל, א
דײַטשישער אָפיצער. ניין! און דעמלט פאָרט מען
5--51
אים ארײַן מיט א פראסק פון דער שװערער האנט
אין דער צווייטער באק. ער ציטערט אוף, ער װיל
שרײַען, נאָר טוט עס ניט.
װאָס קומט עס פאָר? איין טראָט אריבער דער
טיר איז ער אף אלץ און אלעמען באלעבאָס. װאָס
ער װיל -- מעג ער. װאָס קומט עס איצט פאָר,
װאָס איז אזוינס געשען, גאָט מײַנער!
און די באָכערימלעך טראכטן זייערס: ער
װעט זיך אונטערגעבן? דאָס װאָלט געווען א שיינע
נעקאָמע.
קיטעל ווארט און גלייבט: מע װעט אים זוכן
און באפרײַען. דעמלט װעט ער די גאנצע געטאַ
אויסשטעלן אין איין ריי, ער װעט שיסן, שיסן,
שיסן... קיין איינעם ניט דורכלאָזן. זעצן זיך װעט
ער ניט, ניין, בעשום-אויפן ניט. ער איז פארצאָרנט,
נאָר שװײַגט. זײַן צײַט װעט קומען.
-- ביטע, זיצן זי...
אין טיר קלאפּט מען. װער? צום דאָזיקן
קלאפּן זײַנען ביידע צדאַדים וואך און פילבאר..
װער קלאפּט, װער? קיין ענטפער קומט ניט. דוכט
זיך, מע האָט גאָר געקלאפּט אין א שכיינעסדיקער
טיר. עס הערן זיך אָבער שטימען. צי ניט קין
דײַטשן? ניין! מע רעדט שטיל. דײַטשן ריידן הויך,
שרײַען, כאָרכלען. װוידער א קלאפּ אין טיר. איצט
הערט מען שוין גענוי, ס'איז אין זייער טיר. בינע
גייט צו, לייגט צו דעם אוער צו דער טיר, עפנט
לאנגזאם.
-- כײַעלע, קום ארײַן.
כײַעלען וייסט מען. דער אכזער פראנץ מר
רער האָט זי געשמיסן באם טויער פאר אלעמען
אין די אויגן.
-- קום װײַטער, זע אונדזער גאסט.
כײַעלע דערזעט קיטעלן און װויל לויפן.
-- שטיי. ער אליין קאָן ניט לֵויפן. גע
פּענטעט, װוי א האָן אין קאטוך,
כײַעלע קוקט אים אָן. און קיטעל קוקט זי
אָן. ,מע קוקט שוין אף מיר, װי אף א כײַע אין
שטײַג', -- טראכט קיטעל און קאָן אלץ ניט בא-
נעמען: ס'איז װירקלעכקײַט, צי א בייזער כאָלעם?
און כײַעלע דערמאָנט זיך, װאָס מיט איר איז
פאָרגעקומען באם טויער. זי נעמט ציטערן, טרערן
באװײַזן זיך.
-- ניט ער, נאָר מורער... אלציינס, די זעל-
בע... איך װאָלט אים... -- זי צעװויינט זיך. -- גע-
שמיסן באם טויער.
-- כײַעלע, באם טויער קאָן מען נאָך דער"
װײַל ניט. דאָ קאָן מען.
כײַעלען דוכט זיך, זי איז אפילע זיכער, אז
זי װאָלט אים געשמיסן, דער לערערקע זעלדע
דוכט זיך אויך דאָס זעלבע, די באָכערימלעך צווייפ-
לען ניט. עס צווייפלט נאַר דער לערער פון מא-
טעמאטיק. און אָט האָבן די זעלבע פיר הענט, װאָס
האַבן קיטעלן ארײַנגעכאפּט אין צימער ארײַן, אים
א נעם געטאַן און אוועקגעלייגט אף דער קושעט-
קע, אראָפּגעריסן די הויזן... נאָר... קיינער קאָן ניט
און װיל ניט שמײַסן. קיינער ניט.
דער לערער בער ליובאָשיץ זאָגט:
-- מיר זײַנען ניט קיין דײַטשן. איך מוז אין
דעם פאל צוגעבן: צום באדויערן. איך קאָן שיסן,
שלאָגן, אָבער שמײַסן...
און איצט, אז בינע זאָגט: גזיצן זי, ביטע",
זעצט זיך קיטעל טייקעף אוף. קיטעל אליין פילט
שויןן.-אז.- ער.. אי מעה. קיץ. אַטוצעה. ניט,. קיין
מאנצבל ניט, ער איז ניט געשמיסן, אָבער געלעגן
מיטן הוילן ארוף... און דאָס איז גענוג פאר אן
אָפיצער צו נעמען זיך דאָס לעבן. צי טראכט אָבער
אזוי קיטעל?
אין טיר קלאפּט מען. די , מוטער". זי האָט
ריזיקירט און געקומען זען, װאָס מיט יאירץ"
ייִנגלעך איז געשען. זי איז אומרויק.
נאַװעלע צװוײ
1
יעדער מענטש קאַָן זיך האָבן זײַן טרייסט.
קיטעל, דער באלעבאָס פון ווילנער געטאָ, האָט זיך
איצט זײַן טרייסט: גוט, װאָס די , מוטער" איז
געקומען מיט עטלעכע מינוט שפּעטער און ניט
געזען אים מיטן הוילן ארוף. אפּאָנעם, קיטעל איז
בא זיך געפאלן, אז ער זוכט א טרייסט. ער שעמט
זיך -- דער גאזלען שעמט זיך.
און די ,,מוטער" באטראכט אים. פאר איר
איז עס שטארק אומדערווארט. זי איז געקומען
זען, װאָס אירע ייִנגלעך מאכן, און געטראָפן קי"
טעלן. קיטעלן? און ער זעט גאָרניט אויס װי א
באלענאָס, פאר װעמען מע דארף מױרע האָבן,
פארקערט אפילע -- עס דוכט אויס, אז ער אליין
האָט מוירע. זי זאָגט גאָרניט, זי שװײַגט, זי װוּנ-
דערט זיך. ער אף איר קוקט אויך. זײַן קוקן בא"
טײַט: ,װעסט גיין צוריק, דערצייל, װעמען מע
דארף, זיי זאָלן מיך קומען באפרײַען.
דער עמעס איז, אז מע זוכט אים טאקע,
אָבער קיינער זוכט אים ניט אין געטאָ. װעלכן
דײַטש קאָן אײַנפאלן אזא װילדער געדאנק, אז
קיטעלן זאָל מען פארהאלטן אין געטאָ. מעשוגאסו
דער געביטס-קאָמיסאר אָבער פרעגט אף אים,
פאָדערט אים. װוּ קאַן ער זײַן?
די וואך באם טויער זאָגט: מע האָט געזען,
אז ער איז ארויס. װוּ זשע איז ער? ניט אנדערש,
באם טויער זיצן בלינדע.
בלויז איינער פון קיטעלס יויצע-מעשאָרסים,
פרידריך וויזע, װאָס שלעפּט נאָך זיך דעם רעכטן
פוס, שטויסט זיך אָן, װוּ הער קיטעל קאַן זײַן.
קיטעל פלעגט ניט זעלטן פארפאלן װערן בא זײַן
,געליבטער". װויזע שװײַגט אָבער, ניט זײַן זאך
איז אָנצורירן קיטעלן.
81
2
אפן צווייטן טאָג האָט שוין גענומען זוכן
קיטעלן דער געוועזענער באלעבאָס פון דער געטאָ,
מארטין װײַס. צום אלעם ערשטן איז ער געקומען
אין געטאָ. פארװאָס? פון געװױינהײַט װעגן. מארטין
האָט געפאָדערט פון פרידריך ויזע, ער זאָל אים
זאָגן (ער דארף ויסן), װוּ קאָן פארפאלן װערן
קיטעל? וויזע האָט אים ארויסגעזאָגט זײַן כשאד.
-- אוב אזוי, איז גוט, -- האָט מארטין װײַס
געזאָגט צופרידן, -- אויב אזוי, װעט ער קומעף.
אײביק קושט מען זיך ניט. -- און ער איז רויק
אוועק צו זיך אין זײַן װוינונג.
מארטין װײַס איז געקומען אויך אפן דריטן
טאָג. געקומען אַן דעם שטענדיקן געשרײ און
טומל. דער שװערלײַביקער, מיטן גרויסן שארבך"
קאָפּ מארטין װײַס, דער גרויסער בעריע אף האר"
גענען, שטיקן, שיסן, איז, לאָזט זיך אויס, א גרויי
סער פּאכדן. ער שרעקט זיך, האָט מוירע, ציטערט
פאר זײַן לעבן. און אָט איבער דער שרעק פאר
זײַן לעבן איז ער גרייט אומצוברענגען א גאנצע
וועלט. און לויט זײַנע מעגלעכקײַטן טוט ער עס --
ברענגט אום, פארניכטעט, פארגוואלטיקט. און דאָ
איז נאָך אזא צופאל, װען מע באפאלט טאקע. װוּ
איז קיטעל?
און מארטין װײַס נעמט זיך ארומקוקן, צי
גייט מען אים ניט נאָך, צי װיל מען אים ניט בא"
פאלן. ער האָט מוירע צו זײַן אליין און גיין אליין.
אין געטאָ איז איצט שטיל, רירט קיינעם ניט, פאלט
ניט אָן. ער געהערט צו יענע העלדן.. לאָזט מען
זיך שמײַסן -- שמײַסט ער אָן א סאָף. שטעלט מען
זיך קעגן -- אנטלויפט ער.
און דער געביטס-קאָמיסאר נױיגעבויער פאָי
דערט, דראָעט, שרײַט: קיטעל!
און מארטין װײַס באנעמט, אז ער שטייט פאר
א צאָרע, מאמעש פאר א קאטאסטראָפע. ער קאָן
קאליע מאכן זײַן גאנצע קאריערע, פארלירן אלע
זײַנע פארדינסטן, מע קאָן אים נאָך שיקן אפן
פראָנט.
צוויי טעג האָט קיטעל ניט געגעסן און ניט
געטרונקען. אפן דריטן האָט ער אלין געבעטן
עפּעס אין מויל ארײַן. אויסערלעך איז ער שוין
גאָרניט ענלעך אף אן אױיסגעפּוצט דײַטשל, אָבער
אינערלעך איז נאָך מער אויסגעוואקסן דער גאזלען
אין אים, ער האָפט נאָך, ער גליבט: מע זוכט
אים, מע װעט אים באפרײַען.
אָבער דערװײַל -- װוּ איז ער?
דער געביטס-קאָמיסאר פאָדערט: א לעבעדיקן
אָדער א טויטן.
82
און כאָטש מארטין װײַס און פרידריך װיזע
פארשטייען, אז אזוי לאנג קושט מען זיך ניט, און
אויב ער איז יאָ געוװען בא זײַן ,געליבטער", איז
ער שוין פון לאנג פון דאָרט אװעק, דאָך גײיען
זי ביידע אים זוכן. זיי מוזן אים געפינען. קיטעלס
געליבטע איז אן עכטע דײַטשקע. הילדע איז א
װוּקסיקע, א שטאלטנע, זי האָט זיך ליב און האלט
פון זיך זייער. דערצו איז זי א געטרײַע נאציסטן
און א גאָטספאָרכטיקע קאטויליקערן. אין וילנע
האָט איר מיט אלץ אָפּגעגליקט. א גוטע שטעלע,
א שיינער געליבטער, א פײַנע דירע. עמעס, די
פײַנע דירע מאכט איר אַפט קאליע די גוטע שטי"
מונג. צו װאָס זי נעמט זיך ניט -- צו דעם װעש,
צו די קליידער, צום ביכער-שראנק, צו די בילדער
אף די װענט -- צו אלץ, װאָס האָט געהערט די
פריִערדיקע באלעבאטים, -- שטויסט זי זיך אָן אף
ייִדן, אף ייִדישקײַט, אף יַדישן אָפּשטאם. אין
הארצן גיט דעמלט א שטאַך, א ברען, זי װערט
בייז, אָנגעגאָסן מיט גאזלען, מאָלע כוימע. די
באקן װערן רויט און הייס. זי נעמט רייכערן א
סיגארעט נאָך א סיגארעט. גיט איר איצט א ייָדן,
אלציינס -- א מאנצבל, א פרוי, א קינד -- װעט
זי מיט די אייגענע הענט דערשטיקן, דערשיסן,
אראָפּווארפן פון א הויכן עטאזש. זי האָט שין
ניט איינעם אומגעבראכט און קאָן נאָך אלץ ניט
אָפּװישן איר שאנד. איר שאנד: נאָך א יונג מיידל
האָט זי געליבט א ייִַדיש ייִנגל, אים געקושט און
געהאלדזט. און, פארשטייט זיך, אז אין איר שאנד
זײַנען שולדיק אלע ייָדן.
הײַנט איז די שטימונג בא איר א גוטע, זי
ווארט אף , אים", אף קיטעלן. זי איז אויסגעוואשן,
אױסגעפּוצט. זי בענקט. אירע אָרעמס זײַנען פאר
אים גרייט. אָט... זײַן קלאפּ אין טיר. זי לויפט
עפענען.
-- גאָט ליבער! -- שרײַט אויס הילדע. זי
פארשטייט ניט, װאָס דאָ קומט פאָר?
אָנשטאָט איר יונגן שיינעם קיטעל קומען
ארײַן צװויי אלטע מעשונע לײַט, ענלעך גאָר אף
וואנזיניקע. איינער א דיקער, מיט א געשװאָלענעם
קאָפּ, װאָס שוויצט, און דאָס שווייס רינט אף ביידע
באקן. דער צװייטער -- א הינקעדיקער, װאָס
פאָכעט מיט די הענט אין אלע זײַטן. די ארײַנגע-
קומענע שרײַען אויס , הײַל היטלער", און אָן א
דערלויבעניש קומען זיי ארײַן אין צימער. באלד
לדרבת דערקלערן זיי: , פרײַלן, דער געביטס-קאָ-
מיסאר פאָדערט קיטעלן".
הילדע װײַזט זי אף דער טיר און זאָגט אין
גרויס גרימצאָרן;
-- דומע לײַט, ראוס!
די דומע לײַט אָבער בעטן זיך, אז די פרײַלן
זאָל האָבן מיטלײַד, זאַל זײַן לײַטזעליק און זי
ניט אומברענגען. זי זוכן קיטעלן. הילדע װערט
נאָך מער אָנגעצונדן: װאָס הײיסט עס, בא איר
זוכט מען קיטעלן! בא איר! ראוס, ראוס! זי װעט
רופן פּאָליצײ. נאָר אָט דער דיקער פארשוויצטער
מיטן געשװאָלענעם קאָפּ פאלט אף די קני און
בעט, אז די פרײַלן זאָל זיי ניט אומברענגען. שוין
דרײַ טעג, װי הער קיטעל איז פארפאלן געװאָרן.
,אין ערגעץ ניט פאראן. מיר מוזן אים געפינען.
פּרײַלן, האָט מיטלײַד. דער געביטס-קאָמיסאר האָט
באפוילן: א לעבעדיקן אָדער א טויטן".
פרײַלן הילדע עפנט דאָס מויל, נאָר רידן
איז איר שווער. קוים זי זאָגט: ,א טױטן... װאָס!
-- א לעבעדיקן אָדער א טױטן, -- זאָגט
אונטער דער הינקעדיקער און פאָכעט מיט די
הענט.
ערשט איצט דערגייט צו הילדען, נאָך װאָס
די לײַט זײַנען געקומען. ניטאָ קיטעל, ניט פאראן
מער איר געליבטער, װיי, װײי, ניטאָ מער... הילדע
וויינט.
מארטין װײַס און פרידריך וויזע גייען צוריק
מיט גאָרניט,
מארטין װײַס, וועלכער איז פאר דער פרײַלן
הילדע געשטאנען אף די קני, איז פון איר ארויס
א צעטראָגענער, א צעקאָכטער. דער לעצטער
שאנס האָט געפּלאצט. איצט ווייסט ער, װאָס ער
האָט צו טאָן. אויב ער װיל ראטעוען זײַן לעבן,
בלײַבט אים איבער איין אויסװועג: קומען אין געטאַ
און שטעלן א באדינג: ,אוב איר ווילט לעבן, זאָלט
איר געפינען קיטעלן. זוכט אים װוּ. איר ווילט --
אין שטאָט, אויסער דער שטאָט.. קיטעלן זאָלט
איר ברענגען א לעבעדיקן אָדער א טױטן. אויב
ניט, װעל איך אלעמען אומברענגען ביז איינעם".
און אין דער געטאָ קומט ער ארײַן מיטן רעװאֵל-
װוער אין דער האנט, װער עס װעט קומען אנטקעגן,
װעט ער ניט שאנעווען. ער װעט שיסן, שטיקן..
ער מוז זיך ראטעווען. אין געטאָ װערט פּוסט, מע
באהאלט זיך אויס פון א קויל -- דער סאדיסט איז
געקומען. מארטין װײַס שיסט אין אלע זײַטן,
עמעצן װעט טרעפן. ער שיסט.. און פּלוצלינג,
אומדערווארט גיט זיך אן עפן א טיר, פיר הענט
גיבן אים א כאפּ ארײַן אין פינצטערן קאָרידאָר.
די טיר פארמאכט מען. גאָר ניט איידל גיט מען
דעם דיקן פארשוויצטן װײַס א שטופּ פאָרויס, און
צוזאמען מיטן רעװאָלװער אין די הענט פאלט ער
ארײַן אין א ליכטיקן צימער. צווייען כאפּן אים
פאר די הענט, א דריטער באזוכט אים און נעמט
צו דאָס געווער.
װוּ איז ער? װאָס איז געשען?
-- ביסט צוגאסט בא ייָדן.
ער פארשטייט ניט. װוּ איז ער, בא װעמען
צוגאסט?
-- בא די טאטעס און מאמעס פון די קין-
דער, וועלכע דו האָסט דערשטיקט, בא די מייך-
לעך, ועלכע דו האָסט געשאָסן פון הינטן אין
קאָפּ. פארשטאנען?!
ער קוקט מיט צעטומלטע אויגן, אים װערט
קאלט. גאָט מײַנער, װי קומט ער אהער!
אין טיר קלאפּט מען. װער? בינע גייט צו דער
טיר, הערט זיך אײַן, עפנט.
-- סאָרעלע, קום ארײַן, קום װײַטער, זע
װאָס פאר א גאסט מיר האָבן!
סאָרעלע דערזעט דעם גאסט. בלײַבט שטיין.
שװײַגט. דערנאָך זאָגט זי צו זיך אליין, װי זי
גלייבט זיך ניט:
-- דער סאדיסט? דער גאזלען? װאָס טוט
ער דאָ, פונוואנען?
בינע ענטפערט:
-- ער איז געקומען מאכן כעזשבן, באקומען
װאָס אים קומט.
סאַרעלע ווארפט זיך צו אים מיט די פויסטן,
זי װעט אים...
אין טיר קלאפּט מען.
-- ווער?
די ,מוטער" איז געקומען. זיך פארבענקט. עס
רעדט זיך אזוי -- פארבענקט. זי איז אומרויק. זי
קאָן זיך ניט פאָרשטעלן, מיט װאָס עס קאָן זיך
ענדיקן דער צופאל מיט קיטעלן. און אז זי קומט
ארײַן, לאָזט זיך אויס: די ייִנגלעך האָבן ארײַנגע-
כאפּט אויך מארטין װײַס. דער ,מוטער" געפעלט
עס. אָבער מאטקא באָזקא טשענסטעכאָווסקא, פאָר-
זיכטיק דארף מען זײַן. עמעס, דעם סוינע דארף
מען שלאָגן, אָבער אליין דארף מען דאָך בלײַבן.
זי קוקט זיך אײַן אין דעם סאדיסט, באטראכט אים,
זאָגט:
-- הייליקע מוטער, זע נאָר, װי אומענטשן
זײַנען בארופן צו אומברענגען מענטשן. אפילע
קוקן אף אים רופט ארויס עקל. -- זי שפּײַט אויס.
נאָװעלע דרײַ
1
מארטין װײַס און פרידריך וויזע זײַנען אוועק.
הילדע איז געבליבן זיצן אף איר אָרט. דערנאָר,
וי זיך אופגעכאפּט, װי זיך דערמאָנט, געװאָלט זי
אָניאָגן. ס'איז געװען שוין שפּעט. זי פארשטייט
ניט, װאָס הייסט -- קיטעל איז פארפאלן געװאָרן?
װי קאָן א מענטש פארפאלן װערן! און דערצו --
קיטעל. און זוכן אים זײַנען געקומען צוויי מאָדנע
7 און דעריקער: פארװאָס צו איר? קיינער
88
ווייסט ניט וװעגן זייער באקאנטשאפט. פארװאָס?
אין דער רעגע קומט איר אוף גאָר אן אנדער גע"
דאנק. װוּ איז ער טאקע פארפאלן געװאָרן? צי
ניט בא דער מיעסער קאטרין?! שוין דאָך געװען
איינמאָל אזא פאל. ער אליין איז זיך מוידע געװוען
(און װער ווייסט, וויפל מאָל ער איז זיך ניט מוידע
געווע). זי װערט אין דעם זיכער. אװאדע! די
מיַעסע קאטרין איז איר מעקאנע, האָט זי פאר-
שלעפּט צו זיך קיטעלן און לאָזט אים ניט אָפּ.
הילדע קאָן ניט אין דער ערשטער מינוט באנעמען,
פארװאָס נעמט זי ארויס אירע קליידער פון אלמער
און נעמט זיך אָנטאָן. װאָס װויל זי מיט דעם זאָגן?
נאָר אינגיכן הייבט זי אָן צו פארשטיין -- זי װעט
ניט שװײַגן, זי גייט צו דער מיעסער קאטרין.
דאָרטן װעט זי טרעפן קיטעלן. װאָס װעט ער זאָגן?
קאטרין די מיַעסע איז גאָרניט אזוי מיִעס, װי
עס װילט זיך הילדען. עמעס איז, אז הילדען בא
מערקט מען פונדערװײַטן: א שטאלטנע, א בלאַנדע,
א לעבעדיקע, א שטרענגע. קאטרין איז נידעריקער,
שטשופּלער, היימישער, מיידלש-יונג. מיט איר קאָן
מען לײַכטער פארפירן פרײַנטשאפט. איין שטריך
װאָלט זי געדארפט פארייניקן -- גאדלעס. גאדלעס
בענעגייע דער אָרטיקער באפעלקערונג. א דײַטש
אין דײַטשלאנד איז טאקע אן אריִער, אָבער אין
פּױלן, ליטע, װײַסרוסלאנד װיל ער זײַן א גאָט --
דײַטשלאנד, דײַטשלאנד איבער אלעס! און כאָטש
קאטרין איז אויך א נאציסטן און א קאטויליקערן,
איז צװישן ביידנס באציונג ארײַנגעקומען די
פרויען-אייגנליבע. ביפראט ביידן געפעלט איין קי'
טעל. הילדע מיינט, אז איר קומט אלץ, די גאנצע
וועלט. און אויך... קיטעל. און אָט די מיִעסקײַט
רײַסט פון איר אָפּ שטיקער קיטעל. דאָ קומט שוין
ארײַן סינע.
באגעגענען זיך מיט קאטרין האָט הילדע קיין
גרויסן כיישעק ניט. אָט די מיִעסע קאטרין האָט
א מיַעסע טעווע -- זיך ארײַנגריבלען מיט די נעגל
אין א פרעמד פּאָנעם. אָבער טרעפן בא אָט דער
קאטרין קיטעלן װיל זי, זייער ויל זי. זי גייט אין
וועג און צווייפלט: גיין צי ניט גיין? נאָר זי גייט.
עס ציט זי, זי מוז. קיטעל!
װי אלע דײַטשן, װעלכע קומען קיין װילנע
הערשן, פארנעמען דירעס אף די שענסטע גאסן
אין די שענסטע הײַזער, װױינט קאטרין װופּע אף
גרויס-פּאָהוליאנקע. און עס קאָן אפילע זײַן, או
אין דער דירע, װוּ פריִער האָט געװוינט דאָקטער
שאבאד (אזא כילעל-האשעם!).
הילדע האָט אירע זאָרגן. זי לייענט א צײַז
טונג, װיל װיסן, װאָס דער פיורער זאָגט, האָט
אמאָל אויך אן אייגענע מיינונג. די קאטרין איז װי
84
א זומער-פייגעלע -- ארומפליען, זוכן א בעסערן
ביסן, האנאָע האָבן.
הילדע קומט אָן צום הויז, װוּ קאטרין װוינט,
שטעלט זיך אָפּ. זי צווייפלט נאָך. זי, הילדע, קאָן
א סאך פארלירן. אָט יענע מיעסניצע האָט ניט װאָס
צו פארלירן. זי איז שוין אף די טרעפּ, צוריק גייט
מען ניט. זי קלינגט אָן. די טיר עפנט קאטרין, זי
איז גליקלעך, שטארק צופרידן, װאָס הילדע איז
געקומען. הילדע וייסט עפשער, װאָס איז געשען
מיט קיטעלן? װאָס הייסט -- פארפאלן געװאָרן?
אזא אומגליק, אזא אומגליקו
ביידע באגעגענען זיך, װי
ביידע טרויערן און זיפצן:
-- אזא גוטער מענטש.
-- געווען אן עמעסער דײַטש.
-- א ריינער אריִער, א פּאטריאָט.
-- א יונגער, א שיינער.
קאטרין איז אָבער ניט פון די, װאָס קאָנען
לאנג טרויערן. זי שטעלט קיבעד. ביידע זיצן, װי
שוועסטער, און דערמאָנען צום גוטן דעם פארפא-
לענעם.
-- און סארא מאנצבל ער איז געװען א
ברען! -- זאָגט קאטרין.
הילדע שװײַגט. זאָגט גאָרניט.
-- אזא מאנצבל איז שער צו פארגעסן, --
זאָגט װוידער קאטרין.
הילדע װויל װידער שװײַגן, נאָר האלט ניט
אויס. זי פרעגט:
-- פונוואנען ווייסטו, קאטרין?
-- פונוואנען? ער פלעגט צו מיר קומען.
-- צו דיר?
-- צו מיר.
-- מיסטאמע איין מאָל אין יאָר.
-- ניין, מײַן טײַערע, צוויי מאָל א װאָך.
-- ניט עמעס.
-- עמעס,
-- א ליגן, ער פלעגט קומען צו מיר,
-- צו דיר איין מאָל אין װאָך.
-- פונוואנען ווייסטו?
-- קיטעל האָט מיר דערציילט.
-- קיטעל? ניט עמעס.
-- עמעס.
-- א ליגן!
-- עמעס.
-- א ליגן! מאלפּע, מיִעסניצע!
-- אין בעט בין איך א שיינע, שענער פון
דיר.
-- דו?
-- איך. קיטעל האָט מיר פארטרויט, אז אין
ליבע ביסטו א טרוקענע, א קאלטע.
-- א ליגן -- הילדע שפּרינגט אוף. -- א
ליגן! -- זי ברענט, זי קאָכט. די באקן װערן רויט
און הייס. און זי ווארפט זיך אף קאטרין מיט די
נעגל...
גוטע פרײַנט.
אף מאָרגן האָבן זיי בידע געשרינן צום
געביטס-קאָמיסאר. איינע, אז אין קיטעלס פארפאלן
ווערן איז שולדיק קאטרין זופּע. די צװייטע, אז
שולדיק איז הילדע זיפּעל.
8
און קיטעל? ער שטארקט זיך, שטארקט זיך,
נאָר פאלט, פאלט. װאָס איז מיט אים? אזוינס האָט
ער זיך אפילע אין כאָלעם ניט געקאַנט פאָר-
שטעלן.
מארטין װײַס זיצט, װי א גלאָמפּ. גיב אים
נאָר עסן און װאָס מער.
אין שטאָט דערציילט איינער דעם אנדערן
אפן אױיער: פארפאלן געװאַרן קיטעל, פארפאלן גע-
װאָרן װײַס. ריידן װעגן דעם טאָר מען ניט. פאר
פאלשע קלאנגען קאָן מען ארײַנפאלן אין לוקיש-
קער טורמע.
דער געביטס-קאָמיסאר איז אומרויק, פאר-
זאָרגט. צוויי אָפיצערן זײַנען בא אים פארפאלן
געװאָרן אינמיטן העלן טאָג. װאָס װעט זאָגן בער-
לין? ער קאָן שלעכט אָפּשנײַדן. און ער באפעלט:
טייקעף זאָל קומען פראנץ מורער. אף אים קאָן ער
זיך פארלאָזן.
געקומען פראנץ מורער. ער איז גרייט אויס-
צופילן אלץ, װאָס דער געביטס-קאָמיסאר האָט בא-
פוילן. אָבער... ער קאָן גאָרניט פארשטיין, װוּ איז
מיט די מענטשן געשען דער אומגליק. די וואך איז
איבערגעשראָקן -- זאָגט זי איצט, אז זי האָט גע-
זען, װי קיטעל און אויך װי װײַס זײַנען ארײַנגע-
קומען, און אויך, װי קיטעל און װײַס זײַנען ארויס-
געקומען. איז װוּ טאקע איז מיט זיי פארלאָפן דער
אומגליק? װוּ?
די בריוו, װידער, פון די צװיי פרויען זאָלן
האָבן א װערט - גלײבט ער ניט, אלנפאלס
צווייפלט ער שטארק. צוויי געליבטע וילן איינע
אין דער אנדערער נעמען נעקאָמע. ער פארשטייט
עס. נאָר אין זינען האָבן דארף מען עס.
און אין געטאָ האָט מען אופגענומען א
שלעכטע יעדיִע -- פראנץ מורער.
די יעדיַע איז אויך דערגאנגען צו דער ,מו-
טער" אין בענעדיקטינער מאָנאסטיר. זי לעבט עס
איבער. זי קלײַבט זיך צו אירע ייַנגלעך.
נאַװעלע פיר
1
פראנץ מורער הייבט אויך אָן פון פרידריך
וויזע.
אָט דער ויזע װאָלט דאָך געדארפט װיסן:
אין יענעם טאָג, װען ער איז פארפאלן געװאָרן,
װוּהין האָט זיך קיטעל געקליבן גיין, צו װעמען,
וועגן װאָס? װער זײַנען געװען זײַנע באקאנטע?
און, אגעוו, װער זײַנען װויזעס באקאנטע, מיט װע-
מען באגעגנט ער זיך?
פרידריך וויזע איז געווען זיכער, אז וויבאלד
ער האָט דערציילט ועגן דער געליבטער", װעט
מען מער גאָרניט פרעגן, ניט פאָדערן צו דער"
ציילן. לאָזט זיך אויס... און ער ווייסט דאָך טאקע
צו דערציילן װעגן קיטעלן און נאָך מער -- וועגן
זיך אליין. שװײַגט ער. אָבער עפּעס דארף מען
נאָכגעבן מיט גוטן, װעט ער זײַן א פײַנער פּא-
טריאָט, אן עמעסער אריַער. און ער רופט אָן דעם
נאָמען -- קארל קוצעק.
קארל איז אן אָרטיקער דײַטש. געװען א
גאנעוול, זיך געכאווערט מיט ייִדישע און פּױלישע
גאנאָװוימלעך, װי ער אליין. געװען א בעריע, א
פלינקער, א ריזיקאנט. ארײַנקריכן דורכן פענצטער
אין א שטוב, װען קיינער איז ניט פאראן, גיך א
כאפּ טאָן, װאָס עס קומט אונטער דער האנט, און
נעלעם וװערן. געקראָכן אין פרעמדע קעשענעס און
געכאפּט פּעטש, זיך געשװאָרן, אז מער ניט, מער
ניט, זײַט מויכל (געזאָגט אף ייִדיש). גייט ער אָבער
אריבער אף דער צוייטער זײַט גאס -- פארגעסט
ער סײַ די פּעטש, סײַ ,זײַט מויכל".
ער איז אויסגעוואקסן. די דײַטשן זײַנען גע-
קומען. טייקעף האָט ער דערפילט זײַן ייִכעס --
א דײַטש. ער האָט זיך געמאָלדן אין דער קאָמען-
דאטור, װוּ מע האָט אים אופגעכאפּט, װי אן עווען-
טאָוו. א קלײניקײַט, א דײַטש, אן אָרטיקער, װאָס
ווייסט אלץ און קען אלעמען.
קארל קוצעק האָט גיך אופגעכאפּט די לערע
פון אן עכטן דײַטש: הײַל היטלער, פיורער, נאצי,
געסטאפּאָ. אָט מיט די דאָזיקע הייליקע װערטער
איז ער װײַט אוועק און געװאָרן כאווער מיט פריד-
ריך וויזע. וויזע האָט פארשטאנען, אז דער קארל
קוצעק איז א גרויסער געווינס. פאר אים, פאר
וויזען, באזונדער.
וויזע האָט געקאָנט זיצן אינדערהיים. קיינער
האָט אים אין מיליטער ניט גערופן. ער האָט זיך
אליין אָנגערופן. פארשטייט זיך, ניט אפן פּראַנט,
אָבער אין אן אָקופּירטער שטאָט, װוּ ער קאָן צוניץ
קומען (מאכן געשעפט, זאמלען טײַערע זאכן, װערן
רײַך). אין װוילנע האָט ער אלע מעגלעכקײַטן. מע
דארף אָבער וויסן װוּ און בא װעמען. אין דעם איז
דער בעסטער שוטעף קארל קוצעק. פון צײַט צו
צײַט פלעגן זיי שענקען קיטעלן א שיינעם כייפעץ.
די לעצטע װאָך זײַנען זי געװען פארנומען מיט
אויספילן קיטעלס א פארלאנג: א מאטאָנע פאר
הילדע זיפּעל -- אוירינגלעך.
אָט דעמלט איז צװישן װיזען און קוצעקן
פאָרגעקומען א באגעגעניש, דערבײַ איז דער גע-
שפּרעך געווען א קורצער, װי בא גאנאָוים.
וויזע: װוּ?
ס8
קוצעק: געטאָ.
וויזע: בא ועמען?
קוצעק: בא דער דיקער פרוי.
וויזע: לעבט נאָך?
קוצעק: כ'ווייס ניט.
וויזע: דערוויס זיך.
קוצעק: גוט.
אף מאָרגן אין קוצעק געקומען אין געטאָ.
אלטע באקאנטע האָבן אים דערקענט.
-- קוצע, װוּ לאקכנסטו איצט: דורכן פענצ-
טער צי פון קעשענעס?
קוצעק מאכט זיך ניט װיסנדיק, ענטפערט
ניט, נאָר פרעגט, װוּ װוינט די דיקע פרוי מיט די
שיינע אוירינגלעך? אף פַּאָנאר. און די שװעס'
טער אירע? אף פּאָנאר. און איר כאװערטע?
אף פּאָנאר.
-- דו מאכסט זיך, קוצע, געפּייגערט, װוייסט
ניט. אליין אויך געשאָסן.
-- ניין, שיסן ניט. גאָלד, זילבער -- יאָ.
קוצעק קומט צו ויזען, ער װיל אים אלץ
דערציילן, פארלויפט אים וויזע: פארפאלן געװאָרן
קיטעל, ניטאָ אין ערגעץ.
אָט דעם קוצעקן האָט וויזע איבערגעגעבן אין
מורערס הענט און געמאכט א פעלער.
2
וויזע װיל לעבן. גיט ער אָפּ קוצעקן. קוצעק
וויל אויך לעבן...
מיטן הינקעדיקן פוס, פאָכנדיק די הענט אין
אלע זײַטן,. האָט װיזע פארזיכערט מורערן, אז אויב
מע קאָן זיך עפּעס יאָ דערװיסן װעגן קיטעלן
דארף מען נאָר פרעגן קוצעקן, ער איז געװען
נאָענט מיטן פארפאלענעם. נאָך אין דעם זעלבן
טאָג איז קוצעק געקומען צו מורערן. ער האָט אָנ-
געהויבן מיט ,הײַל היטלער" און געפרעגט, מיט
װאָס קאָן ער דינען.
מורער האָט אים פארגעבן א גאנצע רײ
פראגן, ער האָט געענטפערט.
-- אָבער וויזע זאָגט, אז דו ביסט געװען
נאָענט מיט קיטעלן, דארפסטו וויסן, װיאזוי דער
אומגליק איז געשען.
-- װאָס דארף ויזע פרעגן בא מיר, ער
ווייסט אליין אויך גוט, בעסער פון מיר.
-- וויזע באשטייט...
פאר קוצעקן איז קלאָר, אז וויזע האָט אים
,פארקויפט", זאָגט ער: ער װויל װעגן װיזען קיין
שלעכטס ניט רידן, ער װעט נאָר דערצילן
פאקטן.
פארװאָס קריכט א הינקעדיקער מענטש צו
מיליטער? צו װאָס טוג ער? ער גאנװעט, גאזלט,
6
רויבט. אלע צוויי װאָכן שיקט ער רײַכע פּעקלעך
אהיים. פון די געראבעװעטע זאכן פלעגט ער קי"
טעלן געבן מאטאָנעס. דאָס לעצטע מאָל האָבן זי
ביידע געדארפט באקומען טײַערע אוירינגלעך פאר
קיטעלס געליבטער, הילדע זיפּעל.
-- און װער איז קאטרין זופּע?
-- גענוי זאָגן קאָן איך ניט. איך בין מיט
די ביידע ניט געשלאָפן.
-- װער יאָ?
-- קיטעל.
מורער דאנקט אים אָפּ. ער איז צופרידן. און
אף מאָרגן איז ער אװעק צו הילדע זיפּעל.
און אָט איז מורער אויך פארפאלן געװאָרן.
שוין צוויי טעג, װי ער געפינט זיך בא הילדען.
װוּ איז מורער? מע זכט אים. און אין
שטאָט גיט מען איבער אפן איער: מורער איך
פארפאלן. דאָס אין דאָך אלץ ניט פּאַשעט.
פּארטיזאנער.
אין געטאָ איז מען צופרידן: פּאָטער געװאָרן
פון אזא אכזער. און נאָר בינע מיט די כאויירים
װוּנדערן זיך. צי דען איז אין געטאָ פאראן נאָך
א גרופּע?
קאטרין זופּע טראכט זיך אירס: װעמען איר
ווילט, קאָנט איר נארן, אָבער ניט מיך. איך פאר-
שטיי זיך גוט אף הילדען. מורער איז בא איר,
אוואדע בא איר. און פאר איר איז דאָך איין טאָג
װינציק. ביז זי צעווארעמט איר קאלטקײַט, ביז
איר טרוקנקײַט צעגייט, דארף עס לאנג דױערן.
שוין דער צווייטער טאָג. די גרויסהאלטערקע װעט
עס דאָך לייקענען, עס פּאסט איר ניט. איך װעל
איר װײַזן, װי צו קריכן מיט נעגל אין א פרעמד
פּאָנעם. זי איז געקומען צו מיר זוכן קיטעלן, איך
װעל בא איר געפינען מורערן. און אָט דער מורער
מיינט דאָך געוויס, אז די הילדע איז די איינציקע
פרוי אין ווילנע.
קאטרין האָט פּײַנט אָפּצולײגן. זי גײט צו
הילדען. די ברייטע גאס, װוּ הילדע װױנט, איז
ניט װײַט. זי אײַלט זיך. די טיר עפנט הילדע, זי
דערזעט קאטרין, װערט בייז און מאכט צו די טיר,
לאָזט ניט ארײַן.
אויך איצט טראכט קאטרין אירס: אײביק װעט
דאָך מורער ניט זײַן בא הילדען. ער מוז דאָך
ארויסגיין. איך װעל אים דאָ אָפּוארטן. עס גײט
ניט אװעק קיין עטלעכע מינוט -- קומט ארויס
הילדע.
-- איך װעל רופן פּאָליצֵיי, גיי שוין אוועק.
-- װאָס האָב איך מוירע פאר פּאָליצײ? זי
קאָן מיך באזוכן, װעט זי בא מיר מורערן ניט גע"
פינען.
-- בא מיר אויך ניט.
-- בא דיר -- יאָ.
== אַ ליגן.
-- װעל איך ווארטן. מירן זען, װוּ ער איז.
מורערן זוכט מען דאָך. ער איז פארפאלן געװאָרן.
זייער גוט, הילדע, זייער גוט, רוף פּאָליצײ, זאָל
זי געפינען בא דיר מורערן. רופסט ניט, װעל איך
רופן.
-- קאטרין, מיר זײַנען דאָך געווען פרײַנט.
איך האָב דיך ליב. איך האָב פאר דיר א שיינע
מאטאָנע, װעסט מיר דאנקען. גיי צו זיך אהיים,
איך בעט דיך.
-- איך גיי. אָבער מורער איז בא דיר.
א = א יש מי
--.-איך גיי,
און קאטרין איז אוועק א זיגערן. זי האָט
אירס דערגרייכט,
דעם געשפּרעך צװישן הילדען און קאטרין
האָט מורער געהערט דורך דער טיר. און װי נאָר
קאטרין איז אוועק, האָט ער אויך פארלאָזט היל-
דען.
נאַװעלע פינף
מורער װוייסט, אז מע זוכט אים, ער איז פאר-
פאלן געװאָרן. װי װעט אים באגעגענען דער גע-
ביטס-קאָמיסאר?
און מורער אײַלט אין געטאָ. דאָ װעט ער
אויסקויפן זײַנע זינד, אין געטאָ װונדערט מען זיך:
מורער! װידער מורער. אלע װערן פארפאלן, און
אָט דער מורער קאָן גאָרניט פארפאלן װערן. אָבער
אומרויַק איז ער. װי װעט ער אויסזען, אב די
קאטרין װעט געבן צו װויסן דעם געביטס-קאָמיסאר,
װוּ ער איז פארפאלן געװאָרן. עס װעט זײַן ניט
גוט. בלײַנט בא מורערן, אז דער איינציקער וועג
צו אויסקויפן זײַנע זינד איז טאקע די געטאָ. ער
קומט און מעלדעט: גאָלד! די געטאָ װערט פּוסט.
מורער גייט ארום און פאָכעט מיט די פויסטן, ער
פאָדערט: גאָלד! ער װייסט גוט, מורער, אז גאָלך
װעט וייך מאכן דעם געביטס'קאָמיסאר, װעט
דערפרייען זײַן הארץ. און ער פאָדערט: גאָלד!
גאָל...
דער ,דאלעד" בלײַבט אים שטעקן אין האלדז.
פיר הענט גיבן אים א כאפּ און שלעפּן אים ארײַן
אין א פינצטערן קאָרידאָר, דערנאָך גיט מען אים
א גוטן שטויס פאָרויס, און ער פאלט ארײַן אין א
ליכטיקן צימער.
-- גאָט מײַנער, װוּ בין איך?
-- הער מורער, צוגאסט בא ייִדן! בא ייִדן..
די , מוטער" איז געקומען.
יאָ, עס האָט געקענט געשען...
ט
| בתונד-ויע7- }
קיאעסמאאס-ווינקיל
פּאװעל פּאַפּאַװיטש
דער לערער
בא דעם װיגעלע, װוּ ס'האָט זיך דערצויגן דער ערשטער אַטריאד קאָסמאָנאװטן, איז צװישן א
סאך אנדערע געשטאנען אויך ניקאָלײַ פּעטראָװיטש קאמאנין -- דער בארימטער מיליטערישער פליִער,
אן אָנטײלנעמער אין ראטעווען די טשעליוסקינצעס, איינער פון די ערשטע העלדן פון סאָוועטנפאר-
באנד, א באװוּסטער אס אין דער צווייטער וועלט-מילכאָמע.
צום ערשטן מאָל איז ער צו אונדז געקומען צו פאָרן, װען די לימודים זײַנען געװען אין פולן
ברען און מיר האָבן זייער מוירע געהאט פאר די פאָרשטייענדיקע עקזאמענעס.
; מילע - ס'איז געקומען צו פאָרן א מיליטער-אָנפירער, א סאך קומען צו אונדז, מיסטאמע
האָט ער דאָ עפּעס אן איניען -- אומזיסט און אומנישט קומט מען דאָך ניט, ער װעט א קוק טאָן אף
אונדז, עפשער ארויסטרעטן און װעט אװעקפאָרן געזונטערהייט. ניט איין פאל איז שוין אזא בא אונדז
געווען.
ניקאָלײַ פּעטראָװויטש איז אָבער גלײַך ניט אװעקגעפאָרן.
מיר האָבן געװוּסט, אז ער האָט קאָמאנדעװעט מיט דער אװיאציע פונעם טורקעסטאנער מיליטער-
קרײַז, באשטימט אלס שטעלפארטרעטער פונעם שעף פון דעם הױיפּט-שטאב פון די באװאָפנטע לופט-
קרעפטן, ער נעמט איצטער טאקע איבער די שטעלע און גייט ארײַן, אזוי צו זאָגן, אין זײַנע פליכטן.
ער האָט פארבראכט מיט אונדז דעם גאנצן טאָג, איז געזעסן אף די לעקציעס, האָפערדיק גע-
רעדט אף די איבערײַסן, גאָרנישט ניט געפרעגט, גאָרנישט ניט דערציילט.
מיר זײַנען געװען אזוי פארכאפּט מיט אונדזערע איניאָנים, אז מיר האָבן ניט געלייגט קיין אכט
אף דעם, װאָס דער וויזיט איז געווען ניט קיין געוויינלעכער, װאָס ער האָט אויווער געווען אפן עטיקעט,
וועלכער איז אייגנטימלעך פאר א באליביקער נאטשאלסטווע.
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש איז געקיומען צו פאָרן אויך אפן אנדערן טאָג. און װידעראמאָל אין ער
צוזאמען מיט אונדז געגאנגען פון איין אאודיטאָריע אין דער צווייטער, דערעכאגעוו גערעדט ועגן די
אװיַאינײַס, װעגן דעם פאָרשטײיענדיקן לופט-פּאראד.
ווען קאמאנין האָט זיך צו אונדז געיאװעט צום דריטן מאָל, האָבן מיר שוין אָנגעהױבן שפּאסן;
דער איין-און-צוואנציקסטער קאָסמאָנאװט, ער יל שוין װאָס גיכער זיך א טראָג טאָן אין קאָסמאָס
אדג. אלס עלטסטער פון דער גרופּע האָב איך זיך אפילע פארקלאָגט פארן פּאָלקאָװניק יעװגעני
אנאטאָליעוויטש קארפּאָװן: עס דרייען זיך דאָ עפּעס צופיל פרעמדע..
-- עך, פּאשע, פּאשע, כ'האָב דיך געהאלטן פאר א כאָכעם, -- האָט ער געענטפערט מיט א
שטאָך. -- װער זשע גייט עס צו אונדז אָן א מיין? אונדזער שעף איז ער.
אָט אזוי האָבן מיר זיך דערװוּסט, אז ניקאָלײַ פּעטראָװיטש קאמאנין איז באשטימט אלס אונד'
זער קוראטאָר און קאָאָרדינאטאָר.
אוואדע האָבן מיר שטאָלצירט, װאָס אזא בארימטער גענעראל איז אונדזער שעף און מיר װעלן
די גאנצע צײַט מיט אים האָבן צו טאָן.
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש איז געווען ניט פון הויכן װוקס, א מאָגערער, מיט שמאָלע אקסלען, א
זעלטן-שיין פּאָנעם, געװען איז ער אן אידעלער און העפלעכער מענטש. נאָר ביכלאל האָט ער
אונדז אונטערגעטראָגן ניט װײניק סיורפּריזן מיט זײַן אסקעטיזם, פּוריטאנישער שטרענגקײַט, מוס-
טערהאפטער העפלעכקײַט.
8
גערעדט האָט ער שטיל, רויַק, האגאם די שטים זײַנע האָט געקלונגען װי שטאָל. שטענדיק איז
ער געווען קאלטבלוטיק, אײַנגעהאלטן, כאָטש א כאראקטער האָט ער געהאט א פרײַען און צוגע-
לאָזטן. ער האָט קיינמאָל ניט געײַלט, ניט אָפּגעהאקט עמעצנס רייד, ניט דערמאָנט װעגן זײַנע פאר-
דינסטן, ניט אידעאליזירט די צײַט פון זײַן יוגנט. ער איז געװען א מוסטער פון מיליטערישן עטי"
קעט, א טיפּישער פאָרשטייער פון דער ארמייַשער אינטעליגענץ.
ער האָט ניט געקאָנט פארלײַדן סוביעקטיװוקײַט, פײַנט געהאט בארימערישקײַט, ניט געקאָנט
הערן, ווען עמעצער בארעדט אן אנדערן.
צעעפנט האָט ער זיך פאר אונדז ניט גלײַך, ניט פּלוצעם, מיר האָבן אים לאנגזאם און דויערנ-
דיק דערלערנט, זיך צוגעװוינט צו אים און געגאנגען נאָך אים.
דערנאָך, אין א סאך צײַט ארום, האָב איך זיך דערװוּסט, אז ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט ניט
גערייכערט, ניט געברויכט קיין אלקאָהאָל, ניט פארטראָגן קיין ניװלפּע. און ליב געהאט האָט ער
אויך איין מאָל אין לעבן. זײַן דערהויבענער געפיל צו דער פרוי -- מאריִע מיכײַלאָװנען האָט אים
ענלעך געמאכט אף די לעגענדארע העלדן פון דער קלאסישער ליטעראטור.
ער האָט ליב געהאט סספּאָרט און רעגולער זיך פארנומען מיט שװימען, טעניס, ליזשעס.
מיט קאמאנינס אָנקום האָבן מיר געווארט אף גרויסע ענדערונגען אינעם לעבן פון דעם אָט"
ריאד, אין דער פּראָגראם, אין דער מעטאָדיק פון די פארנעמונגען. און ווירקלעך, די ענדערונגען
זײַנען געקומען. דער אָטריאד איז װי געװאָרן א געזעצלעכער אין דער סיסטעם פון די באװאָפנטע
לופט-קרעפטן, לעגאגיזירט געװאָרן אין דער הױפּטזשטאָט. מע האָט אַנגעהױבן צו רעדן װעגן א
באזונדערער לאגע פונעם אַטריאד און פון די קאָסמאָנאװטן, װעגן בויען א ספּעציִעל שטעטל, װעגן
פּאראשוט-שפּרונגען און באטאָגיקע פלוגן אף פארניכטלערס. די לער האָט אָנגענומען טעמפּן, דאָס
לעבן איז געװאָרן פארשיידנארטיקער און ברייטער, נאָר די אָנלאָדונג איז געוואקסן.
מיר האַבן גוט דערפילט קאמאנינס אָנקום -- זײַן אומגעװואקלטקײַט און װילן, זײַן פעסטקײַט
און זאָרג. לעכאטכילע האָט אויסגעזען מאָדנע, װאָס ער האָט געװאָלט אײַנפלאנצן די קולטור און
זיטן פון די דרײַסיקער יאָרן: אָפּנהארציקײַט, קאָלעגיאלקײַט, מאסעװעדיקײַט, כשיוועס, צוטרוי. מיר
האָבן געלעבט אין א קאָמונע, צעפּראלנדיק די טירן פון די צימערן -- יאָ, טאקע צימערן, ניט קיין
דירעס, אונדזערע הערצער, וועלכע האָבן זאָרגזאם פארהיט די טראדיציעס פון די אװיא-טיילן.
מיר זײַנען צוזאמען געגאנגען אין טעאטער, מיט די מישפּאָכעס ארויסגעפאָרן אין וואלד, אלע
איניינעם באהאנדלט א נײַעם פילם אָדער ספּעקטאקל, א נײַעם בוך, בא א געמיינזאמען טיש גע"
פּײַערט יאָמטױװים, אן ערשטן דערפאָלג, א שווערן זיג.
מיר האָבן זיך צוגעװוינט צו א נײַעם ארט לעבן, זיך געפרייט מיט אונדזערע באציונגען, מיטן
פולן צוטרוי איינער צום אנדערן.
ס'וועלן דורכגיין יאָרן, פיל װעט זיך ענדערן אין אונדזער לעבן, עס װעלן פארגעסן װערן די
קלאָלים פון קאָמוניסטישן לעבן, נאָר עס װעט פארבלײַבן די גוטע און ראָמאנטישע דערינערונג װעגן
יענעם פּעריָאָד.
מיט דער צײַט איז אונדזער לעבן געװאָרן אן אנדערס. אָנשטאָט קאָמונאלע דירעס האָבן זיך
באוויזן אָפּגעזונדערטע און שוין ניט אזעלכע קליינע, און מיר האָבן זיך געכידעשט, ויאזוי זשע קאָן
מען אָפּטרעטן פונעם הייליקן שטייגער פון דער קאָמונע, און מיר האָבן זיך אָפּגעזאָגט פון מישפּאָכע-
קאָטעדזשן, פון באזונדערע דירעס. קיינער האָט ניט געפילט דערפון קיין באגרענעצונג, שוין אָפּגע-
רעדט פון באליידיקונגען, פון ברעכן די סובאָרדינאציע. מיר האָבן זיך ניט געיאָגט נאָך אײַנקױפן
טײַערע זאכן, מיר זײַנע געווען פרײַ און ניט געצוימט.
ניט זעלטן פלעג דער גענעראל קאמאנין פארשוונדן װערן אף עטלעכע טעג, און װען ער
פלעג זיך אומקערן, האָבן מיר זיך דערװוּסט, אז ער איז געװען אפן קאָסמאָדראָם, צוזאמען מיט
סערגיי פּאװלאָװיטש קאָראָליאָוון געפלויגן אף ארױסצולאָזן קאָסמישע אָביעקטן -- ,װענערע",
,מארס", , לעװאָנע". ער האָט אָפן גערעדט װעגן די דערפאָלגן און װעגן אומדערפאָלגן, און קעדיי
צעזייען דעם אײַנדרוק פון נעגאטיווע אינפאָרמאציעס, איבערצײַגעװדיק דערקלערט: ,דאָס איז אומי
פארמײַדלעך, דאָס איז וויסנשאפט. מיר װעלן אָבער זיגן!"
און מיר פלעגן טאקע דערהאלטן א נײַעם ניצאַכן.
ס'האָט אזוי געטראָפן, אז אינעם ערשטן אָטריאד האָט מען מיר געגעבן א ריי אופּטראָגן: כ'בין
געווען פּארטאַרג פונעם אַטריאד, א סטארשינא פון דער גרופּע אאוו. מײַן געזעלשאפטלעכע לאגע
האָט מיר געגעבן א מעגלעכקײַט אָפטער זיך טרעפן מיט ניקאָלײַ פּעטראָװיטשן. עס זײַנען מיר
געווען געפעלן אזעלכע באגעגענישן, ס'איז געווען אָנגענעם, װאָס אזא בארימטער מיליטער-אָנפירער
אייצעט זיך מיט מיר, נעמט אָן מײַנע מיינונגען, האלט אונטער מײַנע באשלוסן.
אין יאנוואר 1961 האָט ער מיטגעטיילט װעגן דעם באשלוס דורכצופירן ארויסלאָזדעקזאמענעס
פארן ערשטן זעקסטל קאָסמאָנאװטן, זיך געייצעט װעגן דעם באשטאנד פון דער קאָמיסיע, אויסרעכע-
נענדיק אלע מעגלעכע קאנדידאטורן, און געפרעגט, צי אלע אָנגעמערקטע מיטגלידער פון דער
קאָמיסיע האָבן אװוטאָריטעט בא די קאָסמאָנאװטן.
די קאָמיסיע איז געװען א כשיוועסדיקע, און אלע אירע מיטגלידער האָבן פארנומען זייער
הויכע פּאָסטנס: דער דאַקטער אלעקסאנדער ניקאַלײַעװיטש באביטשוק, דער פליער-אױספּרווולער
מארק לאזארעוויטש גאלײַ, דער פאַרשטייער פון קאָראָליאָװוס פירמע קאנדידאט פון טעכנישע
89
וויסנשאפטן קאָנסטאנטין פּעטראָװיטש פעאָקטיסטאָו, דער אקאדעמיקער סיסאקיאן, דער פּארטײ
טוער קלאָקאָװו, דער פאָרשטייער פון דער ציוילער אויאציע סטראָיע און אנדערע. די קאָסמאַ
נאווטן האָבן גוט געקענט אלע מיטגלידער פון דער קאָמיסיע און האָבן פולקום פארטרויט זייער
אװטאָריטעט.
די עקזאמענעס האָבן זיך אָנגעהױבן דעם 17 יאנוואר. דער עקזאמענירטער האָט פארנומען
דאָס אָרט אין דער שיף ,װאָסטאָק' און א קנאפּע שאָ געענטפערט אף די פראגעס פון דער קאַ-
מיסיע, גערעדט װעגן דעם, װאָס ער װייסט פונעם געבוי פון דער שיף. די סאכאקלען פונעם עקזא-
מען האָט אונטערגעצויגן ניקאָלײַ פּעטראָװיטש, געליבט יורי גאגארינען, גערמאן טיטאָװן, אנד-
ריאן ניקאָלײַעװן, וואלערי ביקאָווסקין. אין אָט דעם צעטל בין איך געװען דער פערטער. קאמאנין
האָט געזאָגט, אז איינער פון אונדז װעט אין מארט--אפּרעל פליען אין קאָסמאָס, אָבער װער װעט
זײַן דער ערשטער, װייסט ער נאָך ניט. ארויספּליִען קאָן מען אפילע נאָך הײַנט, נאָר אָט זיך אראָפּי
זעצן... די געלערנטע און קאָנסטרוקטאָרן טראכטן איצט איבער דער פּראָבלעם פון אראָפּנידערן, עס
זאָל געזיכערט זײַן די געפארלאָזיקײַט. פון פיר שיפן, װועלכע מע האָט ארױיסגעלאָזט אין פלוג אין
0, זײַנען דרײַ ארויסגעגאנגען אף דער אָרביטע, נאָר בלויז איינע האָט זיך אראָפּגעזעצט בע-
שאָלעם, איינע האָט געליטן אן אוואריע. מע דארף נאָך דורכקאָנטראָלירן, אױספּרווון, זוכן.
-- דער איניען איז א נײַער, א שװוערער, -- האָט געזאָגט קאמאנין, -- נאָר איך גלייב, אז
אלץ װעט זײַן גוט, אזוי װי מע דארף. אלע זײַט איר מוסטערהאפטע כעוורע, נאָר נעענטער צום
עטאלאָן פון א קאָסמאָנאװט זײַנען גאגארין, טיטאָו, נעליובאָו. ניקאַלײַעוו צייכנט זיך אויס מיט
אוניקאלער רויַקײַט. פּאָפּאַװויטש איז א רעטעניש...
אפן אנדערן טאָג האָט ער מיר געזאָגט:
-- עס פארענדיקט זיך די ארבעט איבער דער אינסטרוקציע פארן קאָסמאַנאװט. איך מיין, אז
א פלוג װעט זײַן גאָר אינגיכן. מע דארף דרייסט גיין פאָרויס, ניט מוירע האָבן צו ריזיקירן. דער
געבורט פון דער אװיאציע איז זיך ניט באגאנגען אָן קאָרבאָנעס. צי װעט זיך אײַנגעבן זי אויס-
מײַדן אצינדער? אוואדע װאָלט געװען גוט, אָבער מיר מיט אײַך, פּאװעל ראָמאנאָװיטש, דארפן
רעאל קוקן אף אָט דער זאך...
איך קאָן ניט זאָגן, אז דאָס האָט זייער אופגעהויבן מײַן אָפּטימיזם. נאָר ניקאָלײַ פּעטראָװיטש
איז געווען גערעכט: מע דארף וואגן.
איבער דער אינסטרוקציע פאר א קאָסמאַנאװט, וועגן וועלכער ס'האָט גערעדט קאמאנין, האָבן
מיר געארבעט זאלבעזעקסט. סערגיי פּאװלאָװיטש קאָראָליאָוו האַט צוגעצויגן אויך פעאָקטיסטאָװן
און מאקאראָוון. ווען די אינסטרוקציע איז שוין געווען גרייט, האָט זיך אָנגעהױבן א שטרײַט איבער
אייניקע פּונקטן, מע האָט ארויסגעזאָגט דיאמעטראל קעגנזעצלעכע שטאנדפּונקטן. קאָראָליאָוו, קעל-
דיש, בושויעוו, װאָזנעסענסקי זײַנען באשטאנען, מע זאָל שטארק פארקירצן דעם פארנעם פונעם
טעקסט, האלטנדיק, אז בייסן פלוג איז ניטאָ קיין צײַט צו לייענען. קאמאנין, יאזדאָווסקי, גאלײַ האָבן
געזאָגט, אז די אינסטרוקציע דארף מען דעריקער דערלערנען אף דער ערד, און אין קאָסמאָס איז
זי נייטיק בלויז צוליב זעלבסטקאָנטראָל.
אין אָט די אלע טעג פון סאָף װינטער -- אָנהײב פרילינג האָט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש גע-
ארבעט זייער א סאך. ער איז אלעמאָל געקומען צו פאָרן אין זװיאָזדנע, געפלויגן קיין בײַקאָנור, גע-
גרייט דעם גראפיק פון צוגרייטן דעם קאָסמאָנאװט צום פלוג, קאָנטאקטירט פארשיידענע איניאָנים
מיט קאָראָליאָװון און קעלדישן.
אונדז האָט באװונדערט די ארבעטספּעיקײַט פונעם גענעראל קאמאנין. ער האָט זיך פארנומען
מיט פארפולקומען די געפארלאָזיקײַט פון דער קאָסמישער שיף, מיט באשטימען די פּונקטן פון אָנ"
פירן מיטן פלוג, מיט שאפן זיכערע סיסטעמען פון פארבינדונג, האָט געפאָדערט פון די מעדיקער א
פּינקטלעכן דיסקאָנט פון דעם, וויפל דער קאָסמאָנאװט פארלירט ענערגיע ערעוו דעם סטארט, א מע-
טאָדיק פון באשטימען די פארמאטערטקײַט בייסן פלוג.
אכוץ אָט די אומפארמײַדלעכע און דירעקטע פליכטן, האָט קאמאנין געפירט א קאָלאָסאלע גע-
זעלשאפטלעך-פּאַליטישע ארבעט. ער האָט רעגולער זיך באגעגנט מיט פּליִער, מיט די אָנטײלנעמער
פון דער טשעליוסקין-עפּאָפּײ, אויסגעפילט פאראנטװאָרטלעכע אופּטראָגן פונעם צענטראל-קאָמיטעט
פון דעם קאָמיוג, פונעם שרײַבער-פארבאנד פון פססר,
דעם 15 מארט 1961 האָט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש אָרגאניזירט א נײַע באגעגעניש מיטן אויבער-
הױפּטקאָמאנדיר פון די מיליטערישע לופטקרעפטן -- מיטן הויפּטמארשאל פון אװיאציע קאָנסטאנ-
טין אנדרייעוויטש ווערשינינען. בייס דער דאָזיקער באגעגעניש האָב איך געמאכט אייניקע באמער-
קונגען װעגן דער קאַנסטרוקציע פונעם סקאפאנדער, און קאמאנין האָט מיך אונטערגעהאלטן.
ער האָט אונדז געלערנט -- שטענדיק זאָגן דעם עמעס, ניט פארקריפּלען דעם טאָך פון דער
פּראָבלעם, ניט ארויסשטעלן די פּערזענלעכע אינטערעסן, זי ניט שטעלן העכער פון די געזעלשאפט-
לעכע. האָב איך אויך אזוי געטאָן.
ווען דער גלאווקאָם איז אוועקגעגאנגען, האָט קאמאנין אונדז געזאָגט:
-- עס הייבן זיך אָן הייסע טעג (ער האָט ניט ליב געהאט צו שרעקן אונדז מיט שװעריקײַטן,
נאָר דאָ האָט ער געהאט אין זינען די עמעסע לאגש). מאָרגן פליען מיר ארויס קיין בײַקאָנור, מיט
90
אונדז פּליִען גאגארין, נעליובאָוו, פּאָפּאָװויטש. אף אן אנדערן אעראָפּלאן פליען... -- און ער האָט
אָנגעהױבן דערציילן װעגן די פּראָטים און אופגאבן פון דעם דאָזיקן עקספּערימענט.
די פּראָגראם פון אָט די טעג איז געװען א קאָמפּליצירטע און אן אָנגעזעטיקטע. שוין בייסן
פלוג האָבן מיר דערפילט קאמאנינס צוגאנג צו דער זאך. ער האָט דורכגעטראכט אלץ, װאָס מיר
דארפן טאָן.
אפן אעראָדראָם זײַנען אָרגאניזירט געװאָרן פארנעמונגען, טרענאזשן, עס זײַנען אַפּגערעפּע-
טירט געװאָרן אוואריעיסיטואציעס, צוגעמאָסטן די סקאפאנדערס. אלע אפדערנאכט האָבן מיר זיך
צונויפגעזאמלט בא ניקאָלײַ פּעטראָװיטשן און געפירט געשפּרעכן. מיר האָבן גערעדט ועגן ביכער,
ספּעקטאקלען, װעגן פוטבאָל און װעגן ליבע (צװישן אונדז זײַנעז געװען ניט קיין כאסענע-געהאטע),
און, פארשטייט זיך, וועגן דעם פאָרשטייענדיקן פלוג.
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט ליב געהאט אזעלכע , בלויע פײַערלעך", גערן אונדז מעכאבעד געווען
מיט טיי, אויסגעהערט אופמערקזאם יעדערן פון אונדז, ניט רעגלאמענטירט די צײַט. אין אָט די
מינוטן האָבן מיר אים זייער ליב געהאט.
קאמאנין איז געבוירן געװאָרן אין 1908 אין דער פאָרשטאָט פון דער שטאָט מוראָם אין א
גרויסער פּוױערישער מישפּאָכע. פרי אָנגעהױבן ארבעטן אין פעלד. זיך געלערנט אין שול, ארײַנגע-
טראָטן אין קאָמיוג, געװאָרן א מיטגליד פון דער געזעלשאפט פון פרײַנט פונעם לופט-פּלאָט. װער
האָט דעמלט, אין 1924, געקאַנט קלערן, אז אין א סאך יאָרן ארום װעט ער, שוין א בארימטער
פליער, שטיין בעראָש פון דער דאָזיקער געזעלשאפט און אָפּנעבן אלע קויכעס דער פּראָפּאגאנדע
פון אװיאציע און אף צו דערהויבן איר אװטאָריטעט?
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש איז געווען א גליקלעכער מענטש: דאָס לעבן האָט אים צונויפגעפירט מיט
אַנגעזעענסטע פּערזענלעכקײַטן פון אונדזער לאנד. ער איז געװען באקאנט מיטן בארימטן פּליִער
פונעם בירגערקריג איוואן פּאװלאָװן, האָט זיך געלערנט צוזאמען מיטן באװוּסטן פּליִער-אױספּרוּװולער
אלעקסיי בלאגאָװועשטשענסקין, געװוען באפרײַנדעט מיטן שרעקלאָזן נאַוואטאָר וולאדימיר קאַקינאקין,
מיט װיקטאָר גראטשאָװן, דעם קינפטיקן שעף-פליִער בא סטאלינען.
נאָכן פארענדיקן די לענינגראדער טעאָרעטישע שול האָט ער זיך געלערנט אין באָריסאַגלעבס-
קער אװיאישול. דאָ האָט ער זיך באקאנט מיט וואלערי טשקאלאָװן, געפלויגן צוזאמען מיטן קינפטיקן
מארשאל פון אװיַאציע ניקאָלײַ סקריפּקאָ. דערנאָך האָט ער געדינט אין דעם רױטפאָניקן אװיאיטייל
אף וו. אי. לענינס נאָמען. די גרויזאמע באדינגונגען פונעם װײַטן מיזרעך האָבן בא אים אויסגע-
ארבעט באזונדערע מײַלעס: מוט, אויסגעהאלטנקײַט, הויכע מײַסטערשאפט, כאווערישע איבערגעגעבנ-
קײַט. און װען ער האָט זיך דערװוּסט װועגן דער געפאר פאר די טשעליוסקינצעס, האָט ער זיך גע-
ווענדט צו דער קאָמאנדשאפט, מע זאָל אים שיקן אין ראיאָן פון דער יאמישער טראגעדיע. דעם
7 אפּרעל 1934 זײַנען קאמאנין און מאָלאָקאָוו געקומען צו פליען אין שמידטס לאגער, און אין דעם
זעלבן טאָג האָט זיך אָנגעהױבן. די רעטונגסאָפּעראציע. אנאטאָלי ליאפּידעווסקי האָט אראָפּגענומען
פונעם אײַז 12 מענטשן, וואסילי מאָלאָקאָװו -- 239, מיכאיל װאָדאָפּיאנאָו -- 10, מאוריקי סלעפ-
ניאָו -- 5, איוואן דאָראָנין -- 2, ניקאָלײַ קאמאנין -- 34. דעם 20 אפּרעל זײַנען זי אלע געװאָרן
העלדן פון סאַוועטנפארבאנד. אין זעלבן יאָר איז קאמאנין געװאָרן א צוהערער פונעם קאָמאנדע-פאקול-
טעט פון דער אװיאדלופט-אינזשעניערישער אקאדעמיע אף נ. יע. זשוקאַװוסקיס נאָמען.
בייס דער לער װיילט מען קאמאנינען אויס אלס דעפּוטאט פונעם אױיבער-סאָװעט פון פססר, מיט
זײַן נאָמען רופט מען אָן גאסן, טעפּלאָכאָדן, פּיאָנער-דרוזשינעס.
נאָך דער אקאדעמיע קאָמאנדעװעט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש מיט אן אויא-בריגאדע. פונעם אַנהײב
פון דער גרויסער פאָטערלענדישער מילכאָמע איז ער אפן פראַנט, פירט אָן מיט א דיויזיע, מיט א
קאָרפּוס, פארענדיקט די מילכאָמע אין טשעכאָסלאָוואקיע.
גערעדט האָט קאמאנין שטיל, פארטרוילעך, ער האָט מוירע געהאט, אז דאָס, װאָס ער דערציילט,
קאָן עמעצן נימעס װערן, קאליע מאכן די באציונגען.
איבעראשט פון דער אָפנהארציקײַט, האָבן מיר לאנג געשויגן, אונדזערע קורצע ביאַגראפיעס,
אין וועלכע עס זײַנען ניט געווען אזעלכע באדײַטנדיקע געשעענישן, האָבן אונדז זיך אויסגעוויזן מינ-
דערווערטיקע אין פארגלײַך מיטן גוירל פון אונדזער לערער.
מיר האָבן זיך שוין געקליבן געזעגענען, געװוּנטשן דעם גאסטפרײַנטלעכן באלעבאָס א גוטע
נאכט, נאָר דאַ האָט זיך צעקלונגען דער טעלעפאָן. מיר האָבן ניט געלייגט קיין שום אכט אף דעם,
ס'האָט אונדז אפילע ניט געקימערט, װאָס מע קלינגט אזוי שפּעט.
קאמאנין האָט גענומען דאָס טרײַבל און לאנג געשוויגן. דאָס פּאַנעם זײַנס איז געװאָרן אַנגץ-
שטרענגט, און מיר האָבן אויך זיך אָנגעשטרענגט. פארװאָס האָבן מיר דעמלט א קלער געטאָן, אז
דאָס האָט א שײַכעס צו אונדז, ווייס איך ניט ביז אצינד.
ער האָט אוועקגעלייגט דאָס טרײַבל און זיך אף לאנג פארטראכט.
-- ס'איז אומגעקומען דער עלטערער לייטענאנט באָנדארענקאַ, -- האָט נאָך א לאנגער פּאוזע
געזאָגט דער גענעראל,
דאָס איז געווען דער ערשטער פארלוסט אף אונדזער װעג. איצטער זײַנען מיר שוין ניט צוואנ-
ציק, נאָר נײַנצן..
1
פּרו
ס. פּ. קאָראָליאָוו און נ. פּ. קאמאנין אף אַ
92
וואלענטין באָנדארענקאָ איז אומגעקומען אין דער באראָקאמער אפן עלפטן מעסלעס. אים איז
געבליבן צו זײַן אין דער באראָקאמער נאָך פיר מעסלעס, און דער עקספּערימענט װאָלט זיך פארען-
דיקט. מיר זײַנען דאָך אלע אים דורכגעגאנגען.
דער אומגליק האָט אונדז געפּלעפט. מיר זײַנען געווען גרייט גלײַך ארויספליען קיין מאַסקװע,
זיך אומקערן קיין זװיאָזדנע, נאָר אפן 24-טן זײַנען געווען פארפּלאנירט זייער ערנסטע איניאָנים, אין
וועלכע ס'האָבן זיך באטייליקט טויזנטער מענטשן.
עלף אזייגער האָט אָנגעהױבן ארבעטן די מעלוכע-קאָמיסיע, איינס אזייגער באטאָג האָבן מיר
צום ערשטן מאָל געדארפט בײַזײַן בייסן ארויספירן די ראקעטעס אפן סטארט, זעקס אזייגער אפדער-
נאכט האָבן גאגארין און טיטאָוו געדארפט אָנטאָן די סקאפאנדערס און זיך אופהייבן אפן ליפט צו
דער קאָסמישער שיף.
דער גענעראל קאמאנין האָט אף קיין מינוט ניט איבערגעריסן די פארבינדונג מיט אונדו,
אונטערגעמונטערט, ער האָט גוט פארשטאנען אונדזער צושטאנד, געגעבן אופּטראָגן, געפאָדערט, עס
זאָלן איבערגעכאזערט װוערן די עקספּערימענטן.
אפדערנאכט זײַנען מיר אויסגעמאטערטע גלײַך אנשלאָפן געװאַרן. מאָרגן איז פאָרגעשטאנען נאָך
א מער פאראנטװאָרטלעכער טאָג: מע האָט געדארפט לאָזן אין גאנג דעם ,װאָסטאָק" מיט א מאנעקען.
אינדערפרי האָבן אלע באקומען אופגאבעס.
מיך אָבער האָט קאמאנין איבערגעלאָזט בא זיך, ניט געבנדיק קיין שום קאַנקרעטע אופגאבעס.
-- איר װעט פּאָרן מיט מיר, פּאװעל ראָמאנאָװיטש, -- האָט באפוילן ניקאָלײַ פּעטראָװיטש און
אָנגעװויזן אף דער מאשין, װוּ איך זאָל זיך ארײַנזעצן.
אָט אזוי האָב איך אָנגעטראָפּן אפן קאַמאנדעפּונקט פונעם סטארט, ניט װיסנדיק, אז עס װערט
אָפּגעארבעט דאָס אראָפּלאָזן א ראקעטע מיט א מענטשן.
דאָס איז געװען די גענעראלע רעפּעטיציע.
ארבעטן אפן קאָמאנדעפּונקט איז מיר אויסגעקומען מיט סערגי פּאװלאָװיטש קאָראַליאָװן,
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש איז דאָ בײַגעװען. ער איז געװען רויִק, האגאם א סאך בײַװעזנדע אינעם בונקער
זײַנען געווען אופגערעגט, נערוועז געביסן די ליפּן.
דער סטארט פון דער ראקעטע מיטן מאנעקען איז דורכגעגאנגען אויסגעצייכנט. אלע זײַנען װי
פארשטיינערט געװאָרן, ווארטנדיק אף דער מיטילונג, אז די שיף איז ארויסגעגאנגען אף דער
אָרביטע.
קאמאנין האָט באגריסט דעם הױפּטיקאָנסטרוקטאָר און זײַנע כאוויירים מיטן דערפאָלג און האָט
געזאָגט, אז מע דארף טייקעף ארויספליען קיין מאָסקװע. ער האָט געהאנדלט אנטשיידן, קאטעגאָריש,
נאָר שטרענג זיך געהאלטן בא דער סובאַרדינאציע.
אפן אעראָדראָם האָבן מיר זיך דערװוּסט, אז דער מאנעקען האָט בעשאָלעם אראָפּגענידערט
אינעם פארגעבענעם ראיאָן. די באלעכאיִם פילן זיך גוט. דער הונט ,אודאטשא" (, דערפאָלג'), װעלכן
יורי גאגארין האָט ערעװו דעם סטארט אָנגערופן ,זװיאָזדאָטשקא" (,שטערנדל), האָט דעם פלונ
איבערגעטראָגן אויסגעצייכנט,
עטלעכע טעג איז קאמאנין ניט געקומען צו פאָרן קיין זװיאָזדנע, נאָר לוט אייניקע יעדיִעס
האָבן מיר געװוּסט, אז ער איז זייער פארנומען -- ער באטיליקט זיך אין דער ארבעט פון דער
מעלוכע-קאָמיסיע, באארבעט די נייטיקע פארן פלוג דאָקומענטן.
קאמאנין האָט זיך געיאוועט דעם דריטן אפּרעל אן אָפּגעצערטער, א פארמאטערטער, זיך פאר-
שלאָסן אין זיך. דאָס מאָל האָט ער געבראָכן זײַן קלאל -- איידער זיך נעמען צו דער ארבעט, שטעלן
אן אופגאבע פאר די אונטערגעאָרדנטע -- און איז אװעק אף די ארױסלאָזדעקזאמענעס. ער איז
געווען פאָרזיצער פון דער קאָמיסיע אף די ארױיסלאָזדעקזאמענעס פון אן אָרדנטלעכער גרופּע פונעם
ערשטן אָטריאד,
אים איז געווען ניט לײַכט אין יענע טעג.
צום ערשטן מאָל אין דער געשיכטע פון דער מענטשהײַט האָט זיך געלייזט די פראגע װעגן א
מענטשנס פלוג אויסער דער אטמאָספער. פיל איז נאָך ניט געווען אױסגעקלאָרט, ניט באשטימט, ניט
דערקענט. נאָר שטיצנדיק קאָראָליאָוון, ארױיסװײַזנדיק פּעסטקײַט און אנטשײדנקײַט, האָט ער גוט
פארשטאנען, װאָס פאר א ראָליע ער שפּילט אין אָט דעם ריזיקאלן עקספּערימענט.
האלב איינס באטאָג האָט קאמאנין מיך אײַנגעלאדן צו זיך. אינעם קאבינעט זײַנען געװען דער
פּאָלקאָװוניק קארפּאָװו, דער גענעראל קלאָקאָוו,
-- פּאװעל ראָמאנאָװיטש, איך מיין, אז הײַנט װעט אין צק אַנגענומען װערן א באשלוס װעגן
א פלוג פון א מענטשן אין קאָסמישן רוים. -- ער איז אנשוויגן געװאָרן און האָט לאנג געקלערט. --
איך בין קימאט איבערצײַגט, אז אזא באשלוס װעט אָנגענומען װערן. סערגיי פּאװלאָװיטש איז אין
צק. מע דארף זיך גרייטן ארויסצופליִען קיין בײַקאָנור. גיט איבער אלע כאװירים: זי ערשטע
גרײטקײַט...
קאמאנין האָט זיך אָפּגעזעגנט און איז גלײַך ארויסגעפאָרן קיין מאָסקװע. אין סאמע לעצטן
מאָמענט האָט ער אראָפּגענומען טיטאָװן פון די עקזאמענעס, האָט אײַנגעלאדן גאגארינען און נעליו-
באָוון און איז אװעקגעפאָרן.
3
ניקאָלײַ פּעטראַװיטש האָט אלץ פאָרויסגעזען. ער האָט גוט פארשטאנען, אז פלוגן אין קאָסמאָס
קאָן מען שוין ניט אָפּשטעלן. זי זײַנען שוין געװאָרן א טייל פון דער אלמענטשלעכער געשיכטע, אן
אומפארמײַדלעכע געשעעניש אין דעם דיאלעקטישן אָנגריף פון דער וועלט.
דערנאָך האָב איך זיך דערװוּסט, אז, ווארטנדיק אף דער מיטיילונג פון קאָראָליאָוון, האָט ניקאָי
לײַ פּעטראָװיטש שטרענג עקזאמענירט גאגארינען, טיטאָװן, נעליובאָװן, צי ווייסן זיי פּערפעקט די
שיף, האָט דערלויבט צו פארשרײַבן אף א סטענגע זייערע רעדעס ערעוו דעם סטארט. און בלויז אין
סאָף טאָג איז אָנגעקומען די מיטיילונג -- דער פלוג איז דערלויבט.
אפדערנאכט האָט דער פּאָלקאָװניק קארפּאָװו איבערגעגעבן קאמאנינס פאראָרדענונג: קאַראַליאָװ
פליט ארויס אפן אעראָדראָם, מיר פּליִען ארויס מאָרגן אינדערפרי.
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט גאנצפרי אונדז באגעגנט אפן אעראָדראָם. װי שטענדיק, איז ער
געווען אָנגעטאָן עלעגאנט, מונטער, אונטערגעצויגן, דאָס פּאָנעם זײַנס האָט געלויכטן מיט אן אינער-
לעכער שײַן. ער איז געווען גליקלעך -- ס'האָט זיך אָנגעהױבן א פאראנטװאָרטלעכער עטאפּ פון א
וויכטיקער ארבעט. ער איז געװען מיט אלע געדאנקען קאָנצענטרירט אף איין און דעם זעלבן --
וועמען פון די קאָסמאָנאװטן ארויסלאָזן אין קאָסמאָס דעם ערשטן.
דעם 5 אפּרעל האָט זיך אָנגעהױבן דער בײַקאַנורער פּעריאָד פון אונדזער צוגרייטונג. מיר האָבן
פאָרגעזעצט די פארנעמונגען איבער טעכניק, זיך פארנומען מיט ספּאַרט, געלייענט די אינסטרוקציע
פאר א קאָסמאַנאװט. און ניט איין אינסטרוקציע -- ס'האָבן זיך באוויזן אָן א שיר אזעלכע אינסטרוק-
ציעס.
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש איז מיט אונדז ניט געווען -- אָט האָט ער קאָנטאקטירט מיט קאַָראָליאָון
די אופגאבע דעם קאָסמאָנאװט אפן פלוג, אָט האָט ער אומגעריכט געדארפט לייזן די פראגע װעגן
דער אײַנריכטונג פון טריקענען די קאבינע, אָט האָט ער באגעגנט דעם פאָרזיצער פון דער מעלוכע-
קאָמיסיע אף ארױסלאָזן די שׂיף ,װאָסטאָק" רודניעוון, אָט האָט ער געײַלט אף אן אָרדנטלעכער זיצונג
פון די פירנדיקע קאַנסטרוקטאָרן. לוט זײַן פאראָרדענונג האָבן מיר אפדערנאכט זיך פארנומען מיט
צומעסטן די סקאפאנדערס.
דעם זיבעטן אפּרעל האָט קאמאנין דורכגעפירט מיט אונדז פארנעמונגען אף אָנװענדן די מעטאָדן
פון האנט-אראַפּנידערונג. מיר האָבן געטראכט, אז דאָס איז שוין צו איבעריק, נאָר שפּעטער זיך
איבערצײַגט, אז קאמאנין האָט אלץ פאָרױסגעזען. אין עטלעכע יאַר ארום, ווען אף דער קאָסמאָסישיף
װאָסכאָד:2" װעט אָפּזאָגן די אװטאָמאטיק, װעט פּאװעל בעליאיעוו מוזן אָנװענדן דעם דאָזיקן
מעטאָד.
דעם אכטן אפּרעל האָט זיך אָנגעהױיבן די זיצונג פון דער מעלוכע-קאָמיסיע, וועלכע האָט בא
שטעטיקט די אופגאבע אפן קאָסמישן פלוג.
אפן נײַנטן אפּרעל האָט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש פּלאנירט פאר אונדז אָפּרו. ס'איז דאָך געװען א
זונטיק-טאָג. מיר האָבן געשפּילט אין װאַלײבאָל און אין שאָך, געלייענט.
דעם צענטן אפּרעל האָט קאמאנין אָרגאניזירט אינעם זומער-פּאװיליאַן א באגעגעניש פונעם
זעקסטל קאָסמאָנאװטן מיט די מיטגלידער פון דער מעלוכע-קאָמיסיע. ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט
פאָרגעלייגט קאָראָליאָװון, ער זאָל ארויסטרעטן דער ערשטער, און סערגיי פּאװלאָװיטש האָט אים
געפאָלגט.
-- דאָ זײַנען בײַװעזנד זעקס קאָסמאָנאװטן, -- האָט געזאָגט קאָראַליאָו, -- און אלע זײַנען
גרייט אויסצופילן די פאראנטװאָרטלעכע אופגאבע. נאָר ס'איז באשלאַסן, אז דער ערשטער װעט פליען
גאגארין, נאָך אים װעלן פּליִען די אנדערע, שוין האיאָר װעלן זײַן צוגעגרייט 10 שיפן ,סעווער".
מיר זײַנען זיכער, אז דער פלוג װעט דורכגיין דערפאָלגרײַך.
דער לעצטער האָט גערעדט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש. דאכט זיך, ס'איז שוין אלץ געזאָגט געװאָרן,
אלץ אױסגעקלאַרט, נאָר דער גענעראל קאמאנין האָט װאָס צו זאָגן -- ער רעדט װעגן דער פּלא'
געטע ערד, וועגן אונדזער ציוויליזאציע, ועגן דער פאראנטװאַרטלעכקײַט פון די מענטשן פאר דער
צוקונפט.
אפדערנאכט איז פאָרגעקומען א פײַערלעכע זיצונג פון דער קאָמיסיע, אף וועלכער עס זײַנעז
אײַנגעלאדן געװאָרן בא א הונדערט מענטשן. עס זײַנען געקומען זשורנאליסטן, ס'האָבן געקנאקט
קינאָזקאמערעס...
דעם 12 אפּרעל אכט אזייגער אינדערפרי האָט ניקאָלײַ פּעטראַװיטש פאָרגעלייגט אלעמען זיך
געזעגענען מיט גאגארינען.
באשטימט פאר יעדן קאָסמאָנאװט די פליכטן אף די דאָזיקע שאָען, האָט קאמאנין זיך געװענדט
צז מיר;
-- איר גייט אפן קאָמאנדע-פּונקט, איר װעט זײַן מיט אונדז.
פארנומען זייערע ערטער אינעם בונקער, האָבן קאמאנין און קאָראָליאָוו טייקעף אײַנגעשטעלט א
פארבינדונג. ארײַנגעטאָן אין די איניאָנים, האָבן זי ניט געלייגט קיין אכט אף די ארויסגייענדיקע און
ארײַנקומענדיקע מענטשן. זי האָבן געשפּירט נאָכן פארמאכן דעם ליוק נומער 1, געדולדיק געווארט,
מע זאָל פאריכטן דאָס, װאָס מע דארף, זיך נאָכגעפרעגט, װי עס פילט זיך גאגארין, געשפּאסט, גע-
רעדט ועגן דעם גיכן אומקער אף דער ערד, -- קורץ גערעדט, גאנץ דערפאָלגרײַך אויסבאהאלטן
זייער אופרעגונג און נעשאָמעיציטער.
= 4
-- װיאזוי פילט איר זיך, יורי אלעקסייעוויטש? -- האָט צארט געפרעגט סערגיי פּאװלאָװיטש.
די פארבינדונג האָט געארבעט אויסגעצייכנט.
-- איך פיל זיך זייער גוט, -- גאגארין האָט דערקענט דאָס קאָל פונעם הױפּט-קאַנסטרוקטאָר
און האָט געװאָלט מער גענויער דערקלערן װעגן דער לאגע אפן באַרט. -- איצטער קאָן מען שוין
זיך דורכריידן אין טעלעפאַן.
-- יורי אלעקסייעוויטש, -- האָט קאָראָליאָוו געגעבן גאגארינען די לעצטע אָנװײַזונגען. -- איך
װויל אײַך פּאַשעט דערמאָנען, אז נאָך דער מינוט:גרײטקײַט װעט דורכגיין א מינוט זעקס, ביז עס
װעט זיך אָנהײבן דער פלוג. אזוי אז איר זאָלט זײַן רויַק. -- קאָראָליאָװוס אויגן האָבן א בליץ
געטאָן צופרידן, ער האָט א קוק געטאָן אף די בײַװעזנדע. אוואדע האַט יורי געװוּסט, װי אלע
מיר, די ערעוויסטארט-ציקלען, נאָר קאָראָליאָווס אופרעגונג איז געווען אזוי גרויס, אז ער האָט גע-
רעדט פּאָשעט אזוי, אבי הערן גאגארינס שטים -- זי האָט געדארפט איבערגעבן יוריס נעשאָמע-
צושטאנד.
גאגארין האָט אויך פארשטאנען, צוליב װאָס עס גײט אָט דער אומבאדײַטנדיקער שמועס, דעי
ריבער האָט ער גערעדט זיכער און רויַק, שאנעװענדיק דאָס געזונט און די שטימונג פונעם הױיפּט-
קאָנסטרוקטאָר.
קאמאנין האָט געשוויגן.
-- כ'האָב אײַך פארשטאנען. פולקום רויָק.
קאָראָליאָוו איז געװען צופרידן פון דער שפּיל:
-- נו, פּרעכטיק, אויסגעצייכנט. נאָך איין מינוט גרײטקײַט װעלן זײַן זעקס מינוט פון, אזוי
צו זאָגן, פארשיידענע איניאָנים. איך גיב איבער דאָס טרײַבל דעם פּאַרזיצער, -- און סערגיי פּאוו-
לאָװיטש האָט איבערגעגעבן דעם מיקראָפאָן רודניעוון.
זיבן אזייגער מיט פיר און דרײַסיק מינוט בין אִיך ארויסגעגאנגען אף פארבינדונג.
-- יורא, װאָס מאכסטו?
מײַן שטים האָט געקלונגען שטארקער, װי געװיינלעך, װי די הױכקײַט זאָל האָבן איבערגעגעבן
די שטימונג. אין עטלעכע מינוט ארום װעט יורא בעטן רעדן שטילער.
-- װי מע האָט געלערנט, -- האָט ער געענטפערט און פריילעך זיך צעלאכט. די געשפּרעכן
מיט דער נאטשאלסטווע האָבן אים, אפּאָנעם, געהאלטן אין נערװועזער אָנשטרענגונג, נאָר דאָ איז
דאָך זײַן כאווער, מיט וועלכן מע קאָן רעדן פּרײַער און פריילעכער.
צוביסלעכװײַז האָט איבערגענומען די אָנפירונג צו זיך אין די הענט קאמאנין. אַכט אזייגער
מיט 56 מינוט האָט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש געמאָלדן:
-- די גרײטקײַט -- פינף מינוט. שטעלט אָן די הױכקײַט אף דער פולער קראפט, די הױכקײַט
אף דער פולער!
יורי האָט באשטעטיקט די אויספילונג פון דער קאָמאנדע.
-- אלץ גייט נאָרמאל, -- האָט אינפאָרמירט קאמאנין דעם ערשטן קאָסמאָנאװט. -- פארנעמט
די אָנפאנגלעכע לאגע צוליב רעיעסטרירן די פּיזיאָלאָגישע פונקציעס.
פּלוצעם האָט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש איבערגעגעבן דאָס טרײַבל קאַראָליאָװן: ער האָט א קלער
געטאָן, אפּאָנעם, אז די שטים פונעם הױיפּט-קאָנסטרוקטאָר איז איצטער מער װיכטיקער פאר דער
שטימונג פונעם קאָסמאָנאװט. בא קאָראָליאָוון איז װירקלעך געווען א גוטע שטימונג, און ער האָט
מיט א מונטער קאָל מיטגעטיילט:
-- בא אונדז איז אלץ נאָרמאל. ביזן אָנהײב פון אונדזערע אָפּעראציעס -- ביז דער מינוט-
גרײטקײַט איז פארבליבן א פּאָר מינוט. װיאזוי הערט איר מיך?
-- איך הער גוט. כ'האָב אלץ פארשטאנען: ביזן אָנהײב פון דער אַפּעראציע זײַנען פארבליבן
א פּאָר מינוט, -- האָט מיט דערהויבענער שטימונג ראפּאָרטירט גאגארין. -- דער זעלבסטגעפיל איז
א גוטער, די שטימונג א מונטערע, צום סטארט בין איך גרייט, אלץ גייט נאָרמאל,
9 אזייגער מיט זיבן מינוט האָט קאָראָליאָוו געזאָגט:
-- עס ווערט געגעבן די אָנצינדונג ,צעדער".
-- פארשטאנען: עס װערט געגעבן די אָנצינדונג.
קאָראָליאָוו האָט געמאכט א קליינע פּאוזע און האָט מיטגעטיילט:
-- דער פאָרלויפיקער שטאפּל... א צװוישנדיקער... דער איקערדיקער... אופהייבן!
און גלײַך װי דאָס װאָלט געװען א פאַרזעצונג פון קאָראָליאָװוס װערטער, האָט גאגארין אויס-
געזונגען:
-- פּאַיעכאלי!
ער האָט נאָך עפּעס גערעדט, נאָר די שטים איז דערטרונקען געװאָרן אינעם קאַלאָסאלן געהילך
פון די מאָטאָרן.
און װוידעראמאָל איז אומבאמערקט די אָנפירונג מיטן פלוג אריבערגעגאנגען אין קאמאנינס
הענט.
דער פלוג האָט נאָך געדויערט (עס זײַנען דורכגעגאנגען ניט מער פון 20 מינוש), נאָר קאמא-
נין האָט שוין מיטגעטײלט, אז ער פליט אריס צום אָרט, װוּ עס װעט אראָפּנידערן די שיף
,װאָסטאָק".
99
זײַענדיק אין דער לופט, האָבן זי דערהערט די מיטיילונג פון טאסס װעגן דעם, אז אף דער
בײַערדיקער אַרביטע איז ארויסגעלאָזט געװאָרן דער ערשטער מענטש. און אין עטלעכע מינוט ארום
האָט דער ראדיסט געזאָגט, אז גאגארין האָט בעשאָלעם אראָפּגענידערט און פליט שוין ארויס קיין
קוּיבישעוו.
קאמאנין האָט באפוילן נעמען דעם קורס אף קויבישעוו.
גאגארין איז געקומען צו פליען אפן אעראָפּלאן ,איל-14'. קאמאנין איז דער ערשטער צוגעפאָרן
צום טראפּ.
דער ,,אײַזערנער פּעטראָװיטש", װי מיר פלעגן אמאָל אָנרופן אונדזער לערער, האָט ניט געקאָנט
צוימען זײַן אופרעגונג און האָט זיך דאָס ערשטע מאָל דערלויבט א שואכקײַט. ער האָט ארומגענו"
מען גאגארינען, אים געקושט און פארמאכט די אויגן, אײַנהאלטנדיק די טרערן.
עס זײַנען אוועק טעג פון װײַטערדיקער אָנגעשטרענגטער ארבעט. מע האָט געדארפט צוגרייטן
דעם צווייטן פלוג.
אין אפּרעל, וען ס'איז אנטשטאנען א נײטיקײַט ארויספליִען גאגארינען אין דער ערשטער אויס"
לענדישער רײַזע -- און אזא לאנד איז געווען טשעכאָסלאָואקיע -- איז קאמאנין ארויסגעפלויגן אהין
צוזאמען מיטן ערשטן קאָסמאָנאװט. אין אָט דער רײַזע איז אלץ אויך געװען נײַ: צו װאָס פאר אן
עטיקעט זיך וענדן, באגעגענענדיק דעם קאָסמאָנאװט -- ער האָט דאַך ניט פארנומען קיין שום
מעלוכישן אָדער פּארטײישן פּאָסטן, מע האָט אפילע ניט געװוּסט, װער דארף עס אים באגעגענע.
דער קלוגער ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט זיך ניט געײַלט ארײַנברענגען ועלכעיניט-איז ענדערונגען
אין די קלאָלים פון אופנעמען אויסלענדישע געסט -- אין יעדן לאנד זײַנען געווען זײַנע נאציאָנאלע
טראדיציעס.
קאמאנין איז געווען איבעראשט פון דער דאָזיקער רײַזע. גאגארין איז געווען עלעגאנט, אומדער"
מידלעך, אָן קאפּריזן. דאָס איז געפעלן געװוען דעם לערער. יורין האָבן שפּעטער אײַנגעלאדן העכער
אכציק לענדער, און שטענדיק האָט ער זיך געפירט טאקטיש, ארויסגעוויזן פּעיִקײַטן פון א טריבון,
װוּ מע האָט געדארפט, האָט געשפּרודלט פון אים מיט הומאָר.
דעם 17 אפּרעל האָט יורי אָפּגעגעבן א גענויען באריכט ועגן זײַן קאָסמישן פלוג, אונדז אלע-
מען האָט איבעראשט זײַן טעכנישע באהאװונטקײַט, דאָס קענען אנאליזירן, לאָגיש און ארגומענטירט
רעדן וועגן די סאמע שווערע אָביעקטן פון דער טעטיקײַט.
דעם 5 מײַ זײַנען קיין זװיאָזדנע געקומען צו פאָרן דער שוץדמיניסטער מארשאל פונעם סאָוועטנ"
פארבאנד ראָדיאָן יאקאָװולעװיטש מאלינאָווסקי מיט דער מישפּאָכע און דער אױיבער-הױיפּטקאָמאנדיר
פון די באװאָפנטע לופט-קרעפטן מארשאל פון אװיאציע קאָנסטאנטין אנדרייעוויטש װוערשינין. ניקאָלײַ
פּעטראָװיטש האָט אופגענומען די כאָשעװע געסט. ער האָט פאר זיי פאַרגעשטעלט דאָס זעקסטל
קאָסמאָנאװטן, באוויזן די קאָסמישע שיפן און אומבאמערקט ארויסגעפירט אף זי גאגארינען, פאר"
שטייענדיק, װי אומגעדולדיק זיי זײַנען זיך דורכריידן מיטן ערשטן קאָסמאָנאװט פון דער פּלאנעטע.
דעם זיבעטן מײַ זײַנען מיר אלע ארויסגעפלויגן קיין סאָטשי. קאמאנין איז ניט אף לאנג פאר-
בליבן אין מאַסקװע, אין א טאָג צען-צוועלף ארום איז ער אויך געקומען צו פּליִען, קאָראָליאָו איז
שוין געווען מיט אונדז. צוזאמען מיט קאמאנינען זײַנען געקומען דאַקטוירים, קאָנסטרוקטאָרן, אינ"
זשעניערן, וועלכע האָבן שוין געארבעט אף צוגרייטן דעם צווייטן קאַסמישן פלוג.
ביז א געוויסער צײַט איז אינעם באשטימען די פּראָגראם פונעם פלוג געווען א פולע אײַנשטײ
מונג, נאָר קאמאנין האָט פּלוצעם געענדערט דעם פריִערדיקן פּלאן און ארױיסגעזאָגט א מיינונג, אז
מע דארף איצטער שוין מאכן בלויז דרײַ-פיר װיקל-קרײַזן. קאָראָליאָוו האַט זיך געהאלטן בא זײַנס:
א מעסלעס, דאָס הייסט 16 װיקל-קרײַזן. ס'האָט זיך אָנגעהױבן א דיסקוסיע, אין וועלכער עס זײַנען
ארײַנגעצויגן געװאָרן א סאך מענטשן. ס'איז געווען א שווערע פראגע -- ס'האָט זיך געהאנדלט װעגן
דער געפארלאָזיקײַט פונעם קאָסמאָנאװט. קאמאנין האָט געהאלטן, אז עס איז ניטאָ קיין זיכערקײַט,
אז דער קאָסמאַנאװט װעט פארהיטן די ארבעטספעיקײַט א גאנצן מעסלעס, ס'איז ניט קלאָר דער
פּסיכישער צושטאנד פונעם קאָסמאָנאװט.
סערגיי פּאװלאָװיטש איז געװוען אנטוישט פון קאמאנינס פאָרשלאָג -- בייס דער צוגרייטונג
פונעם ערשטן פלוג האָט קאמאנין ארויסגעוויזן פולע סאָלידאריטעט מיט אים. סאָפּקאָלסאָף האָט זיך
קאָראָליאָװון אײַנגעגעבן צו באשטיין אף זײַנס.
דערװײַל זײַנען גאגארין מיט קאמאנינען געפאָרן צוגאסט קיין פינלאנד, אונגארן, ענגלאנד,
דערנאָך קיין קובע, בראזיליע, קאנאדע. אין קאנאדע האָבן זיי זיך דערװוּסט װעגן גערמאן טיטאָװס
פלוג, און גאגארין האָט איבערגעריסן זײַן באזוך אין אָט דעם לאנד.
די רײַזעס קיין אויסלאנד האָבן אויסגעמאטערט קאמאנינען. אויך די קאָמאנדירונגען אינדער"
היים זײַנען געווען ניט קיין לײַכטע (קימאט יאָר-יערלעך האָט ער בלויז אין בײַקאָנור פארבראכט בא
0 מעסלעס), הײַנט פילצאָליקע זיצונגען, באראטונגען, פארזאמלונגען... אָבער ער האָט פארשטא"
נען, אז אָן זיי קאָן מען זיך ניט באגיין.
מיר האָבן, פארשטייט זיך, גוט געװוּסט אונדזער לערער, דעם אַנפירער פון צוגרייטן די סאָי
וועטישע קאָסמאָנאװטן, מיר האָבן אים געזען אין דער ארבעט, אין פריידיקע טעג פון קאָסמישע
דערפאָלגן און אין שווערע מינוטן פון דורכפאלן. מיר האָבן געשפּילט מיט אים אין שאָך, אין טעניס,
װאָלײבאָל, צוזאמען געשװוּמען, געגאנגען אף יאגד, געפאָרן אף פישפאנג. קאמאנין איז שטענדיק
6--1 96
דייה י.י ידידי יייז רהנ ךדי יביי ילש
ס קולפּטאָר
פּייסעך קריװאָרוצקי
פּאָרטרעט פון ע. ציָאָלקאָווסקין
פּאָרטרעט פון ס. קאָראָליאָוון
97
געווען שטרענג, אויסגעהאלטן, געלאסן, ער פלעג דורכטראכטן יעדעס װאַרט, אָפּװעגן יעדן טאט
זײַנעם. ער האָט ניט געװוּסט פון פּאכעד, ניט געציטערט פאר אװטאָריטעטן. זײַענדיק איבערצײַגט
אין זײַן גערעכטיקײַט, האָט ער אלץ געטאָן אנטשיידן און דרייסט.
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט זיך באטייליקט אין אויסארבעטן די פּראָגראמען פון פלוגן, אינעם
בויען דאָס שטערן-שטעטל, אין באהאנדלען די קאנדידאטורן אף די אָרדנטלעכע סטארטן. ער האָט
גוט געװוּסט די געלערנטע, קאָנסטרוקטאָרן, אינזשעניערן, די אָנפירער פון אָרגאניזאציעס און אנ"
שטאלטן, וועלכע האָבן געהאט א שײַכעס צו קאָסמאָנאװטיק, זיך געװענדט צו זי נאָך הילף, נאָך
אן אייצע, נאָר אויך אליין געווען אופמערקזאם צו אלעמען, װער עס האַט צו אים זיך געװענדט.
קאמאנין האָט ניט מוירע געהאט צו קאליע מאכן די באציונגען, װען עס איז געגאנגען א רייד
וועגן פּרינציפּיעלע זאכן, צו פארשארפן די קאָנטאקטן פון פּערזענלעכן כאראקטער. סערגיי פּאװלאָ
וויטש האָט בלויז אים באוויזן זײַן , בלויע פּאפּקע", אין ועלכער ער האָט פארשריבן זײַנע פּלענער
אף דער צוקונפט. דאָס זײַנען געװוען ערנסטע און גוט דורכגעטראכטע געדאנקען װעגן קאָסמאָס,
װעגן דעם וועלטאל, װועגן די קאָסמאָנאװטן. איך בין ניט באקאנט מיטן אינהאלט פון דער דאָזיקער
פּאפּקע, ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט קיינמאָל ניט דערציילט װעגן איר גענוי, נאָר פון אייניקע פראג"
מענטארישע ארויסזאָגונגען האָב איך געװוּסט, אז סאיז געגאנגען א ריד װעגן איבערבויען דעם
גאנצן געביט פון דער קאָסמישער אינדוסטריע, װעגן נײַע קאָסמישע שיפן, אָרביטאלע סטאנציעס,
וועגן פלוגן צו די פּלאנעטעס פון דער זון-סיסטעם.
קאמאנין פלעג זיך באגעגענען מיט קאָראָליאָװון קימאט אלע װאַך. װען ער האָט ניט געקאָנט
צו אים פאָרן, פלעג קאָראַליאָוו קומען צו ניקאָלײַ פּעטראָװיטשן. זיי האָבן געהאט א סאך געמיינזאמס
אין דער מערהײַט פראגן, געהאנדלט האנט בא האנט.
דעקאבער פון 1965 איז בא קאמאנינען געווען זייער אן אָנגעזעטיקטער כוידעש. ער האָט אופ"
גענומען דערפינדער, זיך באקאנט מיט דער ארבעט פונעם טרענאזשאָר פאר דער קאָסמישער שיף
,װאָסכאָד", איבערגעלייענט גענאדי סעמעניכינס ראָמאן ,די קאָסמאָנאװטן לעבן אף דער ערד", גע"
שמועסט מיט איגאָר טשקאלאָװון וועגן פּראָבלעמען פון פארשטארקן די פּראָפּאגאנדע פון ואלערי
טשקאלאָווס העלדנטאט, בײַגעװען אף די טרענירונגען פון באָריס װאָלינאָװון און װיקטאָר גאָרבאטקאָ,
גערעדט מיט גאגארינען פאר זײַן ארויספליען אין באשטאנד פון א דעלעגאציע פון צק פון קאָמיוג
אפן צאָפן-פלאַט, ארויסגעטראָטן אף א פּארטיי-פארזאמלונג אינעם צענטער פאר צוגריטן קאָסמאָי
נאווטן, צוזאמען מיט ולאדימיר איװואנאָוויטש יאזדאָווסקין באהאנדלט דעם פּלאן פון מעדיציניש"
ביִאָלאָגישער פארזיכערונג פון קאָסמישע פלוגן, דורכגעגאנגען א מעדיצינישע קאָמיסיע.
דעם 24 דעקאבער האָט ער מיך ארויסגערופן אף א געשפּרעך.
-- קיין זװיאָזדנע קלײַבט זיך סערגיי פּאװלאָװיטש, -- האָט ער געזאָגט. -- מע דארף גוט
דורכטראכטן דעם פּלאן פון דער באגעגעניש און פון די שמועסן. פארמאטערט אים ניט, ער פילט
זיך שלעכט. קאָראָליאָװ איז א קלוגער, זייער א קלוגער מענטש. אים מאכט אָבער קאליע זײַן הייס"
בלוטיקײַט... איך פלי ארויס אפן װײַטן מיזרעך אין מײַן לײַבלעכער עסקאדריליע.
דעם 5 יאנוואר 1966 איז קאמאנין געקומען צו פאָרן קיין זװיאָזדנע, דערציילט װעגן זײַן רײַזע
אפן װײַטן מיזרעך, וועגן דער באגעגעניש מיט די וועטעראנען פון דער עסקאדריליע אף װ. אי. לע"
נינס נאָמען. מיר האָבן אים דערציילט וועגן דעם אײַנדרוק פון קאָראָליאָװוס באזוך אינעם צענטער
פון צוגרייטן קאָסמאָנאװטן, װועגן די געשפּרעכן מיט אים.
קיינער האָט דעמלט ניט געװוּסט, אז דאָס איז קאָראָליאָװוס לעצטער באזוך אין שטער-שטעטל,
אז אין עטלעכע טעג ארום װעט אונדז אלעמען טרעפן א שרעקלעכער אומגליק.
מיר האָבן געװוּסט, אז סערגיי פּאװלאָװיטש האָט זיך געלייגט אין שפּיטאָל, מע האָט אים גע"
דארפט אױיסשנײַדן א געשווילעכץ אף דער צװעלף-פינגערדיקער קישקע. די דאָקטירים האָבן גע"
טרייסט, אז די אָפּעראציע איז א נישטיקע, ניט קיין קאָמפּליצירטע און גיכע. מיר האָבן געגלייבט
די דאָקטוירים. נאָר דעם 14 יאנוואר איז ער אוועק פונעם לעבן.
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש איז געווען דערשיטערט. ער האָט באזוכט קאָראָליאָווס פרוי, צונויפגע"
זאמלט די קאָסמאָנאװטן.
-- װי א בארג-לאווינע האָט זיך פּלוצעם און אומאָפּװענדלעך ארופגעוואלגערט אף אונדז דער
שרעקלעכסטער אומגליק. דאָס לאנד האָט פארלוירן איינעם פון זײַנע אָנגעזעענסטע זין, און די
קאָסמאָנאװטן זײַנען פאריאָסעמט געװאָרן. קאָראָליאָוו איז געווען דער אװטאָר און אָרגאניזאטאָר פון
אלע אונדזערע קאָסמישע דערפאָלגן. זײַנע פּערזענלעכע פארדינסטן פארן קאָסמאָס, פארן סאָװעטישן
פאָלק און פאר דער מענטשהײַט זײַנען אומבאגרענעצט. ער װאָלט נאָך א סאך געקאָנט אופּטאָן,
ער איז אוועק פון אונדז אין סאמע בלי פון זײַן טאלאנט. קאָראָליאָװון איז שווער צו פארבײַטן מיט
איין מענטשן, עס זײַנען נייטיק באמיונגען פון א גאנצן קאָלעקטיו.
גערעדט האָט קאמאנין שטיל און פּאמעלעך, מיט גרויסע פּאוזעס.
נאָר דאָס לעבן איז געגאנגען װײַטער. אין יענער צײַט האָבן אונדזערע געלערנטע געפירט אן
אויספאָרשונג פון דער לעװאָנע. דעם 3 פעווראל 1966 האָט דערגרייכט די לעװאָנע אונדזער אװטאָי
מאטישע סטאנציע , לונאדפ". די דאָזיקע געשעעניש האָט אופגערודערט די גאנצע װעלט. ניקאָלײַ
פּעטראָװיטש איז געװוען באגײַסטערט. צונויפגענומען אונדז, האָט ער אָנגעמאָלט א פארכאפּנדיקע
98
פּערספּעקטיוו. די אויגן זײַנע האָבן געברענט, דאָס פּאָנעם האָט געליכטן. קאמאנינס פּלאן האָבן
אונטערגעהאלטן יורי גאגארין, אנדריאן ניקאָלײַעו, וולאדימיר קאָמאראָו.
אין עטלעכע טעג ארום האָבן מיר זיך דערװוּסט װעגן דעם, אז ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט בא"
קאנט געמאכט מיט זײַן פּלאן פון פלוגן אף דער לעװאַנע די מיטארבעטער פון קאָראָליאָוס פירמע,
דעם אױבער-הױפּטקאָמאנדיר פון די באװאָפנטע לופט-קרעפטן, די מיטארבעטער פון א רי װויסן-
שאפטלעך-פאַרשערישע אינסטיטוטן. דאָס אלץ האָט ער געטאָן מיט יוגנטלעכן ברויז, מיט אײַנגע"
שפּארטקײַט פון א ריטער, מיט הויכן געפיל פון א מענטשן, וועלכער איז גרייט אלץ אָפּגעבן דער
פארטראכטער זאך. צו אים האָט זיך װי אומגעקערט די יוגנט, די ראָמאנטיק פון די דרײַסיקער יאָרן,
די באגײַסטערונג פונעם פּעריִאָד פון די ערשטע פינפיאָרן.
גראָד אין יענער צײַט האָט זיך באוויזן א מעגלעכקײַט ארויסרוקן איינעם פון די קאָסמאָנאװטן
אף א הויכן זעלבשטענדיקן פּאָסטן. דער גענעראל קאמאנין האָט פאַרגעלייגט דעם דאָזיקן פּאָסטן
וולאדימיר קאַמאראָװן. אין א געוויינלעכער צײַט נעמט מען אָן אזעלכע פאָרשלאָגן און מע באדאנקט
פארן צוטרוי. קאָמאראָוו אָבער האָט געבעטן א דערלויבעניש א קלער טאָן און אפן אנדערן טאָג זיך
אָפּגעזאָגט. די סיבע: ער וויל פליִען אף דער לעװאָנע.
אין פעווראל 1966 האָט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש אָרגאניזירט אין מאַסקװער פּלאנעטארי פאר-
נעמונגען אף אויסצופאָרשן די לעװאָנע. עס זײַנען בײַגעװען אלע קאָסמאַנאװטן. מיט לעקציעס זײַנען
ארױיסגעטראָטן די גרעסטע אסטראָנאָמען -- טראָיַצקי, קאָזירעוו, מיכײַלאָו. זייערע לעקציעס האָבן
געמאכט אף אונדז א קאָלאָסאלן אײַנדרוק. קאמאנין איז געווען זייער צופרידן.
וי פריִער, ארבעט ער א סאך, דרינגט ארײַן אין אלע פּראָטים פונעם לעבן פון די קאָסמאָי
נאווטן, װוייסט גוט אפילע די מישפּאָכע:באציָונגען און זאָגט אונטער -- פארשטייט זיך, קאָרעקט, --
װוּ מע דארף. ער גיט ארויס עטלעכע ביכער, שרײַבט אָן א סעריע ארטיקלען, העלפט מיט אייצעס
די זשורנאליסטן. און, געוויינלעך, די גאנצע צײַט -- מיט אונדז, מיט דערלערנען די נײַע אפּאראטור.
ווען מע האָט אָנגעהױבן דערלערנען די פּראָגראם , סאָיוז", קומט קאמאנין דער ערשטער אף די
פארנעמונגען. ער איז געווען אן אופמערקזאמער און אקטיווער צוהערער. ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט
זייער געװאָלט, אז גאגארין זאָל דער ערשטער פליען אף אָט דער נײַער און פּערספּעקטיוער שיף.
אין יאנוואר 1968 האָב איך צוזאמען מיט אכט מײַנע כאויירים דערפאַלגרײַך פארטיידיקט די
דיפּלאָס:ארבעטן, יעווגעני כרונאָוו האָט באקומען א דיפּלאָס מיט אן אויסצייכענונג. אפן ארויסלאָז
איז ניקאָלײַ פּעטראָװיטש ניט בײַגעװען -- געווען אין אורלויב, נאָר גלײַך נאָכן אומקערן זיך קיין
מאָסקװע געקומען צו פאָרן קיין זװיאָזדנע און אונדז אלעמען באגריסט.
-- און איצטער האלט דעם קורס אף דער לעװאָנע, -- האָט ער געזאָגט. -- שוואכט ניט אָפּ
דעם טעמפּ. לערנט זיך אײַנגעשפּארט, פאָרסירט, איצטער זײַט איר אינזשעניערן.
קאמאנין האָט זײַנערצײַט אויך פארענדיקט די אקאדעמיע אף זשוקאָווסקיס נאָמען, אים איז
זייער אָנגענעם געווען, װאָס אויך מיר האָבן ליב באקומען אָט די אויסגעצייכנטע הויכשול. עטװאָס
שפּעטער האָבן פארענדיקט די אקאדעמיע אויך גאגארין און טיטאָו.
דעם 28 פעווראל 1968 האָט קאמאנין אונדז אָפּגעשיקט קיין בײַקאָנור אף אַרדנטלעכע פאר-
נעמונגען. יורי גאגארין איז געווען דער עלטסטער, ער האָט אָנגעפירט מיט די פארנעמונגען, גע"
זאָרגט װעגן אונדזער אָפּרו. דעם דריטן מארט, װי נאָר די פארנעמונגען האָבן זיך פארענדיקט, איז
גאגארינס גרופּע ארויסגעפלויגן קיין יעװפּאטאָריע, און קאמאנין -- קיין מאַסקװע.
אין מיטן מארט האָט אין דער שטאָט מײַנץ (פרד) געדארפט זיך אָנהייבן די ארבעט פונעם
זיטן צווישנפעלקערלעכן קאָנגרעס, געווידמעט ניט-דערקענטע פליענדיקע קעגנשטאנדן. גאגארין און
איך האָבן באקומען אײַנלאדונגען. אין העסקעם מיט דער פּראָגראם האָבן אפן קאָנגרעס געדארפט
קומען פאָרשטייער פון 34 לענדער, ס'איז אָנגעמערקט געװאָרן צו האלטן 25 פאָרטראָגן, דעמאַנסטרירט
ווערן צענדליקער פילמען,
יורי גאגארין האָט ניט ארויסגעוויזן קיין באזונדערן אינטערעס צום קאָנגרעס. ניקאַלײַ פּעט
ראָװיטש האָט געהאלטן, אז צופיל װערט געטומלט ארום דער דאָזיקער מײַסע.
-- פארכאפּנדיק, -- האָט ער געזאָגט. -- מענטשן פון אנדערע פּלאנעטעס, װיזיטערן פון דעם
װײַטן קאָסמאָס... נאָר פליענדיקע טעלערלעך? פארװאָס האָבן זיי זיך באוויזן גראָד איצט, נאָך די
קאָסמישע פלוגן פון אונדזער ערד... אלנפאלס, ס'איז פאראן װעגן װאַס א קלער טאָן.
-- פאראן, -- בין איך מאסקים געװען און האָב באוויזן א פאָטאַגראפיע, װאָס כ'האָב געמאכט
בייס מײַן פלוג. אף זיי זײַנען געווען בוילעט צו זען קאָנטורן פון ,פליענדיקע טעלערלעך", פון גי"
גאנטישע קאָסמישע שיפן, -- אָבער איך ווייס גאנץ גוט, אז דאָס זײַנען ניט קיין קאָנקרעטע פיזישע
קעגנשטאנדן, נאָר כידושים פון דער אָפּטיק.
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט מיט גרויס אינטערעס מיך אויסגעהערט, אין זײַנע אויגן האָט זיך
געזען היספּײַלעס: אים איז געפעלן געװען די טעמע פונעם געשפּרעך און אפּאָנעם ניט װייניקער
פון אונדז האָט אים געקימערט, װאָס דאָס זײַנען ניט קיין שעליכים פון די װײַטע קאָסמישע װעלטן.
נאָך עטלעכע מינוט האָט קאמאנין גערעדט װעגן גאגארינס פליִער-צוגרייטונג, אויסגעפרעגט,
װיָאזוי ער פילט זיך, װיָאזוי איז ער גרייט צום זעלבשטענדיקן פלוג. ניקאָלײַ פּעטראָװיטש איז גע
ווען צערטלעך, אופמערקזאם, געגעבן אייניקע אייצעס, האָט געזאָגט, אז דעם 27 מארט װעט ער
זײַן אף א באראטונג אין צק און װעט ניט קאָנען בײַזײַן בייס די פלוגן. דער גענעראל האָט פארזי"
99
כערט גאגארינען, אז דעם 28 מארט װעט ער אומבאדינגט קומען צו פאָרן קיין זװיאָזדנע צו באגריסן
אים מיטן אָנהײב פון זעלבשטענדיקע פלוגן.
מיר האָבן זיך געזעגנט.
דעמלט האָט נאָך קיינער ניט געװוּסט, אז ניקאָלײַ פּעטראָװיטש געזעגנט זיך מיט גאגארינען
אף שטענדיק.
קאמאנין איז געקומען קיין זװיאָזדנע ניט דעם 28-טן, װי ער האָט צוגעזאָגט, נאָר דעם 27"טן.
אפן קאָמאנדע-פּונקט, אױסגעפאָרשט די אומגעבונג, האָט ער אויסגעהערט די מיטיילונגען פון די
קאָמאנדירן פון צוויי אעראָפּלאנען , איל-14" און פיר װערטאַליאָטן ,מיי4', װעלכע האָבן געזוכט
סעריאַגינס און גאגארינס אעראַפּלאן. קיין שום שפּורן זײַנען ניט געווען.
פארפּינקטלעכט דעם זוכונגסיראיאָן, האָט קאמאנין געגעבן א פאראַרדענונג אים צעטיילן אף
קוואדראטן 10 אף 10 קילאָמעטער, מע האָט באשטימט די הייך, אף װעלכער עס װעלן פליען די
זוכער: 300--600 -- פאר די אעראָפּלאנען, 50--100 -- פאר די װערטאַליאָטן. דערנאָך האָט ני-
קאָלײַ פּעטראָװיטש אויסגעהערט די אָנפירער און אָרגאניזאטאָרן פונעם פלוג.
גאגארין און סעריאָגין האָבן זיך אופגעהויבן 10 אזייגער מיט 19 מינוט. נאָכן אויספילן די
אופגאבע האָט גאגארין מיט א רויִקער און זיכערער שטים געבעטן א דערלױיבעניש בא די אָנפירער
פונעם (פלוג זיך אומצוקערן אפן אעראָדראָם. דער אָנפירער מיטן פלוג האָט דערלויבט. 10 אזייגער
מיט 30 מינוט און 6 סעקונדעס האָט די פארבינדונג מיטן אעראַפּלאן אומגעריכט זיך איבערגע-
ריסן. אף די פילצאָליקע ארויסרופן פונעם אָנפירער פון די פלוגן האָט דער עקיפּאזש ניט געענט-
פערט. קאמאנין האָט אָנגעשטעלט בייזע אויגן אף סוכינינען:
-- דרײַצן מינוט איז דער אעראָפּלאן אין דער לופט און אָן א פארבינדונג?
-- נאָכן אעראָפּלאן האָט מען אופגעהערט צו שפּירן אף א מעהאלעך פון 30 קילאָמעטער פו"
נעם אעראָדראָם.
-- װאָס טיילן מיט די עקיפּאזשן פון די אעראָפּלאנען?
-- דער מאיאָר זאמיטשקין האָט מיטגעטיילט, אז ער האָט געפונען ברוכשטיקער פון גאגארינס
אעראָפּלאן 64 קילאָמעטער װײַט פונעם אעראָדראָם.
-- ער איז זיכער, אז דאָס זײַנען ברוכשטיקער פון גאגארינס אעראָפּלאן?
-- ניין. דאָס זײַנען זײַנע האשאָרעס.
-- גיט אהער די מאפּע. -- קאמאנין האָט זיך פארבויגן איבער דער מאפּע און האָט גלײַך
געפונען דאָס אָרט: דאָס דאָרף נאָװאָסיאָלאָװאָ. -- א װערטאָליאָט! איר פארבלײַבט דערװײַל דאָ, --
האָט ער מיר באפוילן.
קאמאנין איז ארויסגעפלויגן צום אָרט פון דער געשעעניש. אין עטלעכע מינוט ארום האָט דער
װערטאָליאָט אראָפּגענידערט אפן ראנד פון א אלד אן ערעך א קילאָמעטער פונעם אָרט, װוּ עס
איז אראָפּגעפאלן דער אעראָפּלאן. ס'איז געווען א טיפער שניי און גיין איז אויסגעקומען לאנג.
דער גענעראל האָט באטראכט די װאָראָנקע, די רעשטן פון אן אומגעקומענעם פליִער. עמעצער
איז אומגעקומען, אָבער װער -- האָט מען ניט געקאָנט באשטימען. די דאַקטוירים האָבן מיטגעטיילט,
אז מע האָט געפונען א שטיק פון אן אייבערשטן קינבאק מיט א גאָלדענעם צאָן, און זײַנען זיך מע-
שאער געװוען, אז דאָס איז סעריאָגינס. קיין שפּורן פון גאגארינען זײַנען ניט געװוען. אין אָװונט האָט
מען געפונען א פּלאנשעט, נאָר צו װעמען ער האָט געהערט, האָט זיך אױסקלאָרן ניט אײַנגעגעבן.
שפּעט אפדערנאכט האָט גענעראל קאמאנין זיך אומגעקערט אפן אעראָדראָם און האָט אינפאָר-
מירט דער אוואריע-קאָמיסיע. די זיצונג פון דער קאָמיסיע האָט געדויערט פיר שאָ, נאָר האָט ניט
ריזיקירט צו באשטעטיקן, אז גאגארין איז אומגעקומען. אָבער אויך קיין זיכערקײַט, אז גאגארין
האָט קאטאפּולטירט, איז ניט געװוען. דרײַ אזייגער באנאכט זײַנען מיר זיך צעגאנגען. קיין שלאָף
האָט קיינעם ניט גענומען. שפּעטער װעט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש מיר זאָגן: ,כ'האָב ניט צוגעמאכט קיין
אויג... פאר די אויגן זײַנען, װי אין א קינאָיסטענגע, דורכגעגאנגען בילדער פון באגעגענישן מיט
גאגארינען. טויזנטער באגעגענישן, און אומעטום איז יורי געװען א לעבעדיקער, א פריילעכער, א
לעבנסלוסטיקער, ענערגישער... ניין, מע קאָן זיך ניט פאַרשטעלן גאגארינען פאר א טױיטן.."
אינדערפרי זײַנען מיר ארויסגעפלויגן צום אָרט פון דער קאטאסטראַפע. צו אָט דער צײַט האָט
זיך אײַנגעגעבן אױסקלאָרן, אז דער פּלאנשעט איז גאגארינס. װען ס'האָט אָנגעהױבן צו טאָגן, האָט
קאמאנין געפונען אף א בוים א שטיק שטאָף -- א טייל פון א זומער-קורטקע. אין דער קעשענע זײַנען
געלעגן טאלאָנען אף װעטשערע אף גאגארינס נאָמען. קיין ספייקעס זײַנען שוין ניט געװען: גאגארין
איז אומגעקומען.
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש טראָגט זאָרגזאם דאָס שטיק? שטאָף. ער גייט אָפּ אין א זײַט, שפּארט זיך
צו צו א בוים מיט דער פּלײצע און שטייט לאנג א פארגליווערטער, ניט קוקנדיק אף אונדז.
-- מיר קערן זיך אום, -- זאָגט ער ענדלעך אין עטלעכע מינוט ארום, צוגײיענדיק צו אונדז. --
פּאװועל ראָמאנאָװיטש, מע דארף מיטיילן די פרויען און די עלטערן.
די דאָזיקע ניט-לײַכטע מיסיע איז ארופגעלייגט געװאָרן אף מיר, אף בעליאיעון, קאמאנינען,
טערעשקאָװען.
אפדערנאכט איז פאָרגעקומען די קרעמאציע פון דעם געביין פון יורי גאגארינען און ולאדימיר
סעריאָגינען.
100
דעם 29 מארט 1968 האָט אינעם צענטראלן הויז פון דער סאָוועטישער ארמיי זיך אָנגעהױבן
די געזעגעניש מיטן געביין פון די העלדן. אפדערנאכט האָט ניקאָלײַ פּעטראָװיטש פאָרגעלייגט לעאָי
נאָוװן, ביקאָווסקין און מיר ארויסטרעטן אין דער צענטראלער טעלעוויזיע און דערציילן וועגן אונד-
זער יורען.
דער גענעראל קאמאנין האָט שװוער איבערגעלעבט גאגארינס אומקום. ער איז אראָפּ פונעם
פּאָנעם, אויסגעמאָגערט געװאָרן, געװאָרן א פארשלאָסענער אין זיך, א מאַרעשכױרעדיקער, נערװועזער.
די הױיפּטזאָרג װעגן די מישפּאַכעס פון די אומגעקומענע האָט ער גענומען אף זיך. ער האָט צוגע-
גרייט פאָרשלאָגן אף צו פארייביקן דעם אָנדענק פון יורי גאגארינען און וולאדימיר סעריאָגינען,
וועגן פּענסיעס פאר די מישפּאָכעס זיערע, װעגן אויספאָרשן די סיבעס פון דער אוואריע. ער איז
א סאך ארומגעפאָרן, געווען אף זיצונגען, זיך אָנגעלאָדן מיט ארבעט, קעדיי זיך אָפּװענדן פונעם
אומגליק, ער האָט מוירע געהאט צו בלײַבן אליין, אָן ארבעט. די יעסורים האָבן אים אויסגעמאטערט.
דעם 2 אפּרעל האָט קאמאנין צונויפגענומען די קאָסמאָנאװטן, דערציילט װעגן די מאָסמיטלען,
וועלכע זײַנען באהאנדלט געװאָרן אין צק קפּספ און אין דער סאָוועטישער רעגירונג אף צו פאריי"
ביקן דעם אָנדענק פון די אומגעקומענע. מיר האָבן אים פארגעבן א סאך שווערע פראגעס.
ניקאָלײַ פּעטראָװיטש האָט באוויזן צו זײַן אומעטום: אף באראטונגען, אין מיניסטעריום, אין
שטערן-שטעטל, בא די מישפּאָכעס פון די אומגעקומענע. מיר האָבן דעמלט ניט געװוּסט, אז דעם
פליִערס הארץ איז אויסגעצערט פון דער קאָמפּליצירטער פּראָפעסיע, פון די אביקע וואנדערונגען,
פון דער מוירע פארן לעבן פון זײַנע אונטערגעאָרדנטע.
אינגיכן איז קאמאנין אוועק אין זאפּאס, האָט אָנגעשריבן נאָך עטלעכע פּרעכטיקע ביכער, און
אין מארט 1982 איז ער געשטאָרבן.
דער מערקווירדיקער מענטש, דער געוואגטער סאָקאָל פון אונדזער היימלאנד, דער ערשטער
לערער פון די סאָוועטישע קאָסמאָנאװטן איז געבראכט געװאָרן צו קװוּרע אפן מאָסקװער נאָװאָי
דיעוויטשיער בעסוילעם.
עס זײַנען אוועק יאָרן, נאָר דער אָנדענק װעגן דעם דאָזיקן מעסירעסנעפעשדיקן מענטשן, דעם
עכטן פּאטריָאָט לעבט אין אונדזערע הערצער.
פארשריבן --יע. מאלאכאָװסקאיא
אי =
ר בא
גניק
יע
*
לע געזט,
552
=
ריע
א
4 5
6
אונטער אזא קעפּל האָבן אָנגע-
זאָגט די אפישן און די צענטרא-
לע צײַטונגען װעגן טעאטראלי-
זירטע קאָנצערטן, וועלכע זײַנען
פאָרגעקומען אין לענינגראד און
אין מאָסקװע. די גרויסע קאָנ-
צערט-פּראָגראם האָט אײַנגע-
שלאָסן ארויסטרעטונגען אױס-
שליסלעך פון באװוּסטע סאָליסטן
און עסטראדע-קאָלעקטיוון. דער
איינציקער טעאטראלער קאָלעק-
טיוו אין דער פּראָגראם איז דער
ביראָבידזשאנער ייִדישער מוי-
קאלער קאמעריטעאטער.
די קאַנצערטן האָבן זיך אָנגע-
הויבן אין לענינגראד אין קאָנ-
צערט-ספּאָרטיוון זאל, און זי
פאַרשטעלונג פון די
דערגרײכונגען פון דעו
עסטראד עיקונסט
האָבן זיך געצויגן 10 טעג. יעדע
פאָרשטעלונג האָט צונויפגענומען
4 טויזנט צושויער. אין מאָסקװע
האָט מען די זעלבע פּראָגראם
באוויזן אין בארימטן ספּאַרט-פּא-
לאץ אף לענינס נאָמען ,לוזשני-
קי", װוּ עס זײַנען בײַגעװען יעדן
אָװנט 11 טױזנט צושויער. שא"
בעס און זונטיק זײַנען באויזן
געװאָרן צו צויי, אפילע דרײַ
פאָרשטעלונגען.
אין דער פּראָגראם האָבן זיך
באטייליקט די , שטערן" פון דער
עסטראדע סאָפיע ראָטארו און
גענאדי כאזאנאָוו, דער אװטאָר-
זינגער אלעקסאנדער ראָזענבאום,
דער מיניאטיורן-דועט װו. ליאכאָ-
וויצקי און מ. מאקסימאָוו, דער
יוגאָסלאװישער זינגער מ. אונגאר
און אנד.
די 20 פאָרשטעלונגען אין לע-
נינגראד און אין מאָסקװוע, אין
וועלכע עס האָבן זיך באטייליקט
אן ערעך 130 ארטיסטן, זײַנען
דורכגעגאנגען בא פולגעפּאקטע
זאלן מיט גרויס דערפאָלג. דער
ביראָבידזשאנער ייִדישער מוזי-
קאלער קאמער-טעאטער האָט בא-
וויזן א מאָנטאזש פון דער פאָר-
שטעלונג , לאָמיר אלע איניינעם"
און א פראגמענט פון ,, טעוויע פון
אנאטעווקע".
מ. רינגערט
11
צום 90-טן געבורטסטאָג
פון דעם גרויסן ארמװענישן דיכטער יעגישע עשארענץ
ר תב עע:שר הליג יאץ
א פּאָעצט
פון דער רעװאָליציץ
פאראן פּאָעטן, װעמענס טאלאנט און בא
דײַטונג גייען ארויס װײַט אויסער די גרענעצן פון
דער נאציאָנאלער קולטור פון א ניט-גרויס פאָלק.
אזא איז יענישע טשארענץ (1897--1937), װע-
ווענס 90-טער געבוטסטאַג איז ברייט אָפּגעמערקט
געװאָרן ניט נאָר אין ארמעניע, נאָר אין גאנצן
סאָוועטנפארבאנד.
ניט געקוקט אף דער קאָמפּליצירטקײַט פון
דער פּאָעטישער שפּראך, װאָס שאפט, נאטירלעך,
שזעריקײַטן פאר דער איבערזעצונג, איז טשארענץ,
װי עס שטרײַכן אונטער פאָרשער פון זײַן שאפונג,
נאָענט אלע סאָוועטישע פעלקער. זײַן דיכטונג איז
געװאָרן א װעלט-דערשײַנונג. די װערק פונעם
ארמענישן פּאָעט זײַנען איבערגעזעצט אף צענדלי-
קער שפּראכן אין דער װעלט, דערונטער אף ייָדיש.
טשארענץ איז געקומען אין דער ארמענישער
ליטעראטור אין א גוירלדיקער פאר זײַן היימלאנד
שאָ. אין די יאָרן פון דער ערשטער װעלטימילכאָ
מע האָט די הערשנדיקע קנופיע פון דעם סולטא-
נישן טערקײַ -- פאָרגענגער פון די היטלער-טא-
ליאָנים -- דורכגעפירט דעם ערשטן גענאַציד
פונעם אא יה. -- א בארבארישע אױסראָטונג פון
קימאט אָנדערהאלבן מיליאָן ארמענער. זיי האָבן
102
יעגישע סשארענץ
פארוואנדלט גאנץ מײַרעוויארמעניע אין א רויכערן-
דיקן מידבער. , אין דער געשיכטע, -- האָט גע-
שריבן אין 1925 דער אַנגעזעענער מעלוכישער
און פארטיייַשער טוער סערגאָ אָרדזשאָניקידזע, --
זײַנען פאראן װײניק פעלקער, װעלכע האָבן גע-
ליטן אזעלכע קאָרבאָנעס, װי די ארמענער, און
װײניק לענדער, אין וועלכע עס איז פארגאָסן גע-
װאָרן אזויפיל בלוט, װי אין ארמעניע"ג.
טשארענץ האָט שװער איבערגעלעבט די דאָי
זיקע טראגעדיע. ער איז געבוירן געװאָרן אין קאר-
סא, װוּ אף די גאסן האַבן זיך אָפּגעשטעלט די
רוסישע ארמייען, וועלכע זײַנען געפאָרן אפן דאַי
רעם-פראָנט, און שפּעטער די הונגעריקע אָפּגערי-
ריסענע און אָפּגעשליסענע פּלײטים פון מײַרעװי
ארמעניע. די ערשטע װעלט-מילכאָמע און דער
טרוים ועגן נאציאָנאלער באפרײַונג פון די ארי
מענער, האָט אים געבראכט אין די רייען פון די
פרײַװיליקע, וועלכע זײַנען געגאנגען באפרײַען
מײַרעו-ארמעניע. גראָד אין יענער צײַט באװײַזט
זיך טשארענצס ערשטע פּאַעטישע זאמלונג , דרײַ
;עטסקץ } 84זג1) 16 .1 236עאעטסאנגקס !1
.419 .עס .ז 1966 ,2400882 ,1 .1
לידער פון א בלייך-טרויעריק מיידל", זײַנע לידער
,אין דעם היימלאנד", ,די גאנצע נאכט א קראנ-
קער..." און אנדערע, אין װעלכע עס זײַנען אויס-
געדריקט די איבערלעבונגען פונעם פּאַעט, זײַנע
געדאנקען וועגן דעם געזעענעם.
זייער פיל איז אינעם לעבן פונעם ארמענישן
דיכטער פארבונדן מיט מאַסקװע, מיט רוסלאנד.
צום ערשטן מאָל האָט ער באזוכט מאָסקװע אין
סאָף פונעם 1915 יאָר. דאַרט האָט ער דערזען און
דערפילט, װי עס רײַפט אינעם פאָלק דער רעװאָד
ליוציַאָנערער פּראַצעס, די שטרעבונג פון די פַּאַד
שעטע מענטשן צו פרײַהײַט און צו שאָלעם. מאָסק-
וע האָט געשפּילט א קאַלאָסאלע ראָל אין דער
פאָרמירונג פון די אידיישע פּאָזיציעס פונעם
פּאָעט -- פּאָזיציעס פון א קעמפער.
אין 1916 דערשײַנט זײַן גרויסע פּאָעמע
,דאנטעס לעגענדע". אין דער ערשטער אויסגאבע
האָט זי געהאט אן אונטערקעפּל , זיכרוינעס פונעם
שלאכטפעלד". דער אװטאָר דערציילט װעגן דער
ערשטער ועלט-מילכאָמע. שטעלט שארף קעגן דעם
טוט דאָס לעבן, דעם קאמף פארן לעבן. אין דער
פּאָעמע איז נאָך ניטאָ קיין אָפענער רוף, מע זאָל
מאכן א סאָף צו דער אימפּעריַאליסטישער מילכאַ-
מע. עס װערט אָבער אין איר בוילעט געשטעלט
די פראגע: ,װער איז שולדיק אין דעם אלעם!".
,דאנטעס לעגענדע" איז טשארענצס אייגנאר-
טיקער סטיל-איבערגאנג פון אינטאָנאציעס, אָנגע-
ווייעטע פון סימבאָליק, צו א קלאָרער רעװאָליציאָ-
נערער אופאסונג פון דעם פאָרקומענדיקן.
עס קומט אָן דאָס 1917 יאָר. די גריסע
סאָציאליסטישע אַקטיאבער-רעװאָליוציע. דער פּאָעט
מאכט זײַן אויסוואל. ניט וואקלענדיק זיך, שליסט
ער זיך אָן אין די רייען פון אירע קעמפער, טרעט
ארײַן אין דער באָלשעװיסטישער פּארטיי. שפּעטער
גייט ער פרײַװיליק אוועק אין דער רויטער ארמיי,
נעמט אָנטײל אינעם בירגערקריג. פון דעם װײַטן
רוסלענדישן צאריצין װענדט ער זיך צו די זין
פונעם ארמענישן פאָלק מיט א רוף -- זיך אָנ"
שליסן צום באפרײַונגסיקאמף (די ראטנמאכט אין
ארמעניע איז אײַנגעשטעלט געװאָרן אין נאַיאבער
0.
ליטעראטור-פאָרשער פארגלײַכן ניט זעלטן
טשארענצן מיט מאיאקאָווסקין. און װירקלעך, אין
דער שאפונג פון די צוויי גרויסע פּאַעטן איז פא"
ראן א סאך געמיינזאמס. פּונקט װי מאיאקאָווסקי,
האָט טשארענץ געהאט דאָס רעכט צו זאָגן: ,מײַן
רעװאָליוציע". זיי ביידע -- א רוס און אן ארמעי
נער, יעדערער אף זײַן שפּראך, האָכן באזונגען די
רעװאַליוציע, איר פירער וולאדימיר איליטש לענין.
מע טאָר אָבער ניט דערפירן די זאך צו מאיאקאָווס-
קיס דירעקטן אײַנפלוס אף טשארענצן (אגעוו, אי"
ניקע װערק פונעם ארמענישן דיכטער װעגן דער
רעװאָליוציע, װעגן לענינען זײַנען אָנגעשריבן גע-
װאָרן ביז דעם, װי אין דער פּרעסע האָט זיך
באוויזן מאיאקאָווסקיס באװוּסטע פּאָעמע ,וולאדי-
מיר איליטש לענין'). ווארשײַנלעך, אז עס האָט א
זין מאסקים צו זײַן מיט דער מיינונג פון יענע
פאָרשער, װעלכע האלטן, אז די סיבע פון דער
נאַענטקײַט איז א מער ערנסטע. פּאַעטן פון פאר-
שיידענע פעלקער, קינסטלער מיט א מעכטיקן טא
לאנט -- מאיאקאָווסקי און טשארענץ -- האָבן אף
אײנהײַטלעכע פּאָזיציעס פון דער קאָמוניסטישער
פּארטײיַשקײַט באזיניקט די טעמע פון רעװאָליי
ציע, די גרױסקײַט און די קראפט פון די אידייען
פונעם לעניניזם.
לענין איז פאר טשארענצן א שעפער פון א
נײַער עפּאַכע, אן אויסדריקער פון די האָפענונגען
און שטרעבונגען פון די האָרעפּאשנע מענטשן. דער
פּאָעט האָט געשאפן א סאך װערק װעגן דעם פי"
רער פון דער רעװאָליוציע, לידער, פּאָעמעס, בא"
לאדעס -- , לענין', ,איך און איליטש", ,די באלא-
דע ועגן ולאדימיר איליטשן", ,װעגן דעם פּױער
און װעגן א פּאַר שטיוול", , לענין און אלי" און
אנדערע. זיי זײַנען געװאָרן אן ארמענישע פּאָעטי
שע לעניניאנע.
טשארענץ איז געװען א מענטש מיט א גרוי
סער ערודיציע און קולטור, ער האָט איבערגעלאָזט
אויסגעצייכנטע איבערזעצונגען פון געטע, היינע,
הוגאָ, עזשען פּאָטיע (,אינטערנאציאָנאל'). דער
ארמענישער פּאָעט האָט גלענצנדיק געקענט די
רוסישע ליטעראטור -- באזונדערס די פּאָעזיע --
אַנהײבנדיק פון לאָמאָנאָסאָװון און ביז די אקמעיסטן.
ער האָט פארגעטערט פּושקינען, אים איבערגעזעצט,
געשריבן װעגן אים סײַ לידער, סײַ פּראָזע. אין
זײַנע טאָגבוך-נאָטיצן קאָן מען -געפינען אזעלכע
שורעס: ,,מער פון אלץ האַב איך ליב פּושקינען.
ווען איך בין פארומערט און מיד, ווען איך װיל זיך
באלוינען מיטן גרעסטן פארגעניגן, פארמאך איך
די טיר פון מײַן צימער און הייב אָן לייענען פּוש-
קינען, א באליביקע זאך זײַנע".
טשארענץ, װי ס'איז שוין געזאָגט געװאָרן,
האָט פיל יאָרן פארבראכט אין רוסלאנד. דאָרט
זײַנען דערשינען א סאך װערק זײַנע, דערונטער
צוויי בענדער אף דער ארמענישער שפּראך (1922).
אין מאָסקװע האָט ער זיך געלערנט אף ליטערא-
רישע קורסן, זיך קאַנטאקטירט מיט א סאך סאָװע-
טישע שריפטשטעלער. ויאזוי האָבן זיך באצויגן
צו דער שאפונג פונעם ארמענישן פּאָעט זײַנע
קאָלעגן פון אנדערע נאציאַנאליטעטן, װאָס האָבן
זי געטראכט און טראכטן איצט װועגן אים?
...1924 קיין ארמעניע איז צום ערשטן מאָל
געקומען צו פאָרן דער אָנגעזעענער רוסישער פּאָעט
ניקאָלײַ טיכאָנאָו, װעמענס 90:טן געבורטסטאָג
איז אויך הײַנטיקס יאר אַפּגעמערקט געװאָרן. טי
כאָנאָוו האָט געשריבן אין זײַנע זיכרוינעס, אז בייס
זײַן ערשטן באזוך אין ארמעניע האָט אים באזונ-
דערס צוגעצויגן א געוויסער נאָמען ,דאָס איז
געװען דער נאָמען פונעם אויסטערלישן, שטור-
מישן, טאלאנטפולן פּאָעט און פּראָזאיַקער יעגישע
טשארענץ..." צום באדויערן, האָט טיכאָנאָוו דעמלט
ניט געקאָנט פּערזענלעך זיך באקאנען מיטן יונגן
ארמענישן קאַלעגע, ער האָט אָבער זיך באקאנט
מיט זײַן שאפונג. ,װען איך האָב געלײענט
טשארענצס , לענין און אלי" האָב איך געזען, אז
מײַן אינדוסיש ייִנגל סאמי איז נאָענט דעם אָרע-
מען האפן-שיפער אלי פון טראפּעזונד. און ניט
נאָר טשארענצס לידער האַבן פארכאפּט מײַן קויעך-
האמידיען. זײַן ראָמאן ,דאָס לאנד נאירי", א װערק
פון יונגער, הייסער, אופגערעגטער לײַדנשאפט, איז
געווען א נײַע אנטדעקונג אין דער פּראַזע פון יענער
103
צײַט, און איך געדענק, ויָאזוי מע האָט גערעדט
וועגן אים אינעם װײַטן פון יערעוואן לענינגראד
און װי פריידיק עס איז געװען צו ויסן, אן עס
האָט זיך באוויזן א יונגער, שטארקער, פולבלוטיקער
קינסטלער, וועלכער קאָן אומקאָמפּראָמיסלעך, רעא-
ליסטיש זשולדערן די וירקלענבקיַטי" :=+ האָט
געשריבן ניקאָלײַ טיכאָנאַו. ער האָט אָנגערופן
טשארענצן ,א ברודער לויט די טעמעס און לויטן
פּאטאָס, לויט דער ליד" פון דעם גרויסן טריבון
וולאדימיר מאיאקאָווסקי.
איך בלעטער דאָקומענטן, װאָס דערצילן
ועגן דער געשיכטע פון דער סאָוועטישער ליטע-
ראטור, הארבסט 1933. לוט מ. גאָרקיס פאָרשלאָג
װערט געשאפן ,די טראנסקאווקאזער בריגאדע
אינעם אָרגאניזאציאָנעלן קאָמיטעט פון דעם שרײי
בער-פארבאנד". מיט א קאַמאנדירונג קיין ארמעניע
האָבן געדארפט פאָרן די רוסישע שרײַבער וועניאמין
קאווערין, וואלערי קירפּאָטין, מארק קאָלאָסאָוו און
אלעקסאנדער גאטאָװ (דער לעצטער איז שוין ניטאָ
צװישן די לעבעדיקע).
איך פאָר אין הינטערמאָסקװער שרײַבער-
ייִשעװו , פּערעדעלקינאַ'. גאַרקײגאס, 15 -- װעך
ניאמין קאווערינס דאטשע. מיר האָבן זיך צונויפ"
גערעדט װעגן א באגעגעניש מיט א טאָג פריער.
,קומט צו פאָרן אין דער צװוייטער העלפט פונעם
טאָג, אין דער ערשטער ארבעט איך שטענדיק, --
האָט מיר געזאָגט דורכן טעלעפאָן דער שרײ
בער. -- מיט פארגעניגן װעל איך אײַך דערציילן
ועגן יענער רײַזע, װעגן די צוזאמענטרעפן מיט
טשארענצן', -- האָט קאווערין צוגעגעבן. ער נעמט
מיך פריידיק אוף, לאדט מיך אײַן אין א באשיידן
מעבלירטן קאבינעט -- א שרײַבטיש, א דיואן,
א פאָטעל און אומעטום ביכער-סטעלאזשן. וועניא-
מין אלעקסאנדראָװיטש אַרדנט זיך אײַן באקוועם
און הייבט אָן ניט געײַלט זײַן דערציילונג:
-- בייס יענער רײַזע האָבן פארבונדן מיט
אונדז פרײַנטלעכע באציונגען אָנגעזעענסטע אר-
מענישע שריפטשטעלער. צװישן יענע, װאָס האָבן
זיך באגעגנט מיט אונדז, איז געװען אויך טשא-
רענץ. דעמלט האָב איך אים דערזען דאָס ערשטע
מאָל. עפּעס-װאָס האָב איך שוין געהערט וועגן אים
פון פּאװלענקאָן, וועלכער האָט מיר דערציילט, אן
ווען ער מיט טשארענצן זײַנען געווען אין קאָנסטאנ-
טינאָפּאָל און זי זײַנען ארײַנגעקומען אין עפּעס א
רעסטאָראן, האָט אן אומבאקאנטער מאנצבל, װעל-
כער איז געװוען אין רעסטאָראן מיט א דאמע, צו"
פעליק פארטשעפּעט טשארענצן: צי יענער האָט
אים אָנגעטראָטן אף א פוס, צי געטאָן אזוינס, װאָס
דעם פּאָעט האָט זיך אויסגעויזן באלידיקנדיק,
נאָר טשארענץ איז צוגעגאן צום טישל, װוּ ס'איז
געזעסן דער מאנצבל מיט דער דאמע, און האָט
ניט מער און ניט װײיניקער װי אױסגעפּליסקעט
אין זײַן פּאָנעם א באָקאל מיט װײַן. אפן אנדערן
טאָג האָט מען טשארענצן ארויסגעשיקט פון קאָנ-
סטאנטינאָפּאָל, ס'האָט זיך ארויסגעוויזן, אז דאָס
איז געװען דער שװעדישער אמבאסאדאָר. איך
דערצייל עס אײַך צוליב דעם, קעדיי אָפּמערקן, אז
טשארענץ איז געװען אן אומגעהייער עמאַציאַנע-
לער, היציקער מענטש. די דאָזיקע שטריכן פון
104
זײַן כאראקטער האָבן זיך אנטפּלעקט אויך בייס
דער באגעגעניש אינעם שרײַבער-פארבאנד פון אר-
מעניע, וועלכע ס'האָט געפירט קירפּאָטין. טשארענץ
איז ניט געווען מאסקים מיט אים, זײַן אופרייצונג
האָט דערגרייכט צו אזא אָנגלי, אז ס'האָט זיך גע
דאכט, ער װעט נעמען דעם גראפין מיט וואסער
און א װאָרף טאָן קירפּאָטינען אין קאָפּ. פון צײַט
צו צײַט האָט טשארענץ איבערגעריסן קירפּאָטינס
רייד. יענער האָט געשריגן: ,שטערט ניט ארבעטן!".
אָט אזוי איז דורכגעגאן די ערשטע באגעגעניש.
טשארענץ האָט מיך אײַנגעלאדן אהיים. ער
איז געווען ניט הויך אין װוּקס, מיט א ביסל א קרום
באזעצטן קאָפּ, אויסערלעך האַט ער ניט אויסגעזען
וי א פּאָעט, נאָר עפּעס באדײַטנדיקס האָט זיך אין
אים געזען -- סײַ אין דער מאניר פון אופהאלטן
זיך, סײַ אין דער מאניד צו רײדן. ער האָט
מיך פארבעטן צום טיש, אַבער ניט אײַנגעלאדן
זײַן װײַב, װאָס איזן געשטאנען דערנעבן. אינעם
עסצימער איז געװען אײַנגעאָרדנט א מין גע
שטעל, װאָס עס טרעפט זיך אין בארן. דאָס װײַב
האָט אונדז אונטערגעטראָגן, געגעבן װײַן, וועלכן
טשארענץ האָט מיט פארגעניגן דעגוסטירט און
רעקאָמענדירט מיר עס צו פארזוכן.
ס'האָט זיך אָנגעהױבן א געשפּרעך, פון וועלכן
עס איז מיר זייער גיך קלאַר געװאָרן, אז מײַן
מיטשמועסער איז אן אויסערסט אָנגעלײענטער
מענטש. זײַנע קענטענישן פון דער אויסלענדישער
ליטעראטור זײַנען באדײַטנדיק גרעסערע פון מײַנע.
ער האָט געלייענט אזעלכע פראנצויזישע, ענגלישע,
דײַטשישע שריפטשטעלער, ועגן וועלכע איך האָב
קיין שום אנונג ניט געהאט. אונדזער שמועס האָט
זיך מיר זייער פארגעדענקט. טשארענץ האָט ארויס-
געזאָגט גאנץ דורכגעטראכטע מינונגען, זײיער
שארפע, אָריגינעלע, אפילע פּאראדאָקסאלע אין
פיל הינזיכטן. גערעדט האָבן מיר מיט אים לאנג,
א שאָ צוויי מיט א האלבער. ער האָט מיר דער
ציילט וועגן זײַן שאפונג און געפּרוּװוט עפּעס:װאָס
איבערזעצן פון זײַנע װערק אף רוסיש. מיר אלע
זײַנען זייער ענג געווען פארבונדן מיט דער רעװאַ
ליוציע, אָבער טשארענץ האַט זיך אנטפּלעקט פאר
מיר װי א פּראַדוקט פון דער רעװאָליוציע. מע קאָן
זאָגן װעגן אים מיט פּאסטערנאקס װערטער פון
זײַן בריוו, דאכט זיך, צו טיציאן טאבידזען (איך
ציטיר לויטן זיקאָרן): ,אונדז אלע האָט געבוירן די
רעװאָליוציע, און אויב איר װעט ניט געפינען אין
אײַער נעשאָמע איר זין, פּונקט אזוי װי איר זעט
דעם הימל און די ערד, סטארעט זיך דעמלט ניט
אָנצאפּן זי פון אן אגיטאציע-קראן".
אפן ערשטן צוזאמענפאָר פונעם שרײַבער-
פארבאנד פון פססר אין 1934 האָנ איך, צום
באדויערן, ניט געהאט קיין קאָנטאקטן מיט טשא-
רענצן, אָבער זײַן ארויסטרעטונג האָב איך גע-
הערט, -- האָט פאָרגעזעצט קאווער'ן. -- באװן-
דערס האָט זיך מיר פארגעדענקט זײַן געדאנק
װעגן דעם, אז אן עמעסן שרײַבער דארף זײַן
פרעמד נאציַאָנאלע באגרענעצטקײַט. איך געדענק
נאָך, אז ער האָט גערעדט װעגן דער נויטװענדי"
קײַט צו ריזיקירן אין דער שאפונג. פּאָעזיץ מוז רי"
זיקירן. ריזיקע -- דאָס איז די אייגנשאפט פון אן
עכטן פּאָעט. אן עכטער פּאָעט קאָן זיך ניט בא
גרענעצן מיטן אלטן, און שטרעבנדיק צום נײַעם,
דארף ער אומבאדינגט ריזיקירן. אזא איגנשאפט
איז געװוען בעלי-סאָפעק א שטריך פון טשארענצס
כאראקטער. ער איז געװען א מענטש, וװעלכער
האָט ליב געהאט ריזיקע. זײַן ליבע צו ריזיקע, זײַן
פארצווייפלטע דרײיסטקײַט איזן געװען באװוסט
אלעמען, -- האָט פארענדיקט דערציילן וועניאמין
קאווערין.
וואלערי יאקאָוולעװויטש קירפּאָטין איז געווען
דער אָנפירער פון דער שרײַבער-דעלעגאציע, װעל-
כע איז קימאט מיט 54 יאַר צוריק געקומען קיין
ארמעניע. ער װוינט איצט אין מאָסקװע -- א
באװוּסטער קריטיקער און ליטעראטור-פאָרשער.
מײַן קלונג און די דערמאַנונג װעגן דער רײַזע אין
3 האָבן אים זייער דערפרייט. קירפּאָטין איז
קראנק. , איר ווייסט, וויפל איך בין אלט? קימאט
0, און דערצו נאָך איז בא מיר זייער א שלעכטע
ריַע. איך װעל אײַך ניט קאָנען געבן א גרינטלעכן
אינטערוויו, -- האָט ער געזאָגט און צוגעגעבן: --
דער סאמע שטארקער אײַנדרוק פון יענער רײַזע
איז, פארשטייט זיך, פארבונדן מיט די באגעגענישן,
שמועסן, שטרײַטן, צומאַל זייער שטורמישע, מיט
טשארענצן. אװעקגעפאָרן בין איך פון ארמעניע
מיטן פעסטן געדאנק, ועלכן איך האָב שפּעטער
פאָרמולירט אין מײַן ארטיקל װעגן דעם פּאַעט:
,טשארענץ איז א פּאָעט פון די מאסן, און אין דעם
איז זײַן גרעסטע מײַלע". הײַנט, װען עס איז שוין
פארבײַ מער װי א האלבער יאָרהונדערט, װאָלט
איך װעלן װידער זיך אומקערן צום באזיניקן טשאי
רענצס שאפונג, איר באדײַטונג פאר אונדזער צײַט.
אוב עס װעט קלעקן קױיכעס און געזונט, װעל
איך עס אָבליגאטאָריש טאַן. איך האָב געשריבן
וועגן דעם פּאָעט, עמעס, שוין לאנג צוריק, עפשער
װעט דער ארטיקל אײַך העלפן אין א געװיסער
מאָס באנעמען מײַן באציונג צו די װערק, װאָס
געהערן טשארענצן".
דער ארטיקל הייסט ,דער פּאטאָס פון זײַן
פּאָעזיע". עס איז פּובליקירט מיט 20 יאָר צוריק.
איך מיין, אז ס'איז קעדײַ צו ברענגען אן אויסצוג.
,מענטשן גײען אף א פארשיידענעם אויפן
צו צום אופדעקן די רײַכטימער פון זייער נאציאַ
נאלער קולטור. אויך אין רוסלאנד זײַנען געוען
טוער, וועלכע האָבן זאָרגזאם געזאמלט, רעסטאוו"
רירט, מאָנטירט און צונויפגעקלעפּט באזונדערע עט-
נאָגראפישע און פאָרמעלע עלעמענטן פון דעם, װאָס
זי האָבן געהאלטן פאר נאציאָנאלער קולטור. זי
האָבן זיך גערופן סלאוויאנאַפילן. אָבער פּאַשעטע
האָרעפּאשניקעס און ערנסטע מענטשן האָבן גע-
קוקט אף זיי, װי אף איבערגעטאָנענע אין פרעמדע
בגאָדים, און בעלינסקי האָט דערויזן, אז אין
יעווגעני אַנעגין" איז פאראן מער נאציאַנאלס,
איידער אין אלע זייערע שרײַנעכצן צוזאמען גע-
נומען. טשארענצס פּאַעזיע איז אויך געבוירן
געװאָרן פונעם עכטן גײַסט פון דער נאציאַנאלער
ארמענישער געשיכטע. זי שפּילט ניט מיט צאצַ-
קעס, זי שעפּט איר אינהאלט פון די טיפענישן,
פון דער דיאלעקטיק פונעם היסטאָרישן פּראָצעס.
אין איר איז ניטאָ קיין שום רעסטאװראטאָרישס, די
ווענדט זיך צו דער פארגאנגענהײַט, קעדיי געפי-
נען לימודים פאר דער צוקונפט. זי זאָגט זיך אָפּ
פון די אלטע פאָרמען און שאפט דרייסט נײַע, וען
זי זעט, אז נײַער װײַן קאָן זיך ניט אײַנפּלאצירן
אין אלטע לאָגלען. זי האָט ארײַנגענומען אין זיך
דאָס וויכטיקסטע -- די לײדן, זוכונגען, בלאָנד-
זשענישן, ראנגלענישן, דערגרייכונגען און ניצכויי
נעס פון די ארמענישע מאסן, זי האָט באשײַמפּער-
לעך באוויזן, אז די היסטאַרישע דערפארונג פון
די ארמענער האָט ניט קיין אָרטיקע, קיין עקואָי
טישע באדײַטונג, נאָר אן אקטועלע און אלוועלט-
לעכע באדײַטונג".
אין דער זעלבער רײַזץ פון 1933 האָט אָנ
טיילגענומען אויך דער פּאָעט אלעקסאנדער גאטאָוו.
ער האָט אונדז איבערגעלאַזט זיכרוינעס וװעגן דער
רײַזע קיין ארמעניע, װעגן זײַנע באגעגענישן מיט
יעגישע טשארענצן. גאטאַװ האָט געשריבן, אז וען
ער איז געקומען קיין יערעוואן, האָט זיך אים אויס-
געוויזן, אז יעגישע טשארענץ האָט מיט געוויסע
מײַסים זײַנע, װאָס האָבן זיך אויסגעדוכט וי עקס"
צענטרישע, באװאָפּנט קעגן זיך אייניקע מעלוכישע
טוער און ליטעראטן. אומדערווארט האָט גאטאָװ
באקומען פון טשארענצן אן אײַנלאדונג קומען צו
אים צוגאסט.
בייסן שמועס האָט טשארענץ געהאלטן אין
דער האנט זײַן נאָרװאָס דערשינענעם , בוך פונעם
וועג". ,ער האָט אים אופגעעפנט אף דעם זײַטל,
װוּ ס'איז געװוען אָפּגעדרוקט זײַן איבערזעצונג פון
געטען. קענטיק, אז טשארענץ האָט שטאָלצירט
מיט דער איבערזעצונג. צי װעלן קאַנען א קלינג
טאָן זײַנע לידער אין רוסלאנד פּונקט אזוי אומ"
דערווארט, נאָװאטאָריש, וי , זײַן געטע" אין אר-
מעניע? טשארענץ האָט צוגעזאָגט פּערזענלעך
מאכן א װאָרט-בא-װאָרט-איבערזעצונג פון די איי"
גענע לידער און אויסגעפילט דעם צוזאַג. איך האָב
אים שפּעטער געשיקט פּראַבעס פון מײַנע איבער-
זעצונגען. זײַן צום אָנהײיב אײַנגעהאלטענע באוי"
ליקונג האָט מיר צוגעגעבן קויכעס', -- האָט גע-
שריבן אלעקסאנדער גאטאַװו.
לוט דער מיינונג פון דעם רוסישן פּאָעט,
איז טשארענץ געווען גוט באקאנט מיט דער רוױ'
סישער און מײַרעװדיקער קלאסיק, געװוּסט א סאך
רוסישע לידער אף אויסװײיניק. מיט אנציקונג האָט
ער ציטירט בלאָקן, וועלכן ער האָט געהאלטן שיר
ניט פאר דעם איינציקן מײַסטער פון דעם רוסישן
פרײַען פערז.
אין א צײַט ארום האָט טשארענץ אָפּגעשיקט
גאטאָװן א בריוו, וועלכן דער מאָסקװער פּאָעט האָט
פארהיט (ער איז דאטירט מיטן 7 אפּרעל 1934).
דאָס איז, װי עס האלטן ספּעציאליסטן, איינער פון
די וייניק"פארבליבענע בריוו טשארענצס אף ר|-
סיש. צוערשט האָט דער בריוו זיך געפונען אינעם
מאָסקװער אינסטיטוט פאר וועלט-ליטעראטור אף
גאָרקיס נאָמען, און שפּעטער איז ער איבערגע-
געבן געװאָרן אין דעם יערעוואנער מוזיי פון לֵי
טעראטור און קונסט. אין אָט דעם בריו זײַנען
ארויסגעזאָגט אינטערעסאנטע געדאנקען -- װעגן
דעם , אײַנפלוס-קויעך פון דער נאציאָנאלער פּאָע-
זיע, וועגן איר אָפּרוף אף די פאָדערונגען צו דער
גאנצער סאָוועטישער ליטעראטור, ועגן פּאָעטישער
מײַסטערשאפט",
109
דאָס יאָר 1934. אין מאָסקװע האָט זיך גע-
עפנט דער 1 צוזאמענפאַר פון די סאָוועטישע שרײַי
בער צװישן די דעלעגאטן פונעם צוזאמענפאָר
איז געווען אויך יעגישע טשארענץ. דער נאָמען
פונעם 37-יאָריקן ארמענישן פּאָעט איז צו יענער
צײַט געװוען ברייט באקאנט ניט נאָר אין ארמעניע,
נאָר אויך אין די ברייטע ליטערארישע קרײַזן פון
רוסלאנד. ,ער איז שוין געװוען איינער פון די
שטארקסטע פּאָעטן פון יענער צײַט, באװוּסטע
װײַט אויסער די גרענעצן פון ארמעניע. אף רוסיש
האָבן אים איבערגעזעצט די בעסטע דיכטער, ער
האָט זיך באגעגנט מיט פּאַעטן פון פארשיידענע
פעלקער פונעם סאָוועטנפארבאנד, זײַן אװטאָריטעט
איז געװען ביז גאָר א הויכער. אלע האָבן געפילט,
אן זי זעען פאר זיך א גריסע, אָריגינעלע
פּערזענלעכקײַט, די שאפונג פון אן ארמענישן
פאָלקס-געני", -- האָט געשריבן ניקאָלײַ טי"
כאָנאָוו.
דעם אװטאָר פון די דאָזיקע שורעס איז אויס-
געקומען זיך טרעפן מיט עטלעכע באװוּסטע סאָי
וועטישע שריפטשטעלער -- אָנטײילנעמער פונעם
ן צוזאמענפאָר. און זיי אלע, װען ס'איז געגאנגען
א רייד װעגן די ארמענישע דעלעגאטן פונעם צו"
זאמענפאָר, האָבן אין דער ערשטער רי גערעדט
ועגן יעגישע טשארענצן, װעגן זײַן גלענצנדיקער
ארויסטרעטונג. באזונדערט האָבן זיי אויסגעטיילט
זײַן געדאנק װעגן דער געפאר פון נאציאָנאליזם,
פון נאציָאָנאלער באגרענעצטקײַט אין דער קולטור.
אף מײַן שרײַבנטיש ליגט טשארענצס ארויס-
טרעטונג פון איר: ,איך געהער אויך װי אן ארמעי
נישער שריפטשטעלער צו א ,קליין" פאָלק און
ווייס, אז אויב איך װעל מײַן שעפערישע טעטיקײַט
יעגישע טשארענץ
פּסיכאָלאָגיש באגרענעצן מיט די ראמען פון נא"
ציָאָנאלער פארשלאָסנקײַט, -- װי נעבעכדיק עס
װאָלט דעמלט געוען איר דיָאפּאזאָן און די ספערע
פון איר ווירקונג. איך בין גליקלעך און איך פיל
זיך װי א טייל פון דעם פאָרגעשריטנסטן שטראָם
פון דער מענטשהײַט אדאנק דעם, װאָס די אָקטיא-
בער-רעװאָליוציע האָט צוגענומען פון דעם גײַסטיקן
פעלד פון מײַן ריִע די דאָזיקע נעבעכדיקע כימערע
פון נאציאָנאלער זעלבסטבאגרענעצטקײַט".
א מערקװוירדיקע באגעגעניש פון דרײַ גרויסע
װאָרט-מײַסטערס פון פארשיידענע נאציַאָנאליטעטן--
טיציאן טאבידזע. איליא ערענבורג און יעגישע
טשארענץ -- האָט פארפיקסירט אין זײַנע מעמ"
ארן טאקע איליא ערענבורג. דאָס איז געװוען זײַן
לעצטער שמועס מיט טשארענצן:
,וי פארדריסלעך, װי אומענטשלעך ער איז
אומגעקומען! -- האָט געשריבן אין 1957 ערענ-
צורג;:- איך:בין איגערצײנט, או אָט דעה גרויי
סער פּאָעט װאָלט געװאָרן אויך א גרויסער ראָמא-
ניסט. פארשטייט זיך, אז , דאָס לאנד נאירי" איז
פּראָזע פון א פּאָעט. דערבײַ אן אָפּנעמערקטע מיט
אלע פאָרמעלע זוכונגען פון יענער װײַטער עפּאָכע,
אָבער אויך לויט אָט דעם נוך קאָן מען אורטיילן
װעגן דעם גרויסן דערצילערישן טאלאנט פון
טשארענצן... ער האָט פאר מיר געעפנט דאָס
לײַדנשאפטלעכע הארץ פון א קעמפער, כאװער,
פּאָעט. א פארברוינטער פון דער זון, א באשיידענער
און דורכדרינגענדיקער, א געוואגטער און צארטער,
אן אײיביקער און יונגער, װעט ער פאר דױירעס
אײַנהיטן זײַן יונגקײַט!"
ארמעניע
פון מײַן ארמעניע די שפּראך -- די זיסע קלאנגען האָב איך ליב!
די סטרונעס צארטע אינעם רויש פון וואלד-געזאנגען האָב איך ליב!
די קווייטן רויטע, פּונקט װוי בלוט, פון רויזן-צוויט דעם אראַמאט,
דעם טאנץ פון יונגפרויען, װאָס מיך מיט צויבער פאנגען, האָב איך ליב.
דעם הימל-בלוי פון אונדזער קאנט, פון שטילע אָזערעס די פּראכט,
דעם קנאל פון שניי-שטורעמס אין בערג, די זומער-זון, װאַס בלענדט און לאכט,
די שטרענגקײַט פון די שווארצע ווענט, ווען ס'קוקט ארײַן אין שטוב די נאכט,
דעם טוף פון אלטע װוּנדער-שטעט, מיט גרינס באהאנגען, האַב איך ליב!
די ליד די הארציקע פון פאָלק, װוּ זײַן איך זאָל, פארגעס איך ניט,
פון אונדזער שריפט דעם קסאוו, װאָס רופט מיך אלעמאַל, פארגעס איך ניט,
און אויך די װוּנדן, װאָס מײַן שטאם טראָגט אָן א צאָל, פארגעס איך ניט,
מײַן לאנד ארמעניע, װאָס האָט פון קינדװײַז מיך געפאנגען, האָב איך ליב!
106
פון פאָלק דער גײַסט -- קיין אנדער טרייסט, װוּ כ'זאָל געניסן, איז ניטאָ!
נארעקאצי: אָדער קוטשאק?, אָן אײַך קיין וויסן איז ניטאַ!
אזא מאסיס?, װאָס הויך ער טראָגט זײַן קרוין פאריסן, איז ניטאָ!
מאסיס, אין שווערן װעג דו ביסט מיר נאָכגעגאנגען, -- כ'האָב דיך ליב!
די ליד פונעם אַקעאן
דו זינג, פּאָעט! באזינג דעם רויש פון װינט,
די ליד פון קאמף, פון ליבע, פון געדראנג,
פּינקט װי א דונער, הילך, װי א סאמום --
געשווינד
זאָל פלאקערן אין דיר דײַן הייס געזאנג!
דעם שטורמישן געדענק איך אָקעאן,
דער וואסער-ווירבל האָט דעם שוים פארהיט,
גערעװעט האָט דער טהאָם, דער ווילדער הוראגאן,
צום הימל אזא דערגרייכט עס האָט זײַן ליד
מיט לײַדנשאפט געבענקט עס האָט איר הארץ,
װי ס'װאָלט געברויזט א ריז-גײַסט אין אים,
און װען דער כוישעך אָנגרײַפן פלעג שווארץ,
אלץ ביטערער געװײינט עס האָט איר שטים.
און ער, פארפולט מיט צאר און לייד זײַן ליד,
זיך אָפּגעבן געװאָלט האָט אין איר מאכט, --
נאָר זי האָט ניט פארשטאנען זײַן געמיט
און צװישן כוואליעס כויזעקדיק געלאכט.
א װילדער װינט באגלייט זי האָט אין װעג
און אומעטום פארצוימונגען צעשטעלט.
מיט גאדלעס פול, זי איז פון אים אוועק.
נאָר ער געווען איז שרעקלאָז, װי א העלד.
דער װוינט מיט כוואליעס האָט געפירט א שלאכט,
מיט אייפער פּײַנט געווען זײַנען צעגליט,
א ליבע-שטורעם האָט אין אים דערוואכט
און אױסגעשלאָגן פון זײַן הארץ די ליד.
דו זינג, פּאָעט! באזינג דעם רויש פון װינט,
די ליד פון קאמף, פון ליבע, פון געדראנג.
פּונקט װי א דונער, הילך, װי א סאמום --
געשווינד
זאָל פלאקערן אין דיר דײַן הייס געזאנג!
די ליבע אופגעשטורעמט האָט דײַן מוט,
פּונקט װי א װינט די כוואליעס טרייסלט אוף,
דאָס הארץ צעשניטן, אופגעברויזט דאָס בלוט
און פול מיט צאָרן דיך געטאָן א רוף.
ס'האַט א געוויטער דיך גענומען אֹף די הענט,
געדונערט און געבליצט -- און דו האָסט דאן
דערזען, װי אין די אויגן האָט א בלענד
געטאָן דער כוישעך פון דעם אָקעאן.
1גריגאָר נארעקאצי 1003-95)--אן ארמענישער מיטלאלטערלעכער פּאָעט.
?נאאפּעט קוט שאק--אן אָנגעזעענסטער מיטלאלטערלעכער ליריקער.
? מאסיס-- דער ארמענישער נאָמען פונעם בארג אראראט.
107
דו זינג, פּאָעט! באזינג דעם רויש פון ווינט,
די ליד פון קאמף, פון ליבע, פון געדראנג,
פּונקט װי א דונער, הילך, װי א סאמום --
געשוויג
זאָל פלאקערן אין דיר דײַן הייס געזאנג!
דו אויך צום ליבע-פײַער טו א פאל,
וי אין א שלאכט -- דאָס איז דײַן ציל און אָרט,
זאָלסט הארטעווען דײַן גײַסט, װי א קינזשאל,
און קומען זאָל צו דיר דאַס קלוגע װאָרט.
דער קוואל פון לעבן געבן װעט דיר שײַן,
די לײַדנשאפט דערפילן װעסטו גוט,
וװועסט אומבאזיגבאר און דערהויבן זײַן,
ס'װועט ניט פארלאָזן דיך דער גײַסט פון מוט.
און דעמלט פונעם טיפן הארצן שעפּ
די ליד פון ליבע, װאָס איז פול מיט גליק,
און גיי נאָך איר, און מיט איר פײַער לעב,
און מיט איר הויכן שעם די װעלט באזיג!
דו זינג, פּאָעט! באזינג דעם רויש פון ווינט,
די ליד פון קאמף, פון ליבע, פון געדראנג,
פּונקט װי א דונער, הילך, װי א סאמום --
געשווינד
זאָל פלאקערן אין דיר דײַן הייס געזאנג!
יידיש--כאיִם בײדער
צנם נאײטסט
בארג-ארוף מיט שמאַלע שטעגן שטײַלע.
וי דער וועג צום שפּיץ פון אראראט,
אין א גרויזאמער און שיינער װײַלע
אַנגעהױבן האָסט די לעבנסימײַלן --
דײַן געוואגטן, שווערן העלדנטאט.
און געפירט צו אָדלער-נעסטן װײַטע
אָט דער דערעך האָט דײַן דרײסטקײַט, גײַסט,
שנייען האָבן דיך געבריט פארשײַטע,
כמארעס האָבן ארום דיר געקרײַזט.
וויפל מאָל אָנמעכטיק פלעגסטו פאלן,
פעלדזן דראפּען, אָבער גלײַך אפסנײַ,
בלוטיקנדיק, פלעגסטו װידער שאלן --
אופשטיין, שטרויכלען זיך, דאָך זינגען פרײַ.
ס'האָט דער פלאם פון אופשטײַג דיך געווארעמט,
אָנגעפילט מיט טײַנעג און מיט גלוסט,
ס'האָט די ליבע הייס אין דיר געליארעמט,
קליין-געפילן האָסטו ניט געװוּסט.
ווען צומאָל דער האס פון דנאָ דעם טיפן
פלעג ארױיסװײַזן זײַן קאלאמוט
און דער צווייפל מיט די שארפע ריפן
אונטערדריקן הארב עס פלעג דעם מוט,
מיט דײַן װוילן פלעגסטו זיי באזיגן
פונעם גלויבן מיט דער העלער שײַן,
אפן דנאָ דער שטויב זאָל בלײַבן ליגן
און דאָס הארץ פארשווארצן ניט ארײַן.
ווען אין דערנערדיקן װעג פארמאטערט,
און פארװוּנדעט בייז, קוים לעבעדיק צומאָל,
רוען פלעגסט פון לײַדנשאפטן-פלאטער,
אָפּשטופּן פון זיך דעם גוירלס אֶל --
דעמלט יענע, וועלכע קענען נישט געניסן,
ניט פון אופשטײַגן און ניט פון נויט,
באלד געגעבן האָבן אלעמען צו ויסן,
פרייענדיק זיך שטיל,
אז ביסט שוין טויט.
און אויך איצט, --
װײַל וויי די פיס עס טוען,
כ'אָטעם שווער,
און כ'זיץ לעבן א שטיין, --
פילן זיי ניט:
א מינוט כ'וועל רוען.
און נאָך האסטיקער װעל זיך א לאָז טאָן גיין.
דו װעסט אױיסגלײַכן די שטײַפע אקסלען,
טאָמיד גרייט צו שלאכטן און צו פּײַן.
אין דער גאָרער וועלט דײַן רום װעט זיך צעוואקסן
אין א קרוין פון מאָרגעדיקער שײַן,
ייט --;בארייסי מטני לג צר
ריט עבייטוסטצר
מינסקער
אין יוביליי-יאָר 1987
מינסק איז שיין און גרויסארטיק אין אלע
צײַטן פון יאָר. װי נאָר עס האָבן װעגן זיך גע
געבן צו וויסן די נײַיאָר-פרעסט, זײַנען די גאסן
און פּלעצער געװאָרן אופגעלעבטער, איידער גע-
וויינלעך. אין די הויפן און סקווערן האָבן מענגעס
קינדער געלאָזט אין גאנג זייערע ליזשעס און שליי
טעלעך. נאַכן באנאכטיקן שנייפאל האָבן אף די
פּראַספּעקטן זיך באוויזן די מאשינען -- שניי'ריי-
ניקער, װעלכע זײַנען אוועק אין אן אטאקע קעגן
די הורבעס, איבערלאָזנדיק נאָך זיך גלאטע אס
פאלטן, מאכנדיק א װעג פארן שטאָטישן טראנס-
פּאָרט.
מינסק בויט זיך, פארגרעסערנדיק פון יאָר
צו יאָר אירע װויןשטאָכים און די קאָמפּלעקסן פון
קולטור- און שטייגער-באדינונג. הונדערטער מיש-
פּאָכעס האָבן באגעגנט דאָס יאָר 1987 אין נײַע
קאָמפאָרטאבעלע דירעס, וועלכע די מינסקער בויער
האָבן אויסגעפארטיקט אין די פילשטאָקיקע מיקראַ-
ראיאָנען בא די ברעגן פונעם טײַך סװיסלאָטש.
און נאָך איין נײַיאָר-מאטאַנע האָבן באקומען די
אײַנװױנער פון דער אָנדערהאלבנמיליאַניקער װײַס-
רוסישער הױיפּט-שטאָט -- א נײַעם אונטערערדישן
פּאלאץ, די מעטראָיסטאנציע ,װאָסטאָטשנאיא".
ס'איז ניט מעגלעך אפילע אײַנזען אין דער
איצטיקער ריזן-שטאָט דעם געוועזענעם פאר-רעואַ
ליוציאָנערן מינסק, װוּ הילצערנע קרומע גאסן און
געסלעך זײַנען געװען פארזונקען אין בלאָטע און
אין שטויב. מענטשן פונעם יונגן דאָר קאַנען זיך
פאָרשטעלן דאָס בילד פון דער אמאָליקער שטאָט
סײַדן לוט אלטע פילמען, קינסטלערישע לײַװנטן,
ליטערארישע װערק -- אזא, װי ס'האָבן זי געשיל-
דערט אין די ערשטע יאָרן נאָך דער גרויסער אַק-
טיאבער-רעװאָליוציע די גרונטלייגער פון דער סאַ-
וועטישער ליטעראטור אין װײַסרוסלאנד יאנקא קו-
פּאלא, יאקוב קאָלאס, זמיטראַק ביאדוליא, איזי
כאריק, װעלכער האָט אין זײַן פּאָעמע ,,מינסקער
בלאָטעס" אויסגעדיכטעט די לירישע שורעס:
אספאלטן
ארום יעדער שטאָלצער גאס -- צו הונדערט
שטילע געסלעך
מיט הײַזלעך נידעריקע, װי שעפּסן אונטער בארג...
ס'האָט מינסק אָן זיי, אָן אלעמען פארגעסן,
און אלע וועגן פירן נאָר צום מארק..
אין די יונגע יאָרן פונעם סאַװעטישן לעבן
האָט זיך װי אין אן אײיביקן פרילינג צעבליט די
װײַסרוסישע ערד, צו וועלכער דער ייִדישער דיב-
טער"-פּאטריאָט ווענדט זיך מיט די באגײַסטערטע
שורעס;
איך קען דיך, װײַסרוסלאנד, אזוי, װוי איך קען
מײַנע אייגענע פינגער...
אינמיטן דער נאכט װעל איך שטענדיק דײַן
יעטווידער סטעזשקע דערקענען,
די טראקטן, די טײַכן, די ווייכע פארנאכטן, די
וועלדער װאָס זינגען..
אין זײַנע, ,קײַלעכדיקע װאָכן" האָט ער שוין
דעמלט דערזען די שפּראָצלינגען פון דער רעװאַ
ליוציאָנערער איבערגעשטאלטיקונג
הייס װעט א שטראָם טאַן ס'עלעקטרישע בלוט,
הייס װעט א שטראָם טאָן מיט כיִעס און מוט.
-- גרייט זיך!
-- גרייט זיך!
און...
ס'פּלאצט די מינוט..,
און וויטעבסק -- צו מאָסקװע:
-- וויוואט, קילאָוואט!
און מאָסקװע צו וויטעבסק:
-- וויוואט, קילאָוואט!
וויטעבסק צו אָרשע:
-- דו הערסט, בריגאדיר?
אָרשע צו וויטעבסק:
-- איך הער, בריגאדיר!
און שטעטל און דערפל:
עס לײַכט שוין בא מיר!
אין די מילכאָמעײאָרן האַט מינסק, װי בא-
װוּסט, שטארק געליטן פון דער היטלערישער אַקו-
פּאצִיע. די פאשיסטישע פארכאפּערס האָבן פאר-
ניכטעט ביז אכציק פּראָצענט הײַזער און קימאט
אלע אינדוסטריַעלע אונטערנעמונגען אין דער
109
שטאָט. מינסק אָבער האָט זיך ניט אונטערגעגעבן
דעם בלוטיקן סוינע. אין שטאָט און אומעטום אין
דער רעפּובליק איז געװען טעטיק א ברייט-פאר-
צװײַגטע אונטערערד און די פּארטיזאנישע באווע"
גונג, וועלכע האָבן אין הינטערלאנד געגעבן פילי
בארע קלעפּ די פאשיסטישע אָקופּאנטן.
נאָךר דער פאָטערלענדישער מילכאָמע איז די
שטאָט אפסנײַ אויסגענויט געװאָרן. עס זײַנען גע"
קומען איר צו הילף אלע ברידערלעכע פעלקער,
און זי איז געװאָרן שענער וי געווען. אירע ברייטע
פּראָספּעקטן און גאסן, די ראכװעסדיקע פּלעצער
מיט פארשיידנארטיקע ארכיטעקטור-אנסאמבלען, די
בולווארן, סקווערן און פּארקן פארשאפן עמעסן
פארגעניגן.
די העלדױשטאָט מינסק איז הײַנט איינע פון
די גרעסטע אינדוסטריַעלע און קולטור-יצענטערס
בא אונדז אין לאנד. די פּראָדוקציע פון דער זא"
װאָדישער מארקע פון דער שטאָט װערט פּאָפּולע-
רער פון יאָר צו יאָר. מינסקער טראקטאָרס, אוו"
טאָמאָבילן, טעלעװיזאָרס און ראדיאָדאופנעמערס,
קאַָמפּיוטערס, גרויס- און קליינגאבאריטע אײַזקעל-
טערס און פארשיידענע מינים אפּאראטורן פאר
דער שטייגער-באדינונג זײַנען איצט באװוּסט אי"
כערן גאנצן לאנד און אין אויסלאנד. די הױפּט-
שטאָט פון װײַסרוסלאנד איז מיט ווירדע ארײַנגע-
טראָטן אין צווייטן יאָר פונעם צוועלפטן פינפיאָר --
אין דעם רומפולן 70טן יוביליי-יאָר פון אונדזער
גרויסן אַקטיאבער.
צװוישן די מערקװירדיקײַטן, װעלכע זײַנען
הײיליק און טײַער בא די אײַנװױנער פון מינסק,
פארנעמט דעם אױבנאָן דער פּאָבעדאיפּלאץ -- דאָס
הארץ פון דער הױפּט-שטאַט. דאָ איז לויט א קאָי
לעקטיוון פּראָיעקט פון די סקולפּטאָרן ז. אזגור,
א. גלעבאָ, ס. סעליכאנאָוו און פון די ארכיטעק-
טאָרן ג. זאבאָרסקי און װו. קאָראָל אופגעשטעלט
געװאָרן דער גרויסארטיקער פערציקמעטערדיקער
מאָנומענט לעקאָװעד די שלאכטלײַט פון דער סאָ-
וועטישער ארמיי און די פּארטיזאנער, וועלכע זײַי
נען געפאלן באם באפרײַען די שטאָט פונעם פא"
שיסטישן אָקופּאנט. צופוסנס פון דעם אָבעליסק
ברענט באטאָג און באנאכט דאָס אביקע פײַער.
ניט װײַט פונדאנען שטייט אין איר פולן
גלאנץ א פונדאמענטאלע געבײַדע פון שטרענגע
ארכיטעקטור-פאָרמען. דאָס איז דער װײַסרוסישער
מעלוכע-מוזיי פון דער גרויסער פאָטערלענדישער
מילכאָמע, וועלכער איז איצט באװוּסט יעדן אײַנ-
װוינער פון דער העלדךשטאָט. דאָ זײַנען צונויפ-
געזאמלט פיל דאָקומענטן, הייליקע רעליקוויעס
וועגן די העלדנטאטן פון דער סאָוועטישער ארמיי
אף די שלאכטפעלדער פון דער גרויסער פאָטער-
לענדישער מילכאַמע, װעגן דער פּארטיזאנישער
באוועגונג אף דער טעריטאָריע פון װײַסרוסלאנד.
דירעקטאָר פונעם מוזיי איז דער מילכאָמע-
וועטעראן אלעקסאנדער יאָסיפאָװיטש אוליאנאָוויטש.
ער רעדט װעגן דעם מעמאַריָאל װי וועגן א היס-
טאָרישער הײליקײַט. מיט היסלײַװעס דערציילט ער
וועגן דער וויסנשאפטלעך-פאָרשערישער און מע"
טאָדישער ארבעט, װאָס װערט געפירט שוין אין
מעשעך פון העכער פיר צענדליק יאָר (דער מוזיי
איז געגרינדעט געװאָרן אין סענטיאבער 1943,
110
נאָך ביז דער באפרײַונג פון מינסק, לוט א ספּעד
ציעלן באשלוס פונעם צענטראל-קאָמיטעט פון דער
קאַמוניסטישער פּארטיי פון װײַסרוסלאנד).
אין אונדזערע טעג האַט די עקספּאָזיציע פון
דעם מוזיי זיך פאנאנדערגעשפּרײיט אין דרײַסיק
זאלן. דאָ װוערן אָפּגעהיט אריבער 90 טויזנט עקס"
פּאָנאטן. די מערהײַט פון זי דערציילן װעגן די
ליידן און שלאכט-אופטוען פון מינסק, דער העראָי
שער שטאָט, װעלכע האַט 1100 טעג און נעכט
געלעבט אונטערן יאָך פון דער היטלערישער אַקױ
פּאציע, און דער סוינע האַט קיין איין טאָג ניט גע
װוּסט פון קיין רו.
אף איינעם פון די סטענדן זעט מען א פאָטאָי
גראפיע פון דער ארבעטער-מישפּאַכע דראָזד, װעל-
כע האָט אָנטײלגענומען אין דער אָפּעראציע פון
ליקווידירן דעם פאשיסטישן הענקער אף דער װײַס"
רוסישער ערד, דעם היטלערישן געביטס-קאָמיסאר
קובע. דערנעבן -- דער פּאַרטרעט פון יעלענע מאי
זאניק און איר רידיקיול, אין װעלכן זי האָט די
אופרײַסימינע דורכגעטראָגן אין דעם הויז, װוּ קו
בע האָט געלעבט, און אװעקגעלײגט זי אין זײַן
בעט. אף אן אנדער סטענד װערט באוויזן די אָנ"
פירערן פון אן אונטערערדישער גרופּע, העלד פון
סאָוועטנפארבאנד מאריע אָסיפּאָווא. ביידע געװעי
זענע אונטערערדלערנס לעבן אויך איצט אין מינסק.
זי האָבן געקענט דעם סעקרעטאר פונעם אונטער"
ערדישן שטאָטקאָם פון דער פּארטײ, העלד פון
סאָוועטנפארבאנד איסײַ קאַזינעץ, װעלכער איז
העלדיש אומגעקומען אין מינסק. נאָך דער מילי
כאָמע האָט די שטאָט אַנגערופן א גאס אף זײַן
נאָמען. צװישן די באלוינטע מיט די העכסטע מעי
לוכע-אויסצייכענונגען זעען מיר די ברידער יעווסיי
און מיכאיל װײַנרוב, ביידע טאנקיסטן, העלדן פון
סאָוועטנפארבאנד, -- איינעם אין דער אוניפאָרם
פון א פּאָלקאָװוניק, דעם צווייטן אלס גענעראל-לייי
טענאנט פונעם טאנקען-מיליטער.
און אָט זײַנען מיר אין א שוואך-באלויכטענעם
זאל, װי מיר װאָלטן ארײַן אין א געדיכטן וואלד,
אין וועלכן עס שטייט אײַן א פּארטיזאנישע מאכנע.
עטװאָס װײַטער צעװיקלט זיך א בילד פון די אכ"
זאָריעסן און מערדערײַען פון די היטלעריסטן אף
דער װײַסרוסישער ערד: די בלוטבאָד אין כאטין,
די מאסן-צעשיסונגען אין די שטעט און שטעטלעך.
א שוידערלעכן אײַנדרוק מאכן די צװײי פארגרע-
סערטע דאָקומענטאלע פאַטאָגראפיעס, אף װעלכע
עס איז פארפיקסירט דער מאָמענט, װען די פא"
שיסטן הייבן אוף אפן עשאפאָט די יונגע אונטער-
ערדלערן מאשע ברוסקינע. שרעקלעכע עקספּאָ
נאטן, װאָס װאָרענען און רופן צו ואכזאמקײַט,
צו טאָן אלץ, ביכדיי פארהיטן דעם שאָלעם אף דער
וועלט.
פאראן אין דער הױפּט:שטאָט פון דער רע"
פּובליק נאָך איין היסטאָריש אָרט, װאָס קיינער קאָן
עס ניט פארבײַגיין: דאָס מוזיי-הויז, אין װעלכן עס
איז פאָרגעקומען דער ערשטער צוזאמענפאָר פון
דער רסדאפּ. די באשיידענע הילצערנע געבײַדע
שטייט איצט אין סאמע צענטער פון מינסק, דאָרט,
װוּ דער לעניפּראָספּעקט קרייצט זיך איבער מיטן
שטילן סװיסלאָטש.
75
אינעם הויז אף דער געוועזענער זאכאריעווער
גאס, אין וועלכן עס האָט געלעבט דער אָנגעשטעל-
טער פון דער אײַזנבאךדינסט, מיטגליד פון דער
סאָציאל-:דעמאָקראטישער אַרגאניזאציע פּיאָטער רו-
מיאנצעוו, האָבן אין איינעם א מארט- טאָג פונעם
יאָר 1898 זיך פארזאמלט די דעלעגאטן פונעם
ערשטן פּארטיי-צוזאמענפאַר, וועמענס איניציאטאָר
און באגײַסטערער איז געװען וולאדימיר איליטש
לענין. געפינענדיק זיך אין פארשיקונג, האָט לענין
אָנגעשריבן און אהער צוגעשיקט דעם ,פּראָיעקט
פון דער פּראָגראם" פון דער קינפטיקער פּארטײ.
אין סאמע אָנהייב פון דער גרויסער פאָטער-
לענדישער מילכאָמע איז דאָס הויז פארברענט גע-
װאָרן און עס זײַנען אוועק מיטן פּײַער די מערהײַט
עקספּאָנאטן. אָבער נאָך דער מילכאָמע, אין 1948,
האָט דער מוזיי באם סװיסלאָטש װידער צעעפנט
זײַנע טירן פאר טויזנטער און טויזנטער באזוכער.
..שטיל שעפּטשען זיך דורך די ביימער באם
מוזיי, עס רוישט דערנעבן דער גרויסארטיקער לע
ניך"פּראָספּעקט, און עטװאָס װײַטער, הינטער דעם
היסטאָרישן הויז, באם ברעג פונעם סװיסלאָטש,
לויפן ארום, לאכן און שפּילן זיך פריילעכע קינ"
דער
מיר זײַנען ארויס אף דער גאס. די זן
שפּיגלט זיך אינעם אספאלט אף דעם פּלאץ פון
זיג. באם אײביקן פײַער האָט אָקאָרשט זיך געביטן
די ערן"-וואך.
א װײַטע דערמאָנונג
בעשאס א שפּאציר איבערן לעניךפּראָספּעקט,
האָט מיך א צי געטאָן צו פארקערעווען אף דער
קאָמסאָמאָלסקע-גאס. עפשער דערפאר, װאָס זי האָט
זיך מיר פארגעדענקט נאַך פון פאר דער מילכאַי
מע -- אן ענגע און שמאָלע, מיט איר אָנהײב באם
ראנד פון דער אוראלטער נעמיגע, דעם עלטסטן
ייִשעוו אף דער מינסקער ערד, בא דעם טײַכל
אונטערן נאָמען, װאָס װערט דערמאָנט אינעם רו"
סישן עפּאָס , דאָס געזאנג ועגן איגאָרס כאיל",
אין אונדזערע טעג װערט א געסל פון אָט דעם
שטאָט-טײל רעסטאוורירט אלס היסטאָרישער דענק-
מאָל.
נאָר גיכער פון אלץ האָט מיך אהער א צי
געטאָן די דערמאָנונג װעגן אן אומפארגעסלעכן
עפּיזאָד, מיט װעלכן איך האַב זיך צונויפגעשטויסן
אף דער דײַטשישער ערד אין א ייִשעװ בא דער
שפּרײע אין די ערשטע טעג נאָכן זיג איבערן פא-
שיסטישן דײַטשלאנד.
אונדזערע שלאכטלײַט האָבן באפרײַט א גרן-
פּע יונגע פרויען, וועלכע די היטלעריסטן האָבן
אהין פארטריבן פון װײַסרוסלאנד און אוקראינע
אף צוואנגסיארבעט. די באפרײַטע האָבן איבערגע-
לעבט שטורמישע טעג, פרייענדיק זיך מיט דער
שוין רעאלער האָפענונג זיך צוריקערן צו זייערע
היימען. אויסגעמוטשעטע פון דער קאטאָרזשנער מי,
האָבן זי זיך דערפילט װי נײַגעבוירענע. צװישן
אנדערס, האָכן זיי דאָרשטיק אופגעכאפּט און אָנ
געהויבן זינגען די פּאַפּולערע מילכאַמע-לידער. אף
איינעם א זעלבסטעטיקן אָװנט האָבן די מיידלעך
מיטאמאָל זיך געװענדט צו איינער פון זייערע כא-
ווערטעס:
-- טאנץ, פרידע, דײַן ליאװאָניכע!
כ'בין אופגעציטערט געװאָרן פון אזא אומ"
דערווארטקײַט. פונוואנען האָט זיך אהער גענומען
א מיידל מיט דעם נאָמען פרידע?
א ברײטפּלײציקער סערזשאנט מיט שלאכט-
אָרדענס און מעדאלן, וועלכער האָט אקאָמפּאנירט
די זינגער, האָט נאָך א פּאוזע װירטואָזיש א פיר גע"
טאָן מיט אלע פינגער איבער די פארשײידנקאָליריקע
באיאן-קנעפּעלעך און אויך געװאָרפן א בליק אין
דער זײַט פונעם מיידל. פרידע האָט האסטיק זיך
א ריס געטאָן פון איר אָרט, װי אן אָנגעשראָקן פיי"
געלע פון דער נעסט, און איז ארײַן אינעם קרײַז
מיט לײַכט צעשפּרײטע הענט, װי צוויי פליגל.
פרידעס אימפּראָװיזירטער טאנץ האָט אין זיך
ארײַנגענומען עלעמענטן פון דער װײַסרוסישער
ליאװאָניכע, פונעם אוקראינישן האָפּאק און פון
דעם ייִדישן פריילעכס. און גראדע די אימפּראָװי
זאציע איז זייער געפעלן געװאָרן דעם אוילעם.
װער איז זי, פרידע? -- האָט מיך געמאטערט
די פראגע.
כ'האָב זיך דערווארט ביז צו אן אַרדנטלעכן
מאסן-טאנץ, זיך דערנעענטערט צום מיידל און שֵׁעי
מעװודיק זי אײַנגעלאדן. דער באיאניסט האָט מיט א
שטארקן געפיל געשפּילט דעם פּאָפּולערן פארמיל-
כאָמעדיקן טאנץ. װועגן דעם, וי ,די מידע זון האָט
צארט מיט דעם יאם זיך געזעגנט..", און מײַנע
פיס האָבן ניט געפאָלגט -- שוין אזויפיל יאָרן ניט
געטאנצט. איך בין אָבער געװען פארינטערעסירט
אינעם געשפּרעך, וועלכן איך האָב זיך באמיט אָנ"
בינדן דעם אומבאקאנטן מיידל.
-- מיך רופט מען פרידע, -- האָט זי שטיל
א זאָג געטאָן.
-- דאָס ווייס איך שוין. איר זעט אויס צו
זײַן א ייִָדישקע. װי קומט איר אהער?
פרידע האָט מיט א קוים באמערקבארן זיפץ
א קוק געטאָן אף מיר, אראָפּלאָזנדיק אירע שוואר-
צע אומעטיקע אויגן.
-- איך שטאם פון מינסק, -- האָט זי פאר"
טרוילעך אָנגעהויבן דערציילן, -- געלערנט אין
צוויי שוֹלְן, אין א געוויינלעכער און אין א כאָרעאָ
גראפישער. מײַן טאטע האַט געװאָלט, איך זאָל
קענען שיין טאנצן. די פאשיסטן האָבן אים דער-
שאָסן אפן גאנעק פון אונדזער שטוב.
בא די רייד האָבן בא פרידען זיך אראָפּגע-
גליטשט פונעם געזיכט עטלעכע שװערע, װי
טראָפּנס קוועקזילבער, טרערן.
די מוזיק איז שטיל געװאָרן. װען איך האָב
זיך באמיט באגלייטן פרידען צום װינקל, װוּ עס
זײַנען געזעסן אירע כאװערטעס, האָט זי זיך א
לאָז געטאָן אין דער קעגניבערדיקער ריכטונג.
-- דאָרט ווארט אף מיר מײַן מאמע, -- האָט
זי אָנגעװיזן אף א װײַסער מאסיווער קאָלאָנע, לעבן
וועלכער ס'איז געשטאנען א הויכע פארומערטע פרוי
מיט א געלבלעך, פארטריקנט פּאָנעם, װאָס עס האָט
זי געמאכט ענלעך אף א לעבעדיקן סקעלעט. אליין
די פרוי האָט קיין װאָרט ניט ארויסגעבראכט. פאר
111
איר האָט פאָרגעזעצט ריידן פרידע, די טאָכטער
אירע.
: -- מײַן מאמע איז פון דײַטשישער אָפּשטא-
מונג, א פאָלקס-דויטשע. דערפאר האָבן די נא-
ציסטן אונדז בלויז פארטריבן קיין דײַטשׂלאנד אף
צוואנגס-ארבעט...
די אלטע הילצערנע שטוב מיטן גאנעק אף
דער קאָמסאָמאָלסקע-גאס, נומ. 6, פרידעס שטוב,
האָב איך ניט געפונען. אף אָט דעם אָרט שטייט
איצטער א דרײַשטאָקיק הויז מיט א שילד פון אן
אנשטאלט פון שטייגער-באדינונג.
עפשער וייסט עמעצער, נאָך אוויפיל יאָרן,
דעם װײַטערדיקן גוירל פון דער טענצערן?
אינעם ווארשטאט בא דעם
פאָלקס-קינסטלער
נאָך ערעוו דעם ארויספאָר פון מאָסקװע אין
מײַן איצטיקער שליכעס האָב איך געװוּסט, אז די
ערשטע באגעגעניש װעל איך דאָ האָבן מיט דעם
כאָשעװן מענטשן פון דער רעפּובליק, דעם פאָלקס-
קינסטלער פון פססר, העלד פון סאָציאליסטישער
מי, אקאדעמיקער פון דער מאָלערײַיקונסט *איָר
איסאקאָװויטש אזגור.
אונדזער קורצער טעלעפאַדגעשפּרעך האָט זיך
פארענדיקט מיט דעם סקולפּטאָרס גאסטפרײַנטלע-
כער אײַנלאדונג:
-- איז פאָרט בעסער צו צו מיר אין ואר
שטאט, איך האלט פון דעם שפּריכװאָרט, אז ס'איז
בעסער איין מאָל זען, איידער הונדערט מאָל הערן...
א פארשנייטע סטעזשקע האָט מיך צוגעפירט
צום ארײַנגאנג אין א פּרעכטיקער װילע, וועלכע
טיילט זיך אויס פון די ארומיקע מיט איר ארכי"
טעקטור. די דרײַשטאָקיקע געבײַדע איז אויסגע-
בויט געװאָרן לויטן פּראָיעקט פון א יונגן מינסקער
ארכיטעקטאָר וואלמען אלאדאָוו, א זון פונעם בא"
װוּסטן װײַסרוסישן קאָמפּאַזיטאָר ניקאָלײַ אלאדאָו,
ספּעציִעל פאר א סקולפּטור-ווארשטאט פון דעם
פאָלקס-קינסטלער.
מיט זאיָר איסאקאָװויטשן האָב איך זיך בא
געגנט שוין באם ארײַנגאנג. אף רעכטס און אף
לינקס -- צוויי גלעזערנע טירן. זאיַר איסאקאָוויטש
האָט אופגעעפנט איינע פון זיי, װאָס פירט אין זײַן
הויפּט:ווארשטאט -- א ראכװועסדיקן העל-באלויכ-
טענעם זאל פון קימאט דרײַשטאָקיקער הייך. אף
מאסיווע פּאָליצעס, פון אויבן ביז אראָפּ, זײַנען
אויסגעשטעלט אָן א שיר סקולפּטור פּאַרטרעטן,
סטאטועס, קאָמפּאָזיציעס. כ'בין געבליבן שטיין װי
אין א קישעף, זיך דערפילט, גלײַך איך בין ארײַן-
געפאלן אין א מײַסע-קיניגרײַך. אזגור האָט א פיר
געטאָן אין דער הייך מיט זײַן פּאָלירטן שטעקן,
מיט וועלכן מע איז געװוינט צו זען אים זיך אָנ-
שפּארן, וען ער גייט ארום אין שטאָט:
-- אָט דאָס, װי איר זעט, איז מײַן האָב-און"
גוטס, מײַנע העלדן, מענטשן פון פארשיידענע
פּראָפעסיעס און פארשיידענע גױראָלעס, ועלכע
זײַנען מיר ליב און טײַער.
112
זאיַר אזגור אין זײַן אטעליע
מיר גייען ארום צװישן די סקולפּטור-פּאָרט"
רעטן, סטאטועס און קאָמפּאַזיציעס, װי אין א לא"
נירעט,. קסי טיאנטי זיך;. וי "ברייס זײַנען דעם
סקולפּטאָרס שעפערישע אינטערעסן! אזגורס אופ"
מערקזאמקײַט איז געװענדט צו די פאָרגעשריטענע
פאָר שטייער פון פארשיידנסטע פעלקער אין דער
װעלט -- צו די רעװאָליוציַאָנערע דענקער פונעם
צווישנפעלקערלעכן פּראָלעטאריאט קארל מארקס
און פרידריך ענגעלס, צו די פירער פון דער רע"
װאָליוציע און בירגערקריג -- לענין, דזערזשינסקי,
סװערדלאָװ, אָרדזשאָניקידזע, פרונזע, װאָראָשילאָװ;
צו די וועלט-בארימטע שרײַבער -- לודסין און רא"
בינדראנאט טאגאָר, צו די דיכטער פונעם מיטלאל-
טער יעהודע האלייווי און איבן עזרא, צו די לע"
גענדארע פּאָלקן-פירער פּיאָטער באגראטיאָן און
בארקלײַ דע טאָלי. אזגורס לענין-דענקמעלער בא"
שײַנען די פּלעצער אין דער שטאָט אסטראכאן,
אָרדזשאָניקידזע און גוריעוו, אין דעם דאָרף קא"
שינאָ.
פאר א האלבן יאָרהונדערט האָט דער פאָלקס-
קינסטלער געשאפן א קאַלאָסאלע גאלעריי גע-
שטאלטן פון ארבעטער, קאָלװירטניקעס, געלערנטע,
שריפטשטעלער, געוואגטע שלאכטלײַט, בארימטע
פּארטיזאנער פון װײַסרוסלאנד. אויסער פּאַרטרעטן
און דענקמעלער זײַנען אין זײַן שאפונג פארטראָטן
אויך טעמאטישע רעליעפן (,רום די געפאלענע אין
קאמף פארן היימלאנד'), סימבאָלישע פארקערפּע-
רונגען (די קאָמפּאָזיציע , דאָס וויגעלע", א פאר"
אלגעמיינערט געשטאלט פון דער מוטערשאפט),
לירישע מאָטיװון. לויט װי עס איז אָפּגעמערקט גע
װאָרן אין דער װײַסרוסישער פּרעסע בייס אזגורס
אויסשטעלונג, האָט דער אומדערמידלעכער סקולפּי
טאָר ארײַנגעבראכט אין דער סאָוועטישער קונסט
אזעלכע אָריגינעל-קינסטלערישע װערק, װי די
פּאָרטרעטן פון די שרײַבער מאקסים טאנק, באָריס
פּאָלעװאָי, ארן ווערגעליס, יעווגעני דאָלמאטאָוסקי,
פון דעם פילאָסאָף און קונסט-פאָרשער אלעקסאנ-
דער ליפשיץ, פונעם סקולפּטאָר יעװוגעני װוּטשע-
טיטש.
אלס לײיטמאָטיוו גייען דורך אין אזגורס שא-
פונג די געשטאלטן פון די שעפער פון דער פאר"
אָקטיאבערישער און נאָך-אַקטיאבערישער װײַסרו"
סישער ליטעראטור -- יאנקא קופּאלא און יאקוב
קאָלאס, זמיטראָק ביאדוליא און פּיאטרוס בראָװוקא,
מאקסים טאנק, יאנקא בריל, ארקאדי קוליעשאָו,
פון די ייִדישע שרײַבער פון װײַסרוסלאנד איזי
כאריק, מוישע קולבאק, אײַזיק פּלאטנער, מוישע
טייף, הירש בעריאָזקין, זעליק אקסעלראָד, מיט
וועלכע אזגור איז געװוען באזונדערס באפרײַנדעט.
-- איך האָב פון טאָמיד אָן ליב געהאט זיך
כאווערן מיט פּאָעטן, -- שטרײַכט אונטער זאיר
איסאקאָװויטש, -- מיט װײַסרוסישע, ייִדישע, רוד"
סישע, װײַל גראָד אין דער פּאָעזיע האָב איך גע-
זען אן אויסערסט נאָענטע קרויוועשאפט מיט דער
פּלאסטישער קונסט. מיר, מאָלער, סקולפּטאָרס,
האָבן אונדזער מאטעריאל -- פארב, לײַװנט, לִיים
און שטיין; און זיי -- די קינסטלער פונעם װאָרט
האָבן אויך אן אייגענעם מאטעריאל, קאָן זײַן, אן
אמערסטן ,,ציטעריקן" -- דאַס מענטשלעכע לאָשן.
אָבער סײַ זי און סײַ מיר נעמען אוף און שפּיגלען
אָפּ די רעאלע װעלט מיט דעם אייגנטלעכן פאר
יעדן פון אונדז טעמפּעראמענט און טאלאנט. און
אפילע גופע די רעזולטאטן פון אונדזער מי זײַנען
אויך גאָר ניט אזוי װײַט איינע פון די אנדערע.
ניט אומזיסט האָט לעאַנארדאָ דא וינטשי אָנגע-
רופן די שאפונגען פון דער אָפּבילדונגיקונסט
,שטומע פּאָעזיע",
מיט גרויס כשיוועס דערמאָנט דער פאָלקס-
קינסטלער זײַנע לערער, די דערציער פון דער וי"
טעבסקער פּראקטישער קונסט-שול יעהודע פּענען,
שלוימע יודאָװינען, בא װעמען עס האָט, אגעװ,
אויך אײַנגעזאפּט אין זיך די אלעפבייסן פון דער
הויכער קונסט מארק שאגאל. שפּעטער זײַנען
צווישן אזגורס לערער און מיטשעפער געװוען אזעל-
כע װעלט-מײַסטערס, װי די סקולפּטאָרן באך, ברא-
זער, מערקוריעוו, מאניזער. פיל מערקװירדיקע
פּערזענלעכקײַטן, װאָס האָבן זיך באגעגנט אף זײַן
לעבנסוועג, זײַנען פארקערפּערט ניט בלויז אין די
סקולפּטור-פּאָרטרעטן, נאָר אויך אין זײַנע מעמואר-
ביכער, וועלכע װערן אופגענומען װי אן אייגנאר-
טיקע ליטערארישע דערגאנצונג צו די שאפונגען
אין דער סקולפּטור.
אזגורס אװטאָביאָגראפישע עסייען און נאָ-
טיצן, וועלכע זײַנען דערשינען אין די לעצטע יאָרן
אין צוויי בענדער אונטערן נאָמען ,דאָס, װאָס עס
געדענקט זיך..." (דער אװטאָר שטעלט איצט צו
נויף א דריטן באנד פון זײַנע ליטעראריש-פילאָסאָ
פישע ארטיקלען און עסייען), זײַנען זייער באלע-
רעװודיק, און זי פארנעמען איצט א בעקאָװעדיק
אָרט צװישן דער מעמואר-ליטעראטור פון די סאָ-
וועטישע קינסטלער.
אין די ביכער שפּירן זיך אזגורס אויסנעמלע-
כע ליטערארישע פעיקײַטן, די פארכאפּנדיקע מא-
ניר פון זײַן דערציילערישן נוסעך, די טרעפלעכע
כאראקטעריסטיקעס פון מענטשן, מיט וועלכע ער
האָט זיך באגעגנט אף די וועגן און קרייצוועגן פו"
נעם לעבן.
מיט לײַדנשאפטלעכער עמאָציאַנעלקײַט און
פאָלקס-כאָכמע זײַנען אַנגעפילט זײַנע קאַלאָריטפו-
לע נאָװעלעס, אין װעלכע עס װערן געשילדערט
שטייגערישע עפּיזאָדן פונעם לעבן פון די ייָדן אין
װײַסרוסלאנד. דאָס שטעטעלע מאסאָרע, פונוואנען
דער קינסטלער שטאמט, די געשטאלטן פון דעם
פּאריקמאכער נאַָכעם פון דער שקאָלנאָסלאָבאָד-
סקער-גאס, דער מעלאמעד שאָלעם דער ביזער
מיט זײַנע טאלמידים, דער פאָלקס-מענטש מאָטע
דער קאָוואל -- אזא איז געוװוען די סוויווע פון אזי
גורס קינדהײַט.
מיט וויפל כיין און ליבע צו זײַן װײַסרוסי
שער היים, מאמעש װי אַנגעמאָלט, שײַנט ארויס,
לעמאָשל, די קורצע נאָװעלע ,ריווקע די פּאַעטעי
סע" -- א טיפּיש פרויען-געשטאלט פון דער אמאַ-
ליקער ייִדישער אָרעמשאפט! דעם לייענער איז שוין
גענוג צו דערוויסן זיך: , געשפּײַזט האָט זי זיך
און איר פאמיליע פון אירע פארדינסטן פאר פא"
ריכטן אלטע זאָקן..." ריווקע, דער מאמעס שכיינע,
האָט געהאט א געװױינהײַט אלץ צו גראמען: , סאי
רעטשקע -- שמאָרעטשקע", ,קארטאַשקע -- מאט"
ראָשקע", , פּרעלעסט -- מעלעסט", דערפאר טאקע
האָבן די שכיינים זי געקרוינט מיטן נאָמען , פּאָע-
טעסע"...
ריווקע , די פּאָעטעסע" פלעג אָפט ארײַנקומען
צו סאָרען אין שטוב, א קוק טאָן, װאָס עס טוט
זאירקע, װועלכער האָט געהאלטן אין איין אויס"
קלעפּן פון ליים פיגורקעלעך און פײַפעלעך:
-- א גוט-מאָרגן, ,סאַרעטשקע-שמאָרעטשקע".
װאָס נאָך עפּעס האָט װידער אױסגעקלעפּט דײַן
מאמזער?
זאיַר איסאקאָװיטש האָט א קוק געטאָן אפן
זייגער, דערנאָך אף מיר.
-- אוב איר זײַט נאָך ניט מיד, קאַנען מיר
זיך דורכגיין איבער די ארבעט:צימערן פונעם
צווייטן און דריטן שטאָק.
אף דעם צוייטן שטאָק האָבן מיר זיך בא"
קאנט, אייגנטלעך, מיט איין ווארשטאט, אין וועלכן
עס געפינען זיך אוניקאלע קאָמפּאָזיציעס -- מוס"
טערן פון דעם סקולפּטאָרס מאָנומענטאלע װערק.
א טייל פון זיי זײַנען זײַנערצײַט הויך אָפּנעשאצט
געװאָרן אף אלפארבאנדישע אויסשטעלונגען, בא-
זונדערס אין דער מאָנאָגראפיע ,אזגור', װעלכע
ס'האָט ארויסגעגעבן די קונסט:אקאדעמיע פון
פססר,
אפן דריטן שטאָק פון דער וילע האָט אזגור
איסאקאָװויטש מיך פארבעטן ארײַנגײן אין זײַן
אָפּרו-צימער, וועלכער איז מער ענלעך אף א קא-
בינעט פון א וויסנשאפטלער: א מאסיווער שרײַב-
טיש, פארוואלגערט מיט פאָטאָגראפיעס און עסקיזן,
קאָמפּאקטע ביבליאָטעק-פּאָליצעס, וועלכע זײַנען
פון אויבן ביז אראָפּ אָנגעלאָדן מיט ביכער װעגן
קונסט און פילאָסאָפיע, מיט אלבאָמען און מאָנאָ
גראפיעס.
113
-- לאָמיר זיך צוזעצן, -- זאיַר איסאקאָוויטש
האָט װוידער א קוק געטאָן אפן זייגער.
-- איר אײַלט זיך? -- פרעג איך אים.
-- פארקערט, -- איך ווארט. באלד דארף
צו מיר קומען א הויכער גאסט, א מיטגליד פון
צענטראל-קאָמיטעט, דער פארוואלטער מיטן קול-
טור-אָפּטײל. כ'װעל זיך אראָפּלאָזץ אפן ערשטן
שטאָק, באגעגענען אים. און קעדיי עס זאָל אײַך
זײַן ניט לאנגװײַליק, באקאנט זיך דערװײַל מיט
מײַן ביבליאָטעק...
ביז זאיַר איסאקאָוויטש האָט זיך אומגעקערט,
האָב איך באוויזן אויך דורכבלעטערן א פּעקל פא
טאָגראפיעס, װאָס זײַנען געלעגן אפן שרײַבטיש,
מײַן אופמערקזאמקײַט האָט צוגעצויגן איינע פון
זיי, אף װועלכער דער סקולפּטאָר שטייט אינמיטן
צווישן צוויי בילדער פון זײַנע עלטערן, געמאַלטע
מיט אייל-פארב. ביידע בילדער, פון העכער א מע-
טער די הייך, זײַנען טאקע אויסגעהאנגען אין
שכיינישן צימער. רעכטס -- די מאמע סאָרע,
לינקס -- דער טאטע ייִצכאָק -- קימאט װי געקו-
מענע פון דער ביבל, מיט איין אונטערשייד, װאָס
אָט די סאָרע אין א האָרעפּאשנע ייַדענע פונעם
שטעטל מאסאָרע, און אָט דער ייִצכאָק איז א פּאַד
טאָמסטװענער באלעגאָלע, װאָס האָט זײַן גאנץ
לעבן פאר גראָשנס באדינט די מאסאָרער נעגי-
דים...
אינגיכן האָבן אין אַפּרוצימער זיך באויזן
זאיִר איסאקאָװויטש מיטן גאסט פונעם צענטראל-
קאָמיטעט אנטאָנאָװיטש איוואן איוואנאָװיטש. מיר
האָכן זיך צוגעזעצט ארום דעם זשורנאל-טישל.
אזגור, א באגײַסטערטער, מיט גליקלעכע שײַנענ"
דיקע אויגן, האָט געלאסן און באשיידן אויסגע-
דריקט זײַן דאנקבארקײַט איוואן איװאנאָוויטשן
פאר דער אופמערקזאמקײַט צו זײַן שעפערישער
מי. ווען זאיַר איסאקאָוויטש איז אף א װײַלע ארויס
אין שכיינעסדיקן ארבעט-צימער, האָט איוואן אי"
וואנאָװויטש -- א מענטש א פּראָסטער, א צוטריט-
לעכער און גוטװיליקער, באוויזן מיר צו זאָגן:
-- ס'וועט אײַך זײַן ניט איבעריק צו װיסן,
אז עטװאָס װײניקער, װי אין א יאָר ארום, װעלן
מיר אָפּמערקן זאיָר איסאקאָוויטשעס אכציקסטן
געבורטסטאָג. די פּײַערונגען װעלן דורכגעפירט
ווערן אין דער רעפּובליק ברייט און אימפּאָזאנט,
װי עס פּאסט פאר א מיטגליד אין דער קונסט"
אקאדעמיע, א פאָלקס-קינסטלער פון פססר, א
העלד פון סאָציאליסטישער מי.
איוואן איוואנאָװויטש האָט אין גאנג פונעם
געשפּרעך זיך דערװוּסט, אז איך ארבעט אין דער
רעדאקציע , סאָװעטיש היימלאנד", האָט ער אויס-
געדריקט זײַן אינטערעס צום זשורנאל, באזונדערס
צו דעם יעזשעגאָדניק ,גאַד זא גאָדאָם', און גע-
בעטן, איך זאָל אים צושיקן אן עקזעמפּליאר,
װײַל, װי ער האָט זיך אויסגעדריקט, דער יעזשע-
גאָדניק פון דער ייִדישער ליטעראטור האָט אין די
מינסקער ביכער-מאגאזינען ,בלויז דורכגעשווינדלט",
אזוי גיך האָט מען אים צעכאפּט.
ווען מיר זײַנען ארויס אין גאס, האָט זאיר
איסאקאָװויטש פאָרגעלייגט:
114
-- לאָמיר גיין א ביסל צופוס, טאקע אזוי,
מיטן בערגל אראָפּ צום ברעג פונעם סװיסלאָטש,
מיט דער סטעזשקע. זי פירט צו דער טראמװײַ
סטאנציע, װעט איר שוין בעמיילע אױספּרוּװון אלע
טיפּן פון אונדזער שטאָטישן טראנספּאָרט.
אונדז אנטקעגן האָבן שפּאצירט צויי מייךי
לעך-שילערנס. וװוען זיי האָבן זיך אױסגעגלײַכט מיט
אונדז, האָט א קלונג געטאָן זייער ,גוט-העלף,
זיידעניו', געװוענדט צו זאיר איסאקאָװויטשן, װע-
מען עס קען אין פּאָנעם גאנץ מינסק. דער מילדער
שמייכל, װאָס האָט זיך צעגאָסן אף זייערע קינ"
דערשע פּענעמער, האָט מיר דערמאָנט דעם װײַסן
מארמאָר פון דעם קנדערפּאָרטרעט ,לייעלע",
וועלכן כ'האָב אָקאָרשט געזען בא אזגורן אין וואר-
שטאט. לעבן לייעלען איז געשטאנען אין ליים א
נײַער פּאָרטרעט פון איזי כאריקן, וועלכן אזגור
קלעפּט איצט צום 90:טן געבורטסטאָג פון דעם
גרויסן ייִדישן דיכטער.
באם מויכערספאָרימניק פון די
װײַסרוסישע שטעטלער
די מינסקער ייַדיש-לײענער האָבן שוין פון
לאנג געקרוינט הירש רעלעסן מיטן נאָמען מוי-
כערספאָרימניק, װײַל װעמען ער זאָל ניט באגע-
גענען פון די היגע ייִדן, װעט ער אים פארטשע-
פּען מיט דער פראגע, צי ער לייענט ייָדיש, און
דעריקער -- צי האָט ער ניט פארגעסן אױיסשרײַבן
דעם זשורנאל , סאָװעטיש היימלאנד".
אן אלטער טוישעוו אין דער רעפּובליק, איז
ער פאר די לעצטע פּאָר צענדליק יאָר אויסגעווען
אין דער מערהײַט שטעט און שטעטלעך פון װײַס"
רוסלאנד, פּאָפּוליאריזירנדיק דאָס ייִדישע געדרוק-
טע װאָרט.
-- עמעס, נאָך דער היטלערישער אױסראָ-
טונג, -- זאָגט מיט א ציטער אין קאָל הירש רע-
לעס, -- איז די צאָל ייִדן, וועלכע לעבן איצט אין
די שטעטלעך, זייער א קנאפּע. און דאָך טרעפן זיך
דאָרט פּאָטענציַעלע ייִדישע לייענער, שוין אָפּגע-
רעדט פון אזעלכע שטעטלעך, װוּהין מערערע ייַדן
האָבן זיך אומגעקערט פון די פּארטיזאנישע װעל-
דער. קעדיי זען דאָס לעבן פון די מענטשן אין
די שטעטלעך-גלובינקעס, באזוך איך יעדן יאָר א
דרײַיפיר ייָשׁוּװים. און איך דארף אײַך זאָגן, אז
די אײַנדרוקן פון די דאַזיקע באזוכן האָבן מיר
געגעבן שטאָף פאר אלע מײַנע פארצייכענונגען,
דערציילונגען, ועלכע זײַנען פאר די לעצטע אאָרן
פארעפנטלעכט געװאָרן אין , סאָװעטיש היימלאנד"
און שפּעטער האָב איך זיי אײַנגעשלאָסן אין מײַן
נײַעם בוך , אונטערן פרידלעכן הימל". די טעמא-
טיק, פארשטייט זיך, איז מיר זייער נאָענט, װײַל
איך אליין שטאם אויך פון א קליין װײַסרוסיש
שטעטעלע...
דערװיסנדיק זיך, אז איך דארף זײַן אין רע-
פּובליקאנישן שרײַבער-פאריין, האָט רעלעס ארויס-
געזאָגט דעם פארלאנג, מיר זאָלן אהין צופאָרן
צוזאמען. צוויי קווארטאלן פון דער שטילער און
געמיטלעכער טשערנישעווסקי-גאס, און מיר זײַנען
שוין אף דער רוישיקער גאס, וועלכע טראָגט דעם
נאָמען פון יאקוב קאָלאסן. רעלעס דערציילט מיר
וװעגן די מערקװירדיקײַטן פון דעם שטאָט-טײל,
װוּ ער װוינט. אמאָל האָט די גאס זיך גערופן
ניאנצקאיא, קימאט א ראנד'גאס פון מינסק, מיט
אירע הילצערנע האלב-דאַרפישע שטיבלעך. דער
גרויסער דיכטער פונעם װײַסרוסישן פאָלק יאקוב
קאָלאס האָט אף דער גאס ניט געװווינט. ער פלעגט
אָבער ליב האָבן איבער איר זיך דורכשפּאצירן אין
די קאיאָרן. דאָ האָט ער דעמלט נאָך געקאָנט הערן
דאָס קרייען פון הענער, דעם בילערײַאיבערוף פון
הויף-הינט, זיך צוקוקן צו שטייגער-בילדלעך, װעלי
כע פלעגן אים דערמאָנען דאָס דערפל פון זײַן
אלטער היים. רעלעס געדענקט, אז יאקוב קאָלאס
איז געװוען באפרײַנדעט מיט איזי כאריקן און זע-
ליק אקסעלראָדן, און טאקע אף אָט דער גאס פלעג
מען זיי זען אינדרײַען שפּאצירן.
אין שרײַבער-פאריין האָט אונדז אופגענומען
איינער פון די סעקרעטארן פון דער פארוואלטונג
דער דיכטער וואסילי זױאָנאָק. ער האָט דערציילט
װעגן דער פּאָפּולערקײַט פונעם זשורנאל ,סאָװע-
טיש היימלאנד" בא די ליבהאָבער פון ייִדיש אין
װײַסרוסלאנד, װעגן דעם ליטערארישן אָװנט, גע
ווידמעט מענדעלע מױכער-ספאָרימס 150:טן גע-
בורטסטאָג, וועלכער איז לעצטנס פאָרגעקומען אין
מינסקער ליטעראטן-הויז אונטערן צייכן פון ברי"
דערלעכער פרײַנטשאפט צװישן דער ייַדישער און
װײַסרוסישער ליטעראטורן.
אין גאנג פון אונדזער שמועס איז אופגע-
קומען דער געדאנק דורכצופירן בא אָט דער גע"
לעגנהײַט אין לאָקאל פונעם שרײַבער-פאריין א
צוזאמענטרעף מיט די מינסקער אװטאָרן פון , סאַ-
װעטיש היימלאנד" און מיטן לייענער-אקטיוו.
די דאָזיקע באגעגעניש איז פאָרגעקומען אפן
אנדערן טאָג אין דעם גאסט-צימער פונעם שרײַ
בער"פאריין. זי האָט זיך אַנגעהױבן מיט א קורצן
ארײַנפיר פון וואסילי זױאָנאַקן. הירש רעלעס האָט
זײַן װאָרט געווידמעט דעריקער די קאַנטאקטן מיט
די מאסן-לייענער, מיט די געזעלשאפטלעכע פאר-
שפּרײטער, וועלכע זײַנען בארופן צו פארהיטן און
פארמערן די לייענער-באזע פונעם זשורנאל , סאַ-
ועטיש היימלאנד" און פון דער סאָוועטישער ידי
שער ליטעראטור.
דער דיכטער ליפּע העלער, די געזעלשאפט-
לעכע פארשפּרייטער פון , סאַװעטיש היימלאנד" דיי
נע כאריק, דװווירע פּלאטנער און באָריס מעדרעש
האָבן אונטערגעשטראָכן, אז די מינסקער לייענער
װאָלטן גערן געװאָלט לייענען אין , סאָװעטיש היימ-
לאנד" מערער מאטעריאלן, געווידמעט מינסק.
זאיָר אזגור, א לײַדנשאפטלעכער ליבהאָבער
פון דער ייִדישער ליטעראטור, האָט געהאלטן א
רעדע, פול מיט לויב פאר אירע רעװאָליציַאָנערע
און פאָלקישע טראדיציעס, פאר די באמינגען,
וועלכע װערן איצט פאַרגענומען, זי זאָל װײַטער
לעבן און זיך אנטוויקלען. פּאַלעמיזירנדיק מיט אייי
ניקע כאוויירים, האָט ער ארױסגעזאָגט דעם גע-
דאנק, אז דער אינהאלט פון א פּעריָאָדישער אויס-
גאבע קאַן ניט צופּאסן זיך צו באזונדערע שטעט.
װאָס איז שײַעך , סאָװעטיש היימלאנד", האָט ער
װעגן מינסק פארעפנטלעכט ניט װײניק מאטעריאלן.
-- אין מינסק, -- האָט ז. אזגור מיטגע-
טיילט, -- זײַנען פאראן קאַמפּאָזיטאָרן, װאָס שאפן
ייִדישע מוזיק, קינסטלער, װעלכע פארמאָגן מאָד
לערישע און גראפישע װערק אף ייִדישער טעמא-
טיק. איך קאָן אָנרופן א היפּש צעטל פון זייערע
נעמען, מע דארף מיט זי אן ארבעט טאָן. װאָס
איז שײַעך דער פארשפּרייטונג פון סאַװעטיש
היימלאנד", מוזן מיר אנערקענען, אז א שטאָט מיט
אזא קאָמפּאקטער ייִדישער באפעלקערונג, װי
מינסק, װאָלט געקאָנט האַבן א פיל גרעסערן קאָנ-
טינגענט לײיענער. דער זשורנאל, װאָס טראָגט אף
זײַן הילע דעם אָרדען ,דרוזשבא נאראָדאָ", קאָן
און דארף געלייענט װערן אין יעדער ייִדיש-ריידן-
דיקער שטוב.
אף דער באגעגעניש זײַנען בײַגעװען צװיי
רוסישע שרײַבער: אנא קראסנאָפּיאָרקא -- א גע-
וועזענע סאניטארקע פון דער 12-טער פּארטיזאנ-
אף דער באראטונג פון די געזעלשאפטלעכע פארשפּרייטער אין מינסק
115
שער בריגאדע, איר בוך ,נאָטיצן פון מײַן זיקאָרן"
איז געווידמעט די שוידערן פון דער מינסקער גע-
טאָ און דעם װידערשטאנד קעגן די היטלערישע
אָרדעס אין די יאָרן פון דער פאָטערלענדישער מיל-
כאָמע, און יעלענא קאָבעץ-פילימאָנאָוא, װועמענס
בוך , לארכן איבער כאטין" רופט זיך איבער מיט
די ביאָגראפישע נאָטיצן פון דער געװועזענער פּאר-
טיזאנקע. יעלענא גריגאָריעוונא איז א טאָכטער פון
דעם 0פײיאָריקן װײַסרוסישן פּראָזאיַקער און דרא"
מאטורג גריגאָרי קאָבעץ. אין נאָמען פון איר פאָי
טער האָט זי איבערגעגעבן א דאנק דער רעדאקציע
פון , סאָװעטיש היימלאנד" פאר דער פּובליקאציע
אין דער איבערזעצונג אף ייִדיש פונעם קינאָדסצע-
נאר ,גליקזוכער". בא דער געלעגנהײַט האָט זי
אויך געבראכט פאר סאָװעטיש היימלאנד" גרי"
גאָרי קאָבעצעס אנדערע מאטעריאלן, איינער פון
זי -- וועגן דעם פּראָטאָטיפּ פון פּיניע קאָפּמאנען
אין דעם פילם ,גליקזוכער".
דערנאָך איז ארױיסגעטראָטן דער ייַנגסטער
פון די אָנטײלנעמער אין דער באגעגעניש דער
דיכטער פעליקס כאיַמאָװיטש. ער האָט, װי בא"
װוּסט, דעביוטירט מיט א לידעריציקל אין יוגנט"
לעכן נומער פונעם זשורנאל , סאָוועטיש היימלאנד"
(נומער 7, 1986). פ. כאיַמאָװיטש האָט דערציילט
וועגן זײַן נײַ פּראָזע-װערק, געװוידמעט דעם פאָי
טער, א פּארטיזאן אין ניטשעפּאָראָװיטשעס לעגענ-
דארן אָטריאד, וועלכער האָט מיט ניט קיין גרויסע
קויכעס פארניכטעט א פּאָלק עסעסאָװצעס. באם
געזעגענען זיך האָט דער יונגער שרײַבער איבער-
געגעבן פאר דער רעדאקציע זײַנע א נײַע ליד און
אן איבערזעצונג פון וואסילי זױאָנאָקס א באלאדע.
אין דעקאבערינומער , סאָװועטיש היימלאנד"
פונעם פאָריקן יאָר איז אין דער רובריק , לעבעדי
קע גרוסן" געווען פארעפנטלעכט מײַנע א פארציי"
כענונג , אין ווילנע איז פאראן װאָס צו טאָן". װי
מיר זעען, איז אין מינסק אויך פאראן װאָס צו טאָן.
מע דארף בלויז ענערגיש זיך א קער טאָן מיטן פּאָי
נעם צום לעבן, װי עס זאָגט אונדז אונטער די
צײַט, די פאָדערונג פון אונדזער הײַנט.
די שפּראךרסיטואציע פונעם אויסלענדישן מיורעך
דער פארלאג
ארויסגעלאָזט אן אָנצײַגער ,, אויס-
לענדישער מיזרעך. די שפּראך-
סיטואציע און די שפּראך-פּאָל
נאוקא? האָט
טיק". אינעם אָנצײַגער זײַנען
פארעפנטלעכט ארטיקלען ועגן
העכער 40 לענדער, וועגן די פעל-
קער, װאָס ווינען אין זיי, און
זייערע שפּראכן, וועגן דעם, וי
אזוי עס וערן אויסגענוצט די
דאָזיקע שפּראכן אין פארשיידענע
פארקער-ספערן, אין די מיטלען
פון דער מאסךאינפאָרמאציע
אאוו.
116
איינער פון די ארטיקלען דער-
ציילט װעגן דער שפּראךיסיטוא-
ציע און שפּראך-פּאָליטיק אין מע-
דינאס-ייסראָעל. די לײענער
דערוויסן זיך וועגן דער ראָליע
אינעם לעבן פון דער מעדינע,
וועלכע עס שפּילן די צוויי אָפי-
ציִעלע מעלוכעישפּראכן -- הע-
ברעייש און אראביש, וי אויך
ייִדיש, לאדינאָ (ייִדיש-ישפּאניש),
ייִדישיטאדזשיקיש, מאהראבי
(ייִדישיאראביש) און די שפּראכן
פון די , לענדער פון דער אָפּי
שטאמונג? -- ענגליש, רומעניש,
דײַטש, בולגאריש, אונגאריש,
פּױליש, רוסיש, פראנצויזיש, גרו-
זיניש און אנד. עס ווערט געגעבן
אן אינפאָרמאציע ועגן די
שפּראכן אין דער בילדונגיסיס-
טעם, פּרעסע, ראדיאָ, טעלעוויזיע,
טעאטער און אין דער קינסטלע-
רישער ליטעראטור.
אינעם אָנצײַגער ווערט, צװוישן
אנדערס, מיטגעטיילט, אז לױט
די אָנגאבן פונעם יאָר 1978, האָבן
אין די אראבישע לענדער גע-
לעבט 59 טויזנט ייִדן, 42 טיזנט
פון זיי -- אין צאָפןיאפריקע, די
אנדערע -- אין אזיאטישע ארא-
בישע מעלוכעס.
אף לײַטיש געלעכטעו..
א קאָנפוז פון דער ני-יאָרקער וויסנשאפט-אקאדעמיע
דער לעצטער פּאָסט-פּאקעט, וועלכן דער
8ייאָריקער שמועל קערבער, א טישעוו פון
דער מאָלדאווישער שטאָט בעלץ, האָט באקומען
פון ניוײיאָרק, האָט אים שוין ארויסגעבראכט פון
געדולד, און ער האָט זיך געװענדט צו דער
פּרעסע: העלפט, עפשער װעלן זיי צו אײַך זיך
צוהערן.
קיינמאָל האָט ער זיך ניט פאָרגעשטעלט,
אז קעדיי װוערן א מיטגליד פון דער וויסנשאפט-
אקאדעמיע איז גענוג צו זײַן בלוין א ייַד אין
סאָוועטנפארבאנד.
-- איך זע ניט קיין שום גרונט, מע זאָל
מיך ארײַנפירן אין אזא וועלט-באװוּסטן וויסג-
שאפטלעכן אנשטאלט,--האָט ער דערקלערט
דעם קאָרעספּאָנדענט פון דער טאססיאגענטור
און באוויזן א דיפּלאָם, אין וועלכן ס'איז אָנגע-
וויזן, אז פון אָקטיאבער 1980 רעכנט זיך שמועל
קערבער פאר א וירקלעכן מיטגליד פון דער
ניוײיאָרקער וויסנשאפטיאקאדעמיע.
-- מיט פופצן יאָר צוריק האָב איך געבעטן
א דערלויבעניש ארויסצופאָרן קיין ייִסראָעל, װוּ
עס לעבן מײַנע עלטערן. דעמלט האָט מען מיר
צײַטװײַליק אָפּגעזאָגט, װײַל קורץ ביז דעם האָב
איך זיך דעמאָביליזירט פון דער ארמיי. מיך
האָט באפרידיקט די מאָטיווירונג פונעם אָפּזאָג
און צו קיין וועלכעיניטיאיזן אויסלענדישע אַר-
גאניזאציעס האָב איך נאָך שטיצע זיך ניט גע-
ווענדט. אינגיכן האָב איך פארשטאנען, אז מײַן
ווילן ארויסצופאָרן פונעם סאָוועטנפארבאנד איז
א פעלערהאפטער, און כ'האָב ענדגילטיק געביטן
אזוי שטיקעוועט
מען צונויף
פאלשיווקעס
אין דער צײַטונג ,או",
סטראליער ייִדישע נײַס
װוּ איז דאָ ,די קגב"
וועלכע ,פרעגט אויס" אָט
דאַס קליינווארג אין א .
אייִדישן קינדער-גאָרטן"?
דעם באשלוס. וועגן דעם האָב איך מיטגעטיילט
מײַנע עלטערן. אומגעריכט פאר מיר האָב איך
באקומען אָט דעם דיפּלאָם, און איצט קומען אָן
שוין אין מעשעך פון פיל יאָרן אף מײַן אדרעס
אײַנלאדונגען אף וויסנשאפטלעכע סימפּאָזיִומס,
בריוו פון עפּעס געלערנטע, פון אומבאקאנטע
מענטשן און אָרגאניזאציעס, איבערהויפּט פון די
פארייניקטע שטאטן. זיי דריקן אויס אנציקונג
מיט מײַן , מוטיקן קאמף קעגן די סאָוועטישע
מאכט-אָרגאנען", ווינטשן מיר װאָס גיכער ארויס-
פאָרן קיין ייִסראָעל, װוי אויך דערפאָלג אין מײַ-
נע וויסנשאפטלעכע פאָרשונגען. איך קלײַב זיך
אָבער ניט פארלאָזן דעם סאָוועטנפארבאנד און
האָב קיינמאָל ניט געהאט קיין קאָנפליקטן מיט
די מאכט-אָרגאנען. אויסער דעם, ארבעט איך
מײַן גאנץ לעבן אלס שאָפער אף דעם בעלצער
פעל-קאָמבינאט. אויב דאָס אויסוויילן מיך פאר
א מיטגליד פון דער וויסנשאפטיאקאדעמיע פון
אמעריקע איז א טאָעס פון דער קאנצעליאריע,
דארפן די אויסלענדישע ציעניסטישע אָרגאניזא-
ציעס, וועלכע האָבן ארויסגערוקט מײַן קאנדי-
דאטור, שוין פון לאנג ארײַנטראָגן אן אויסבע-
סערונג. אויב אָבער דאָס אין א פּראָװאָקאציע,
דערװײַזט זי אן איבעריקס מאָל, אז די איניאָ-
נים מיטן ארויסנארן סאָוועטישע ייִדן קיין אויס-
לאנד גייען בא די ציעניסטן אלץ ערגער און
ערגער, -- האָט געזאָגט שמועל קערבער.
טאסס.
בעלץ
117
סויזנטער אויף דער אימפּאַזאַנטער דעמאַנסטראַציע קעגודער רעגירונג פון מלחמה און פּאַשיום
דװד פאטיזם וועט ניט דורכגיין!
לג אי א
צענרליממר יידישט. און . אַראַבישע סטו דענטן האַבן פארצאַמש. דמם רעג פארן פאַשיסט בהנא (אײיפן בילר == לינקט
און זינע אַנהענגער און נים געלאָזן אים אריינגיין אי תל-אביבער איניווטר סימעם, יד ער האָס געזאַלט אַרױפטרעטן
115
*' **- א א ז*'י- יי ל*חי יזחי ייר
דער אשיזם וועש ניט דורכגיין!
ודיר -יא יא דיי = וי - יא שיש = *יד,
+ י
8 די שטים פון די פּראָגרעסיווע קויכעס אין ייִסראָעל |
מאַרגנשפּראַץ. און װען מיט /
חלום פול נאָך דיינע אױגף /
קער מִי. און ציילט די ראגות .
ל גיט. איז דיין מסירת נפש /
עדן אפענע. באַלאַדענע מיט 6 אי
יין שװעל ניט צום פאַרשעמען /
| אומגעהאַלדזט ! /
אינעם קװאָל. 0 /
ר האלס גאָרניט אָפּ. בלויז ה / /
רער צו שטאַרבן. צװוישן ברעמען. -
אָט. א שמייכל אנצינדן . אין
חשְכוֹת דער פאַרטריבטער.
שטום 1
שטאַמלט בְלִויז :
פּראַכטפולער, מיין שוועסטער,
וברטע; דו איינציקע געליבטע.
פון עמיית פסה בינצקי
119
פונעם אװטאָר
מיר קומט אָפט אויס צו זיַן אין אויסלאנד, דערונטער אין די לענדער פונעם נאָענטן מיזרעך
און פון אפריקע. די שטרעבונג צו באקאנען זיך מיט דער רײַכער ציװיליזאציע פון די דאָזיקע
לענדער, די קאװאַנע טיפער צו באזיניקן די געשיכטע פון די פעלקער, וועלכע לעבן דאָרט, באנע"
מען זייער גײַסטיקע װעלט, האָבן מיך געשטויסן פארנאָטירן מײַנע אײַנדרוקן.
אידי בין צופרידן צו באקאנען מיט די נאָטיצן די לייענער פונעם זשורנאל ,סאָװעטיש היימלאנד",
וועלכער איז פּאָפּולער סײַ בא אונדז אין לאנד, סײי אויסער זײַנע גרענעצן. קעדיי אָפּהיטן פרײַנט"
לעכע באציונגען צװוישן מענטשן אין אונדזער קאָמפּליצירטער װעלט, דארף מען בעסער װיסן און
פארשטיין איינער דעם אנדערן. אב מײַנע פארצייכענונגען װעלן אויסנעמען באם אילעם, װע?
איך האלטן, אז די מיסיע מײַנע פון אן אַריִענטאליסט און געלערנטן איז אויסגעפילט.
קאַנסטאנטין גיײיװואנדאַװ
א קאָמאנדירונג קיין יַסראָעל
דער אעראַפּלאן פון דער קיפּריָאָטישער אויא-
קאָמפּאניע , סײַפּרוס איירועיז" האָט געלאנדעט אף
א העל-באלויכטענעם אָװנט-אעראָדראָם, און פון די
דינאמיקעס אין דער קאבינע האָט זיך דערהערט
די שטים פון דער סטיוארדעסע: , אונדזער אעראָי
פּלאן האָט נאָרװאָס געלאנדעט אין בע גוריַאָן אע-
ראָפּאָרט. באַרעכהאנאַ אין טעל-אוויוו". אזוי בין
איך אין העכער צװעלף יאָר ארום ווידער געקומען
קיין ייִסראָעל -- אף יענער זײַט פון דעם איצט
שוין פערציקיאָריקן נאַענטמיזרעכדיקן קאָנפליקט,
װוּהין אונדז, סאָוועטישע זשורנאליסטן, איז ביז
גאָר זעלטן געלונגען ארײַנצוקוקן.
באם טראפּ, פון וועלכן מיר האָבן זיך אראָפּי
געלאָזט אף דער פעסטער ערד, איז אין א מעטער
2--15 פון אונדז שוין געשטאנען א געראמער
אװטאָבוס, וועלכער פירט איבער די פּאסאזשירן צו
דער געבײַדע פונעם אעראָפּאָרט, און דערנעבן,
נעמענדיק דעם אװיָאלײַנער װי אין א האלבקרײַז,
האָבן זיך אײַנגעאָרדנט בא אַנדערהאלבן צענדליק
יונגען אין ציווילע קליידער. זיי האָבן מיט א דורכ-
דרינגלעכער אַנשטרענגונג נאָכגעשפּירט נאָך יעדער
באוועגונג פון די פּאסאזשירן, גרייטע טייקעף רעא-
גירן אף א סיטואציע, וועלכע זעט אויס פארדעכ-
טיק, און צװיי-דרײַ פון זיי, פארנעמענדיק א פּאַי
זיציע אין צענטער פונעם האלבקרײַז, האָבן לויט
זייער אויסוואל אָפּגעשטעלט דעם אָדער יענעם גע-
קומענעם און געהייסן באװײַזן די דאָקומענטן.
סהאָט ניט אויסגעמיטן אזא פּראָצעדור אויך
דער ייִנגסטער אָנטײלנעמער פון אונדזער גרופּע
ב. מאקארענקאָ. דרייענדיק אין די הענט זײַן רויטן
סאָװועטישן פּאספּאָרט, האָט דער פאָרשטייער פון
דער ייִסראָעלדיקער זיכערהײַט-:דינסט עטװאָס צע-
רייצט זיך אָנגעפרעגט:
1200
-- װאָס איז דאָס פאר א דאָקומענט?
-- א פּאספּאָרט פון א בירגער פונעם סאָי
וועטנפארבאנד, -- איז געווען דער ענטפער, און
װײַטער איז פאָרגעקומען אזא דיָאלאָג:
-- א דיפּלאָמאטישער?
-- ניין, אן אלגעמיין-בירגערלעכער.
-- פונוואנען זײַט איר געקומען?
-- פון מאָסקװע.
און װאָס האָט אײַך גענראכט קיין יס"
ראָעל?
-- מיר זײַנען א דעלענאציע פונעם סאָװע-
טישן קאָמיטעט פאר פארטיידיקן דעם שאָלעם. גע"
קומען אהער מיט א װיזיט לויט דער אײַנלאדונג
פון קנעסעט-דעפּוטאטן. אין אונדזערע פּאספּאָרטן
זײַנען פאראן די געהעריקע וויזעס.
דער כעוורעמאן האָט אומגעקערט אונדזער
קאָלעגע דעם פּאספּאָרט און דערלויבט אונדז גיין
צום אװטאָבוס, האגאם לויט אלעם איז געװען צו
זען, אז ער געפינט זיך נאָך אלץ אין א צוייפל.
ס'זײַנען דורכגעגאן א פּאָר מינוט, און מיר האָבן
שוין געדריקט די הענט פונעם קנעסעט-דעפּוטאט
דעם קאָמוניסט ט. טובי, פונעם געזעלשאפטלעכן
טוער יאָ. גאָזשאנסקי און אנדערע, װעלכע האָבן
אונדז באגעגנט.
אזוי האָט אָנגעהויבן איר וויזיט אין ייִסראָעל
די דעלעגאציע פון די סאַװעטישע שאָלעם-אָנהענ-
גער, וועלכער האָט געדויערט א װאָך צײַט אינעם
פארגאנגענעם יאנוואר.
דער ערשטער טאָג. דער האָטעל
סינײַ", אין װועלכן מע האָט אונדז אײַנגעאָרדנט,
געפינט זיך קימאט בא דער ברעג-גאס, און פונעם
באלקאָן פון דעם צימער אפן עלפטן שטאָק זעט
מען א שיינע פּאנאָראמע פונעם מיטללענדישן יאם.
װײַטער אף צאָפן, פּאזע דעם ברעג, װעלן זײַן
כײַפע, סײַדא, ביירוט, טריפּאָלי, ייִסראָעל איז א
מיטללענדישע מעדינע, און מיט אָט דעם אומ"
שטאנד װעלן זײַן פארבונדן א סאך עפּיזאָדן פון
אונדזער רײַזע.
דער ערשטער פּונקט פון אונדזער פּראָגראם
אין טעל-אוויוו איז געװען -- באזוכן דעם וייצ-
מאן-אינסטיטוט, דעם גרעסטן וויסנשאפטלעך-פאָר-
שערישן אנשטאלט אין דער מעדינע.
דער אינסטיטוט-קאַמפּלעקס איז פאנאנדערגע-
װאָרפן אין א מאָלעריש אָרט פון דעם ניט גרויס
שטעטל רעכאָװאָט, וועלכן מע האלט אויך פאר א
פאָרשטאָט פון טעל:אוויוו. מיר האָבן דאָרט פאר-
בראכט א האלבן טאָג. דער דירעקטאָר פונעם אינ"
סטיטוט פּראָפּעסאָר א. דװאָרעצקי האָט דערציילט
וועגן די וויסנשאפטלעך-פאַרשערישע ארבעטן, וועל-
כע װערן געפירט אינעם אנשטאלט, װעגן די דער"
גרייכטע מיצאד די מיטארבעטער רעזולטאטן, װעגן
זייערע צווישנפעלקערלעכע פארבינדונגען אין דער
וויסנשאפטלעכער װעלט, אויסדריקנדיק דערבײַ די
גרײטקײַט צו אָרגאניזירן אן אױסטויש-פּראָגראם
מיט די וויסנשאפטלעכע אַרגאניזאציעס פונעם סאָי
וועטנפארבאנד.
די טעטיקײַט פון דעם וייצמאךאינסטיטוט
ווערט פינאנסירט סײַ לויטן מעלוכע-בודזשעט, סײַ
טײלװײַז אפן כעזשבן פון פּריוואטע בײַטראָגן. װען
דער פּראָפּעסאָר דװאָרעצקי האָט זיך באקלאָגט,
אז אין די לעצטע יאָרן װערן די אסיגנירונגען פו"
נעם מעלוכע-בודזשעט קעסיידער פארקירצט, האָב
איך זיך ניט אײַנגעהאלטן און באמערקט, אז דאָס
דערקלערט זיך, מיסטאמע, דערמיט, װאָס עס
שטײַגן די קריגס-הויצאָעס. דער אָנפירער פונעם
אינסטיטוט האָט א שמייכל געטאָן און געזאָגט:
,איך זאָג בא יעדער געלעגנהײַט, אז װען מע
װאָלט פאר דער ייַסראָעל:ארמיי יעדן יאָר געקויפט
כאָטש אף איין מיליטערישן אעראָפּלאן װייניקער,
װאָלטן מיר אף די אָפּגעשפּאָרטע געלט-מיטלען
געקאָנט אָן דײַגעס ארבעטן און ברענגען נוץ דער
ווירטשאפט פונעם לאנד..."
נאָכדעם האָבן מיר באזוכט א ריי אָפּטײלע-
גען און פאקולטעטן פונעם אינסטיטוט און געהאט
פרײַנטלעכע שמועסן מיט זייערע אָנפירער די פּראָי
פעסאָרן ל. סאקס, מ. פעלדמאן און ר. ארנאָן. מיר
האָבן זיך דערפילט אין אן אטמאָספער, װאָס האָט
אימפּאָנירט אונדזער פאָרשטעלונג װעגן פּראָגרעס,
כאָטש דער איינציקער געלערנטער צװישן אונדז
איז געװוען דער דירעקטאָר פונעם אינסטיטוט פאר
מעדיצינישער גענעטיק בא דער מעדיצינישער
וויסנשאפט-אקאדעמיע פון פססר אקאדעמיקער
נ. באָטשקאָוו. באזונדערס האָט זיך פארגעדענקט
די באגעגעניש מיטן דאָקטאָר יא. רייסנער, װעל
כער איז צוזאמען מיטן אמעריקאנישן דאָקטאָר
א. גייל געקומען פאראיאָרן קיין מאָסקװע צוליב
א געמיינזאמער מיט די סאַוועטישע ספּעציאליסטן
ארבעט צו הילף די קאָרבאָנעס פון דער טשערנאָ-
בילער אוואריע. ער האָט געזאָגט, אז די דאָזיקע
רײַזע האָט איבערגעלאָזט נאָך זיך אן אומפארגעס-
לעכן אַנדענק. זייער גוט האָט ער זיך אָפּגערופן
וועגן דער פּראָפּעסיאָנעלער קאָמפּעטענטקײַט פון
זײַנע מאָסקװער קאָלעגן, אױסגעדריקט א װוּנטש
אויך װײַטער מיטצוארבעטן מיט זײי. די אדמי"
ניסטראציע פונעם ווייצמאן-אינסטיטוט האָט אונדז
באוויזן איינעם פון אירע אינפאָרמאציע-ביולעטע-
נען, אין ועלכן רייסנערס ארטיקל ועגן זײַן רײַזע
קיין מאָסקװע איז באגלייט מיט א פּאָטאָגראפיע,
װאָס איז געמאכט געװאָרן אף די לענינישע בערג.
אָנהײבנדיק שוין פונעם ערשטן טאָג פון אונד-
זער רײַזע איבער ייִסראַעל, האָבן אליין די גאסט-
געבער אלפּי קלאל דערפירט יעדן שמועס, אין
וועלכן ס'איז אונדז אויסגעקומען אָנטײלצונעמען,
צו די פּראָבלעמען פון מילכאָמע און שאָלעם. און
דאָס, מיין איך, איז נאטירלעך, אויב נעמען אין
אכט, אז די מעדינע געפינט זיך שוין יאָרצענדלי
קער אין מילכאָמעיצושטאנד מיט אירע שכיינים
און איז ארײַנגעצויגן געװאָרן אין אימפּעריאליס-
טישן באװאָפענונג-געיעג, אײַנגעשלאָסן די אמערי-
קאנער פּראָגראם פון , שטערך-מילכאָמעס". װעגן
דעם האָבן מיר גערעדט סײַ אינעם ווייצמאך-אינ-
סטיטוט, סײַ אפן מעדיצינישן פאקולטעט פונעם
טעל-אוויווער אוניווערסיטעט, סײַ, באזונדערס, אף
דעם צוזאמענטרעף אין דער ייִסראָעלדיקער אסאָ-
ציאציע , דאָקטױירים פאר פארמײַדן א נוקלעארע
מילכאָמע".
אונדזער צוזאמענטרעף איז צונויפגעפאלן
מיטן יאָרטאָג פון דער באװוּסטער דערקלערונג
פונעם גענעראליסעקרעטאר פון צק פון קפּספ
מ. ס. גאָרבאטשאָוו װעגן ליקווידירן צום סאָף פו"
נעם יאָרהונדערט דאָס נוקלעארע געװער אף דער
ערד. די אקטיװויסטן פון דער אסאַציַאציע, וועלכע
זײַנען ארױיסגעטראָטן אפן צוזאמענטרעף, האָבן
אָפּגעשאצט די דערקלערונג אלס אינע פון די
וויכטיקסטע וועלט-געשעענישן אינעם פארגאנגע-
נעם יאָר. זי האָבן אונטערגעשטראַכן די באזון-
דערע פאראנטװאַרטלעכקײַט פון די דאַקטױירים
פארן אופדעקן דער עפּנטלעכקײַט די גרוילן פון
א נוקלעארער קאטאסטראַפע און פאר מאַביליזירן
די מענטשן צום קאמף פאר פארמײַדן זי. װאָס
איז שײַעך אומיטלבאר ייִסראָעל, האָט איינער פון
די אַנפירער פון דער אסאַציאציע -- ע. קאהאן --
געבראכט אָנגאבן, וועלכע זײַנען באקומען געװאָרן
אין רעזולטאט פון די דורכגעפירטע מיצאד די
פרידן-קעמפער פאָרשונגען. זיי זאָגן איידעס, אז
אן אופרײַס בלויז פון איין אטאָם-באַמבע מיט א
מעכטיקײַט פון איין מעגאטאָן אינעם ראיאָן פון
טעל-אוויוו װאָלט אין אן אױגנבליק אומגעבראכט
1 מיליאָן 202 טויזנט מענטשן.
דער צווייטער טאָג, אינדערפרי זײַנען
מיר געפאָרן אין צענטראל-קאָמיטעט פון דער קאָמ"-
פּארטיי פון ייַסראָעל, װוּ מיר האָבן צוערשט זיך
געטראָפן מיט די אָנפירער פון די ייִסראָעלדיקע
קאָמוניסטן, און דערנאָך מיטן קאָלעקטיוו פון דער
פּארטיייִשער װאָכנשריפט ,זאָ האדערעך", וועלכע
דערשײַנט אף איווריט. מיר איז שוין אויסגעקומען
דאָ צו זײַן אין אָקטיאבער 1974, דעריבער האָב
איך באגעגנט א סאך באקאנטע. זי זײַנען, װי
פריִער, פול מיט קעמפערישן גײַ=ט און ברען. עפ-
121
שער זײַנען זיי בלויז עלטער געװאָרן אף עטװאָס
מער פון צװעלף יאָר, און די גרויע האָר, ועלכע
האָבן דעמלט באזילבערט בלויז די שלייפן, האָבן
איצט באדעקט אייניקע קעפּ אינגאנצן. דער גע-
נעראליסעקרעטאר פונעם צענטראלל-קאָמיטעט כא-
ער מייער ווילנער האָט מיט א באדאכטער, זיכע-
רער שטים דערציילט וועגן די אופגאבן, פאר דער
לייזונג פון וועלכע עס קעמפן די ייִסראָעלדיקע קאָי
מוניסטן.
פאר ד" לעצטע יאָרן האָבן די דאָזיקע אום-
גאבן זיך ניט געמינערט, נאָר, פארקערט, נאָך מער
זיך פארגרעסערט. איינס פון די צענטראלע ער"
טער פארנעמט, װי פריער, דער קאמף פאר ארויס"
פירן דאָס ייִסראָעל-מיליטער פון אלע אָקופּירטע
אין 1967 אראבישע טעריטאָריעס, פאר ווידערופ-
שטעלן די אומאָפּנעמבארע נאציאָנאלע רעכט פר"
נעם אראבישן פאָלק פון פּאלעסטינע, פאר גאראנ-
טירן די געפארלאָזיקײַט פון אלע לענדער אינעם
רעגיַאָן און פאר א פרידלעכער קאָעקזיסטענץ
צווישן זיי.
װאָס איז די װערט בלויז אָט די איינע אופ-
גאבע לויט אירע מאסשטאבן, קאָמפּליקאציעס און
פארפּלאָנטערטקײַטן! מע דארף װי געהעריק אָפּי
שאצן דעם מוט פון די ייַסראָעלדיקע קאָמוניסטן,
וועלכע האָבן נאָך מיט א צענדליק יאָר צוריק
פּראקטיש איינע אליין געקעמפט פאר איר פאר-
ווירקלעכונג אין אן אומגעבונג פון א צעיושעטן
און וואקסנדיקן קריגספּסיכאָז און שאָװויניזם. דער
דאָזיקער געדאנק קומט מיר אוף אפן זינען בייס
דעם שמועס, און דער כאװער װוילנער, װי אָנ
שטויסנדיק זיך װעגן דעם, דערציילט אין אָט דער
מינוט, אז נאָך דער מילכאָמע אין ליואן בא"
הערשט די אידיי װועגן דער נױטװענדיקײַט פון א
פרידלעכער פּאָליטישער אײַנרעגולירונג פונעם
אראבישײייַסראָעלדיקן קאָנפליקט די מויכעס פון
אלץ א גרעסערער צאָל ייִסרעײלים פון די סאמע
פארשיידענע אָנשויוּנגען. װי באשטעטיקנדיק אזא
אויספיר, האָט בייס דער אָװנט-באגעגעניש מיטן
ייִסראָעלדיקן איניציאטיװו-קאָמיטעט פאר פארבע-
סערן די באציונגען מיטן סאָוועטנפארבאנד דער
קנעסעט-דעפּוטאט פון דער ארבעטס-פּארטײי א. נא-
מיר דערקלערט, אז אָן א שאָלעם און אָן א פריך-
לעכער קאָעקזיסטענץ מיט די שכיינישע אראבישע
לענדער װעט בא יִסראָעל קיין צוקונפט ניט זײַן.
אין אָט דעם טאָג זײַנען אויסגעפאלן צװויי
פארהעלטניסמעסיק פרײַע שאָ, און מיר האָבן בא"
קומען די מעגלעכקײַט צו מאכן אן עקסקורסיע
איבער דער שטאָט. טעל-אוויוו איז אין די לעצטע
יאָרן געװאָרן א מין קליינינקער ייִסראָעלדיקער
נייאָרק", אָנװערנדיק, צום באדויערן, דעם כין,
װאָס האָט אים צוגעגעבן אן אייגנארטיקן קאַלאַי
ריט. די זעלבע פילשטאָקיקע האָטעלן, געבײַדעס
פון בענק, קאָמערץ-אנשטאלטן און אוניווערסאלע
מאגאזינען, אָנגעטאָנענע אין בעטאָן און גלאָז,
וועלכע זײַנען אויסגעוואקסן אפן אָרט פון די אלטע
הײַזער, אויסגעבויטע נאָך אין די צײַטן פונעם
ענגלישן מאנדאט.
די ערד אין שטאָט וערט טײַערער מיט יעדן
יאָר, און אלץ, װאָס גיט װײיניק רעווער -- געבײַען,
122
סקװוערן, -- פארניכטעט מען אינעם געיעג נאָך
גרויסע האכנאָסעס און רעװאָכים. פאריינס פאר"
שווינדן די רעשטלעך פון דעם, װאָס דערמאָנט
וועגן א דאָר-דוירעסדיקער אראבישער באפעלקע-
רונג. טעל-אוויוו װערט הײַנט באפּוצט מיט א שייי
נער פילקילאָמעטערדיקער ברעג-גאס, וועלכע איז
אויסגענויט אין די לעצטע יאָרן פּאזע דעם מיטלי
לענדישן יאם. בייס מײַן פריערדיקן באזוך איז זי
נאָך ניט געווען, און אפן ברעג זײַנען ערטערװײַז
אין יענע צײַטן געווען צעװאָרפן ייַשוּװים פון ארא"
בישע פישער. עס זײַנען שוין פּראקטיש אויסגע-
װאָרצלט געװאָרן אלע סימאָנים פון אראבישער אָנ
געהעריקײַט צו דער אוראלטער שטאָט יאפע, פון
וועמענס וענט ס'האָט אמאָל זיך אָנגעהויבן טעל-
אוויוו.
אונדזער פרײַװיליקער גיד בייס דער עקסי
קורסיע איבער דער שטאָט איז געװוען יא. בעקער.
נאָך אין ערשטן טאָג, אפן װועג צום ווייצמאךאינ"י
סטיטוט, האָט ער אונדז געמאכט אופמערקזאם אף
דעם, אז אף די דעכער פון אייניקע טעל-אויווער
הײַזער זײַנען אײַנגעשטעלט טעלעװויזיע-אנטענעס
פון ניט קיין געוויינלעכער קאָנסטרוקציע. מע רופט
זי מיטן רוסישן װאָרט ע412067842 (טעלער),
און דערבײַ האָט ער אונדז געזאָגט, אז בלויז אין
טעל-אוויוו זײַנען פאראן ביז פערציק טויזנט אזעלי-
כע ,, טעלערס". מיט דער הילף פון די דאָזיקע
אנטענעס האָבן די ייִסרעיילים א מעגלעכקײַט רע"
גולער צו קוקן פּראָגראמען פון דער צענטראלער
טעלעוויזיע פונעם סאָוועטנפארבאנד.
דער דריטער טאַג. לױט די קאָנט
ראסטן צװישן די פארשיידנארטיקע בילדער פון
דער הײַנטצײַטיקער ייִסראַעלדיקער װירקלעכקײַט,
וועלכע האָבן שנעל זיך געביטן פאר אונדזערע
אויגן, איז אָט דער טאָג געווען, אפּאָנעם, דער סאי
מע אָנגעזעטיקטער און אַנשױלעכער. אָנגעהױיבן
האָט ער זיך פון דעם, װאָס קאיאָר איז געקומען
צו אונדז צוגאסט אין האָטעל א דעלעגאציע פון
דער אָנפירערשאפט פונעם יִסראָעלדיקן שאָלעם-
קאָמיטעט. ס'איז פאָרגעקומען א מיינונגס-אויסטויש
װעגן דעם צושטאנד פון די קאָנטאקטן און
מיקויעך די װעגן פון א װײַטערדיקער אק-
טיוויזאציע פונעם קאמף פאר שאָלעם אין
אונדזערע לענדער.
נאָכדעם זײַנען מיר ארױיסגעפאָרן קיין כײַי
פע -- דעם צװײטן ויכטיקסטן יִסראָעלדיקן
האפן אפן מיטללענדישן יאם. אין װעג לענגיס
דער ברעג-גאס, האָבן מיר פארקערעװעט אין
קיבוץ האזזשמועל און דאָרט געמאכט אן אָפַּי
שטעל. די אײַנלאדונג אף צו באזוכן דאָס דאָזיקע
שטעטל האָט אונדז איבערגעגעבן דורך בעקערס
פרײַנט איינער פון די אַנפירער פון דער ווירטשאפט
כ. מארגאליט, װעלכער ארבעט, אויסער דעם,
אלס איבערזיכטלער איבער עקאָנאָמישע פראגן
אין דער צײַטונג , אל-האמישמאר", דעם פּרעסעי
אָרגאן פון דער פּארטײי , מאפּאם'. צוזאמען מיטן
סעקרעטאר פונעם קינוץ מ. בוסטאן האָט ער
אופגענומען אונדזער דעלעגאציע און דערצילט
וועגן די פּרינציפּן פון אזא סאָרט ווירטשאפט, ועגן
איר סטרוקטור און ארבעט.
דער קיבוץ האן-שמועל איז איינער פון די
עלטסטע אינעם לאנד. ער איז געשאפן געװאָרן
קורץ פאר דער אנטשטייונג פון מעדינאסײיַסראָעל.
זײַנע גרונטלייגער זײַנען איבערוואנדערער פון אי"
ראָפּע, ועלכע האָבן זיך פארייניקט, קעדיי מיט
געמיינזאמע באמיונגען באהערשן די שװערע זומ-
פּיקע באָדנס. דער קיבוץ איז מיט עפּעס ענלעך
אף אייניקע טיפּן קאָמונעס, וועלכע האָבן עקזיס"
טירט בא אונדז אין לאנד ביז דער אױסבילי
דונג פון די קאָלװירטן און סאָװירטן. אצינד
איז ער א הױכאנטװיקלטע און רענטאבעלע
ווירטשאפט, ועלכע ציילט אָן 500 מיטגלידער.
זי לעבן אף דער טעריטאָריע פונעם קיבוץ אין
אויסגעבויטע אף געזעלשאפטלעכע יעסוידעס הײַ
זער. אין האן-שמועל קולטיוירט מען ציטרוסן,
אויבס-קולטורן, בוימוואל, מע צעפירט פיש צום
פארקויפן. פאראן דאָ א זאװאָד, װעלכער ארבעט
איבער ציטרוסן און גרינווארג, ער אין אויסגע-
שטאט לויטן לעצטן װאָרט פון דער טעכניק.
פאר די יאָרן, זינט עס עקזיסטירט מעדינאסי
ייַסראָעל, פארלירט צוביסלעך די קיבוץ-באוועגונג
איר אורשפּרינגלעכן כאראקטער, און צופּאסנדיק
זיך, צװישן אנדערס, צו די באדינגונגען פון דער
קאפּיטאליסטישער קאָנקורענץ, עקספּלואטירן זי
איצט אין פיל פאלן געדונגענע ארבעטסקראפט.
אַבער אין האן-שמועל סטארעט מען זיך נאָך אלץ
בלײַבן געטרײַ די אידייען פון די אָװעס, װעלכע
האָבן געלייגט דעם גרונטשטיין פאר דער קאָמונע.
צװישן די גרונטלייגער זײַנען געװען מארגאליטס
עלטערן. ס'איז קיין כידעש ניט, װאָס די מיטגלי"
דער פונעם קיבוץ פארנעמען פּראָגרעסיוע פּאָזי
ציעס אין די פראגן פון מילכאָמע און שאָלעם,
טאדלען די פּאַליטיק פון אגרעסיע און עקספּאנסיע,
וועלכע ס'פירן דורך די רעגירנדיקע קרײַזן פונעם
לאנד. דאָ טאקע איז אונדז אויסגעקומען צו הערן
פאָלגנדעס: בא אײַך איז א פּאטריאָט דער, װאָס
אונטערשטיצט די רעגירונג, װײַל זי דריקט אויס
די אינטערעסן פונעם פאָלק, און בא אונדז איז,
פארקערט, א פּאטריאָט דער, װאָס טרעט ארויס
קעגן דער רעגירונג.
דער װײַטערדיקער אָפּשטעל אפן װעג קײן
כײַפע האָט אנטפּלעקט א בילעטן קעגנזאץ צום
װױלזײַן פונעם קיבוץ האךשמועל. מיר זײַנען
ארײַנגעפאָרן אין שטעטל אום-על-פאכם, אין וועלכן
עס װוינען 25 טױזנט פּאלעסטינער אראבער אין
באדינגונגען פון אן אויסערסט שטארקער אָרעמ-
קײַט, קאָמפּאקטקײַט און אנטיסאניטאריע. אָט װאָס
עס האָט דערציילט דער מער פונעם שטעטל כ.
מוכאמיד:
-- אוםדעל-פאכם איז געווען א פארמעגלעך
דאָרף. איצט איז עס געװאָרן דאָס אַרעמסטע
שטעטל אין דער מעדינע. אף די קאָנפיסקירטע
באָדנס, ועלכע האָבן געהערט אונדז, איז אויסגע-
בויט געװאָרן א ייִדישער ייִשעװו, און מיר האָבן זיך
פארוואנדלט פון אײַנגעפונדעװועטע פּױערים אין
א ביליקער געדונגענער ארבעטסקראפט. דער בוד"
זשעט פונעם מוניציפּאליטעט באטרעפט אומגעפער
0--25 פּראָצענט פון די אסיגנירונגען, װעלכע
זײַנען אויסגעטײילט אף צו אנטוויקלען ייִדישע ייָשוּ
װים פון פּונקט אזעלכע מאסשטאבן. פאר אום-על-
פאכם איז צוגעגרייט דער גוירל פון אלע אראבי-
שע ייִשוּװים אין ייִסראָעל -- בעהאדראָגעדיק זיך
אראָפּלאָזן צום דנאָ...
אָפן גערעדט, האָבן מיר. פארלאָזט אום-על-
פאכם מיט א שװער הארץ, האגאם מע האָט אונדז,
שעליכים פונעם ראטנלאנד, װעגן װעלכן מע רעדט
דאָ מיט ליבע, אופגענומען זייער גאסטפרײַנטלעך.
עפשער האָט דאָס געפיל פון פארביטערונג א ביסל
אונדז אָפּגעלאָזט בלויז צום סאָף פון יענעם טאָג,
ווען, קומענדיק לעסאָף קיין כײַפע, זײַנען מיר
שפּעט אין אָװנט געװען צוגאסט באם קאָלעקטיוו
פונעם מוניציפּאלן טעאטער פון דער שטאָט. בא
דער טרופּע פונעם טעאטער האָבן פון לאנגאָנען
זיך געשאפן פעסטע אינטערנאציאָנאלע טראדיציעס,
וועלכע די אָנפירער אירע נ. סעמעל און ט. בעסער
שטרעבן אף קאָלערלײי אויפאנים אונטערשטיצן און
אנטוויקלען. העיויס אין יענעם טאָג זײַנען ניט
געװוען קיין ספּעקטאקלען, האָט מען אונדז באויזן
א װידעאָיפילם מיט פראגמענטן פון דער לעצטער
פאָרשטעלונג, וועלכע הייסט ,די פּאלעסטינערן".
דער קורצער אינהאלט פון דער פּיעסע איז אזא:
א יונגער יַסראָעלדיקער נאציַאָנאליסט-עקסטרע-
מיסט פארליבט זיך אין א מיידל, ניט זײַענדיק כוי-
שעד, אז זי איז אן אראבערן פון פּאלעסטינע. וען
דאָס װערט באװוּסט, טוען די פרײַנט פונעם ייס"
ראָעלדיקן באָכער אלץ, ביז פיזישן געוואלט, קעדיי
צווינגען אים זיך אָפּזאָגן פון דער געליבטער. ער
געפינט אָבער אין זיך קויעך באקעמפן די פאָרור-
טיילן און בלײַבט טרײַ אַט דער ליבע.
דער פערטער טאָג, אנדזער פּראָגראם
איז צונויפגעשטעלט אזוי, אז עס בלײַבט קימאט
קיין צײַט ניט צו באקוקן די מערקװירדיקײַטן פון
די ערטער, וועלכע מיר באזוכן. אויך איצט, איבער-
גענעכטיקט אין כײַפע, פאָרן מיר אינדערפרי קיין
נאצערעט. דאָס פאָרן אהין אין אן אװטאָמאשין
פארנעמט װײיניקער פון א שאָ, אָבער מיר פאר-
שפּעטיקן אף דער ערשטער באגעגעניש אין דער
אָפּטײלונג פון דער געזעלשאפט פאר פרײַנטשאפט
מיטן סאָוועטנפארבאנד. און ניט איבער אונדזער
שולד, ארײַנפאָרנדיק אין דער שטאָט, זײַנען מיר
געצווונגען , אראָפּווארפן" די שנעלקײַט, באוועגנ-
דיק זיך לאנגזאם װי א טשערעפּאכע. די סיבע
דערפון האָט זיך אױסגעקלאָרט, װען מיר האָבן
זיך דערקליבן צום שטאָט:צענטער. סלאָזט זיך
אויס, אז אין דער זעלבער צײַט איז דאָ דורכגעגאן
א פילקעפּיקע דעמאָנסטראציע.
פּונקט אין דעם טאָג, װען מיר זײַנען אָנגע-
קומען קיין טעל-אוויוו, האַט דער מיניסטאָרדראט
פון ייִסראָעל נאָך לאנגדויערנדיקע באהאנדלונגען
סאָפקאָלסאָף באװויליקט דעם פּראָיעקט פון דער
צווייטער ריי פון דער פּראָגראם װעגן , פארגעזינ-
טערן" די עקאָנאָמיק פון דער מעדינע, װעלכע
ס'האָט דיקטירט די אדמיניסטראציע פון פשא.
ס'איז באשלאָסן געװאָרן, צװישן אנדערן, דעוואל-
ווירן אף 10 פּראָצענט די נאציאָנאלע ואליוטע,
דעם שעקעל, און פארקירצן דעם מעלוכישן בוך-
זשעט אף 400 מיליאָן שקאָלים. די פארקירצונגען
האָבן אָנגערירט די רעגירונגס-סובסידיעס אף סכוי-
רעס פון מאסךגעברויך. אין רעזולטאט זײַנען די
פּרײַזן אף זײי האסטיק אונטערגעשפּרונגען. עס
123
+/ פאָטאָגראפיעס אֹף אן אַנדענק =
די פארוואלטונג פון דער פרײַנטשאפט-באוועגונג ,ייַסראָעל -- סאָװעטנ-
פארבאנד" האָט אונדז צוגעשיקט אייניקע פאַטאָגראפיעס פונעם באזוך
8 פון דער דעלעגאציע פונעם סאָוװועטישן שאָלעם-קאָמיטעט אין ייִסראָעל.
124
אף די בילדער:
1 אין יאפע. פון רעכטס -- דער אָנפירער פון דער דעלעגאציע אקאדעמיקער ניקאָלײַ
באָטשקאָוו, פון לינקס -- דער אװוטאָר פונעם רעפּאַרטאזש קאָנסטאנטין גייוואנדאָוו.
אפן הינטערשטן פּלאן -- דער איבערזעצער יא. בעקער,
אף א גאס אין טעל-אוויוו.
3 אין דער ייִסראָעלדיקער קנעסעט בייס דער באגעגעניש און דער דיסקוסיע פון
דער סאָוועטישער דעלעגאציע מיט מיטגלידער פונעם ייִסראַעלדיקן פּארלאמענט.
4 די דעלעגאציע פונעם סאָװעטישן שאָלעם-קאָמיטעט אין מײַרעװײיערושאַלאיִם.
129
זײַנען אויך פארקלענערט געװאָרן די אסיגנירונגען
אף סאַציַאלער באזאָרגונג און בילדונג, װאָס עס
װעט, צום בײַשפּיל, צװוינגען צו פארמאכן 100
שולן. דערפאר אָבער זײַנען פארבליבן אומבארירט
די הױיצאָעס אף דער ייַסראָעלדיקער, װי מע זאָגט
דאָ, ,הײיליקער קו" -- אף די באװאָפּנטע קרעפטן.
די דאָזיקע באשלוסן פון דער רעגירונג, פון
וועלכע עס האָבן שװער געליטן די האָרעפּאשנײ
קעס פון דער מעדינע, האַבן ארויסגערופן א שטו"
רעם פון גרימצאָרן בא דער אָפּאָזיציע אין דער
קנעסעט. פארשיידענע פּארטייען האָבן ארײַנגעי
טראָגן פינף פּראָיעקטן פון רעזאָליציעס מיט א
װאָטום פון אומצוטרוי דעם מיניסטאָרן"קאבינעט.
אייניקע קנעסעט-דעפּוטאטן, וועלכע האָבן אונטער-
געשריבן די אײַנלאדונג פון דער סאָוועטישער דע"
לעגאציע און זיך געקליבן זי באגעגענען אין
אעראָפּאָרט, האָבן געמוזט בלײַבן אין יערושאָלאיִם,
קעדיי אָנטײלנעמען אין די דעבאטן װעגן אָט דער
לעבנסוויכטיקער פראגע. דער רעגירנדיקער קאָאי
ליציע ליקוד--ארבעטס-פּארטיי האָט זיך אײַנגע-
געבן פארמײַדן דאָס אָנעמען די רעזאָליוציע מיטן
װאָטום פון אומצוטרוי. אײַנהאלטן אָבער די כווא"
ליע פון פאָלקסיצאָרן איז זי ניט געװוען בעקויעך.
װועגן דעם זײַנען מיר געווען איידעס בייסן באזוך
אין נאצערעט.
כאָטש מיט א פארשפּעטיקונג, נאָר מיר האָבן
פאָרט זיך, ענדלעך, דערקליבן צום ערשטן ציל פון
אונדזער רײַזע איבערן לאנד. דאָרט האָבן אונדו
באגעגנט די אָנפירער און אקטיויסטן פון דער
אָפּטײלונג פון דער געזעלשאפט פאר פרײַנטשאפט
מיטן סאָוועטנפארבאנד. מע דארף זאָגן, אז די
דאָזיקע געזעלשאפט איז געשאפן געװאָרן נאָר אין
פּאלעסטינע מיט עטלעכע יאָר פאר דער אויסביל-
דונג פון מעדינאסײייַסראָעל, באלד נאָכן אָנפאל
פון דעם היטלער-דײַטשלאנד אף אונדזער לאנד.
זי איז, אפּאָנעם, איינע פון די ערשטע, אויב ניט
די סאמע ערשטע פון אַט דעם מין, אפן נאָענטן
מיזרעך און פארמאָגט אירע אָפּטײילונגען פּראקטיש
אין אלע גרויסע באפעלקערטע פּונקטן פונעם
לאנד. עס זײַנען פאראן אין אָט די אָפּטײלונגען
גוטע ביבליאָטעקן מיט װערק פון דער סאָוועטישער
ליטעראטור, און די ביכער, זשורנאלן, צײַטונגען
העלפן דורכצופירן א רעגולערע אופקלער-ארבעט,
אינפאָרמירן די געזעלשאפטלעכקײַט װעגן אונדזער
לעבן.
די פארגאנגענהײַט פון נאצערעט אין ענג
פארבונדן מיט דער געשיכטע פונעם קריסטנטום.
זײַן קעגנווארט און, האָפנטלעך, די צוקונפט זײַנען
באלויכטן מיט די אידייען פון דער ייִסראָעלדיקער
קאָמוניסטישער פּארטיי. אלס מער פון דער שטאָט
װוערט שוין אין מעשעך פון פיל יאָרן אויסגע-
וויילט דער באװוּסטער פּאלעסטינער פּאָעט-קאַמ
ניסט ט. זאיאד, מיט וועלכן ס'האָט מיר אָפּגעגליקט
צו באקאנען זיך נאָך בייס מײַן ערשטן באזוך אין
ייִסראָעל. אויך איצט האָט זאיאד גאסטפרײַנטלעך,
מיט א קעסיײידערדיק שטראלנדיקן שמייכל אפן
פּאָנעם אונדז באגריסט בעראָש פון א דעפּוטאציע
פונעם מוניציפּאליטעט באם ארײַנגאנג אינעם זאל
פון דעם קולטור-:צענטער פון נאצערעט, װוּ ס'האָבן
זיך פארזאמלט פאָרשטייער פון דער שטאָטישער
126
געזעלשאפּטלעכקײַט אף א באגעגעניש מיט דער
סאָוועטישער דעלעגאציע.
דער פינפטער טאַג. גענעכטיקט האָבן
מיר װידער אין כײַפע, אַבער זיך באקאנען מיט
אירע גאסן און פּלעצער האָט זיך טאקע אונדז
ניט אײַנגעגעבן (אָט װען דו ביסט אין גוטן זין
מעקאנע די טוריסטן!). אינדערפרי זײַנען מיר גע"
פאָרן אין דער בארימטער שטאָט אקאָ, װעלכע
עקזיסטירט, װי מע באהױפּטעט, שוין פינף טויזנט
יאָר. זי איז װוירקלעך דורכגעגאנגען סײַ דורך די
פיניקיייַשע, סײַ דורך די אשורישע צײַטן, איבער-
געלענט די קרייצטרעגער און די אָטאָמאנישע
אימפּעריע, אויסגעהאלטן און זיך ניט אונטער-
געאָרדנט נאפּאָלעאָנען.
ריידנדיק װעגן דער הײַנטצײַטיקער שטאָט
אקאַ, האָט דער מער דע קאסטראָ מיטגעטיילט, אז
צוויי דריטל פון דער פערציקטויזנטיקער באפעל-
קערונג פון דער שטאָט זײַנען ייַדן, און אײן
דריטל -- אראבער. ער האָט מיט שטאָלץ דער-
קלערט, אז דאָס איז, אפּאָנעם, אן אוניקאל אָרט אין
ייַסראָעל, װוּ בירגער פון צװײי נאציאָנאליטעטן
באװײַזן א בײַשפּיל פון פרידלעכער קאָעקזיסטענץ.
אין אָט דעם צוזאמענהאנג האָט ער געהאלטן פאר
נייטיק אונטערצושטרײַכן, אז ער װאָלט געװאָלט,
זײַן לאנד זאָל לעבן אין שאַלעם און אײַנפארשטענ-
דעניש מיט די אראבישע שכיינים. צו די דאָזיקע
װוּנטשן האָבן זיך פארייניקט אויך די בײַװעזנדע
אפן צוזאמענטרעף אינעם מוניציפּאליטעט פון אקאָ
אַנגעשטעלטע, װי אויך די מערן פון שכיינישע
אראבישע דערפער, ועלכע זײַנען ספּעציִעל געקו"
מען אין יענעם טאָג, קעדיי באגריסן די סאָוועטישע
דעלעגאציע.
מע דארף זאָגן, אז דער מער דע קאסטראָ
איז איינער פון די אָנגעזעענע טוער פון דער ייס"
ראַעלדיקער ארבעטספּארטיי, וועלכע פירט הײַנט"
צויטאָג אָן אין א קאָאליציע מיטן בלאָק ליקוד
מיט דער מעדינע, און ס'ווילט זיך גלייבן, אז ער
איז געװען אופריכטיק. אנטװיקלענדיק שפּעטער
בייסן מיטיק זײַן געדאנק װעגן א פרידלעכער קאָי
עקזיסטענץ צװישן ייַסראָעל און די אראבישע מע-
לוכעס אינעם רעגיאָן, האַט ער געזאָגט, אז יס"
ראָעל דארף ארויספירן דאָס מיליטער פון די אָקױ
פּירטע אראבישע טעריטאָריעס; ס'איז נייטיק לייזן
אף א גערעכטיקן אויפן די פּאלעסטינער פּראָבלעם;
מע דארף צונויפרופן א צווישנפעלקערלעכע קאָנ-
פערענץ וועגן דעם נאָענטן מיזרעך; דער סאָוועטנ-
פארבאנד דארף אקטיוו זיך באטייליקן אין דער
נאַענטמיזרעכדיקער אײַנרעגולירונג. אָבער אלס
פאָרלויפיקן באדינג, קעדיי עס זאָל זיך א רוק
טאָן פונעם אָרט אָט דער גאנצער פּראָצעס, האלט
ער דאָס אופשטעלן די דיפּלאָמאטישע באציונגען
צווישן דעם סאָוועטנפארבאנד און ייִסראָעל.
מיט אזא שטעלונג פון דער פראגע איז אונדז
אויסגעקומען זיך אָנצושטױסן בייס אונדזער באזוך
אין ייַסראָעל גאנץ אָפט, דערונטער בייס דעם צו"
זאמענטרעף מיט די קנעסעט-דעפּוטאטן. און יעדעס
מאָל איז אויסגעקומען געדולדיק אופקלערן, אז די
דיפּלאָמאטישע באציונגען צװישן אונדזערע לענ-
דער ביז יון 1967 זײַנען פאנאנדערגעריסן גע-
װאָרן ניט דערפאר, װײַל אונדז געפעלט יאָ אָדער
8*
געפעלט ניט דער עקזיסטירנדיקער אין יַסראָעל
רעזשים, נאָר אין רעזולטאט פון דער יַסראָעל-
אגרעסיע קעגן די שכיינישע אראבישע לענדער.
דעריבער געפינט זיך דאָ די לייזונג פון דער פּראַי
בלעם אין א דירעקטער אָפּהענגיקײַט פונעם פּראָי
צעס פון באזײַטיקן די פאָלגן פון אָט דער אגרע-
סיע. װאָס גיכער עס װעט נאָרמאליזירט וװוערן די
אומגעבונג אפן נאָענטן מיזרעך, אלץ גיכער װעט
מען קענען צוטרעטן צו באטראכטן די פראגע
וװועגן װידערופשטעלן די באציונגען מיט ייִסראָעל.
דאָס איז ענלעך אף דער מײַסע וועגן א װאָגן מיט
א פערד, װעלכן מע קאָן אײַנשפּאנען בלויז אין
א געוויסער נאָכאנאנדיקײַט.
אין דער צווייטער העלפט טאָג האָבן מיר זיך
אומגעקערט קיין כײַפע און באזוכט די רעדאקציע
פון דער צײַטונג ,אל-איטיכאד", װוּ עס האָט אונדז
ווארעם באגריסט איר הױפּט-רעדאקטאָר, איינער
פון די בעסטע פּאלעסטינער פּאָעטן פון דער
הײַנטצײַטיקײַט מײַן אלטער באקאנטער ע. כאביבי.
אל-איטיכאד" איז א קעמפערישע טעגלעכע צײַטונג
פון דער קאָמפּארטײ פון ייַסראָעל אף דער ארא-
בישער שפּראך. לעקאָװעד דער פײַערונג פון איר
דרײַסיקסטן יוביליי אין 1974 אין מיר דעמלט
אויסגעקומען צו באזוכן די מעדינע דאָס ערשטע
מאָל. און אָט איז א נײַע באגעגעניש מיט איר
הױיפּטירעדאקטאָר און מיטן קאָלעקטיוו, וידער
דערמאָנונגען, שמועסן װעגן דער טעטיקײַט אפן
נײַעם עטאפּ פונעם קאמף פון די יַסראָעלדיקע
קאָמוניסטן פאר די רעכט פון די ארבעטנדיקע,
מיינונגס-אויסטוישן װעגן דער לאגע אין לאנד,
אינעם רעגיאָן, אין דער װעלט ביכלאל,
דער זעקסטער טאַג, קאיאָר זײַנען מיר
ארויסגעפאָרן פון כײַפע קיין יערושאָלאיִם. דער-
ציילן װעגן די שײנקײַטן פון אָט דעם װיגל פון
דרײַ טעטיקע אין דער איצטיקער צײַט גרעסטע
רעליגיעס, וועלכע געפינען זיך אין צענטער פון א
שארפסטן צווישנפעלקערלעכן קאָנפליקט, קלײַב
איך זיך ניט. אין דער אויסגעטיילטער אף צו בא-
קאנען זיך מיט דער שטאָט צײַט האָט זיך אונדז
אײַנגעגעבן לויפיק באטראכטן בליז צװי-דרײַ
ראיאָנען פונעם מײַרעװדיקן טייל. דאָ, אין יערושאָ-
לאיִם, האָט אָבער געדארפט פאָרקומען אן אקט,
װאָס האָט זיך גערעכנט פאר איינעם פון די ויכ-
טיקסטע אין דער פּראָגראם פון אונדזער רײַזע אין
ייִסראַעל -- דער באזוך אין דער קנעסעט און די
באגעגעניש מיט א גרופּע דעפּוטאטן.
אין אָט דער באגעגעניש האָבן פון דעם
ייַסראָעלדיקן צאד אָנטײלגענומען 15 קנעסעט-
מיטגלידער פון אזעלכע פּארטײען און גרופּירונגען,
װי די ארבעטס-פּארטיי, מאפּאם, דעמאָקראטישער
פראָנט פאר שאָלעם און גלײַכבארעכטיקונג, בא"
וועגונג פאר בירגערלעכע רעכט (ראץ). די באגע-
געניש האָט געדויערט מער פון צוויי שאָ. זײַענדיק,
אזוי צו זאָגן, אף איינער פון די זײַטן פונעם ארא-
בישיייַסראָעלדיקן קאָנפליקט, דאָרט, װוהין ס'קומט
אונדז אויס זייער זעלטן ארײַנצוקוקן, האָט די
סאָוועטישע דעלעגאציע געװאָלט זיך דערוויסן, װוּ
עס זעען אונדזערע מיטשמועסער דעם אױיסװעג
פון דער איצטיקער לאגע אפן נאָענטן מיזרעך און
וועלכע זײַנען, לוט זייער שטאנדפּונקט, די ועגן
אף צו לייזן די פּאלעסטינער פּראַבלעם. קאָנקרעט
האָט אונדז אינטערעסירט, װאָס זיי טראכטן ועגן
די סאָוועטישע פאָרשלאָגן מיקויעך א נאָענטמיז-
רעכדיקער אײַנרעגולירונג. די דאָזיקע פראגן זײַנען
טאקע געשטעלט געװאָרן אינעם ארײַנפיר-װאָרט
פונעם אָנפירער פון אונדזער דעלעגאציע, דעם
אקאדעמיקער באָטשקאָװ.
קימאט אלע מיטגלידער פון דער קנעסעט,
וועלכע האָבן זיך באטייליקט אין דער דיסקר
סיע, -- א. נאמיר, כ. גראָסמאן, אי. סאריד, כ.
ראמאָן, ע. גראנאָט און אנדערע, -- האָבן באי
גלײַך מיט די טראדיציאַנעלע פראגן װעגן די
דיפּלאָמאטישע באציונגען, װעגן עמיגראציע, גע-
פּרוּווט אין אלגעמיינע שטריכן פאָרמולירן זייערע
ענטפערס אף די פראגן, װעלכע מיר האָבן גע-
שטעלט. און מע דארף זאָגן, אז ביכלאל זײַנען די
ענטפערס געווען פּאַזיטיווע, האגאם אָפענע צומאָל
פאר אױיסטײַטשן זײי אף א באליביקן געשמאק.
דעם טאָך זייערן קאָן מען סומירן אזוי: קיין מילי
טערישע לייזונג פונעם אראבישיייַסראָעלדיקן קאָנ-
פליקט קאָן ניט זײַן, און מע דארף זוכן רעאלע
וועגן פאר א פרידלעכן ארויסגאנג פונעם קריזיס;
די פּאלעסטינער פּראָבלעם -- דאָס איז א רעאלי-
טעט פונעם הײַנטיקן טאָג, און מע דארף זי לייזן
אין דער ריכטונג פון באפרידיקן די רעכט פונעם
אראבישן פאָלק פון פּאלעסטינע. דערבײַ איז קיין
צווייפל ניט, אז א גערעכטיקע אײַנרעגולירונג פו"
נעם קאָנפליקט אפן נאָענטן מיזרעך אָן דעם אקטיוון
אָנטײל פונעם סאָוועטנפארבאנד איז אױסגעשלאָסן.
אוב א פְּרוּװ טאָן פארסאכאקלען דעם מיי"
נונגס-אויסטויש אין דער קנעסעט, איז ער, װי מיר
דוכט, געווען א קאָנסטרוקטיווער, א נוצלעכער.
באגלײַך מיט דער באהאנדלונג פון רעגיאָנעלע און
װעלט-פּראָבלעמען האָבן די קנעסעט-דעפּוטאטן זיך
ארויסגעזאָגט פאר אן אנטוויקלונג פון די צַװיי-
צדאָדימדיקע באציונגען צװישן דער ייִסראַעלדיקער
און סאָוועטישער געזעלשאפּטלעכקײַט, דערונטער
אין קולטורעלן, וויסנשאפטלעכן, ספּאָרטיוון געביט.
אָט דעם אלגעמיינעם פּאָזיטיוון אײַנדרוק האָט ניט
געקאָנט קאליע מאכן עפּעס א װוילדער אנטיסאָװע-
טישער איבערפאל, װאָס עס האָבן געמאכט אויסער
דעם לאָקאל, װוּ עס איז דורכגעגאנגען דער צו"
זאמענטרעף, דרײַ קנעסעטימיטגלידער פון דער
פּארטיי, װאָס שטייט אין סאמע רעכטן טייל פון
דעם יִסראַעלדיקן פּאַליטישן ספּעקטער.
מע דארף נאָך אומבאדינגט דערמאַנען װעגן
אונדזער באזוך אין יערושאַלאיִם פון צװײי אָרגאני
זאציעס, וועלכע זײַנען אנטשטאנען אין ייַסראַעל
אף דער כוואליע פון פּראָטעסטן קעגן דער אג-
רעסיע אין ליוואן. דאָס איז ,שאלאָם אכשאוו"
(,שאָלעם -- הײַנט') און ,יעש גװוּל" {,ס'איז דאָ א
גרענעץ", װי עס זעצן איבער דעם דאָזיקן נאָמען
אליין די ייִסרעײלים). ביידע אָרגאניזאציעס האָבן
געשאפן גרופּעס אָפיצערן און סאָלדאטן פון דער
ייַסראָעלדיקער ארמיי אלס צייכן פון טאדלונג פון
דער פארכאפּערישער מילכאַמע אין ליוואן, וועלכע
טעל-אוויוו האָט פאנאנדערגעבונדן אין 1982. ביידע
אָרגאניזאציעס צוזאמען האַבן אָנטײלגענומען אין
דער באװוּסטער 400-טױזנטקעפּיקער מאניפעסטא-
127
ציע, װעלכע די יַסראַעלדיקע שאָלעם-אָנהענגער
האָבן אײַנגעאָרדנט נאָך דער בלוטבאָד אין סאברא
און שאטילא אין סענטיאבער פון דעם זעלבן יאָר.
וי ס'האָבן אונדז דערציילט די אָנפירער פון ,שאַ
לעם -- הײַנט', שטעלט פאר זיך זייער גרופּירונג,
װאָס שטייט אף די אידעאַלאָגישע פּאָזיציעס פונעם
ציעניזם, איין-און-איינציקע אופגאבע -- אײַנשטעלן
שאָלעם אינעם רעגיאָן. און ,סאיז דאָ א גרענעץ",
וי מיר האָבן פארשטאנען, גייט װײַטער. זי האלט,
אז די טעריטאָריע פון מעדינאסײייַסראָעל דארף ניט
ארויסגיין אויסער די גרענעצן פון 1967. דערי"
בער זאָגן זיך אָפּ אירע מיטגלידער צו דינען אין
מיליטער פון דער ייִסראָעלדיקער ארמיי אין ליוואן,
אפן אָקופּירטן מײַרעװ-ברעג פונעם יארדן און אין
דעם אזא-פּאס, דה. אָנטײלנעמען אין פארכאפּערי-
שע מילכאָמעס. נאטירלעך, אז ,יעש גװוּל" װערט
מער פארפאָלגט מיצאד דער פּאַליצײ איידער , שאַ-
לעם -- הײַנט".
א פּרעכטיקן אָװנט האָבן מיר פארבראכט
צװישן די שיר ניט איי-און-איינציקע לאנדסלײַט
אונדזערע איצט אין אָט דעם לאנד. סהאָט אײַנ-
געלאדן צו זיך צוגאסט דער קאָלעקטיוו פון דער
רוסישער גײַסטלעכער מיסיע, און מיר האָבן עט-
לעכע שאָ אָטכײַעט די נעשאַמע נאָך דער אַנ-
שטרענגונג אין די לעצטע זעקס טעג.
דער זיבעטער טאָג, אַנגעהױבן האָט ער
זיך פון דעם, װאָס פרײַנט האָבן אונדז מיטגעטיילט
װעגן דער נעגאטיװוער רעאקציע אין די מיטלען
פון מאס-אינפאָרמאציע פונעם לאנד אף דעם
ווילדן אנטיסאָװועטישן איבערפאל אין דער יִסראַי
עלדיקער קנעסעט. פיל פּרעסע-אָרגאנען האָבן אים
קוואליפיצירט אײינדײַטיק -- פּראָװאָקאציע. די
צײַטונג ,דזשערוזאלעם פּאַסט" האָט אָפּנעדרוקט
א באריכט װעגן דעם אף דער ערשטער זײַט אונ"
טערן קעפּל , צוויי פּענעמער פון דער קנעסעט".
דער ספּיקער פון דער קנעסעט האָט אויך פארור"
טיילט די אופירונג פון די דעפּוטאטן פון דער
עקסטרעם-רעכטער פּארטיי.
דערנאָך האָבן די מיטגלידער פון דער סאָווע-
טישער דעלעגאציע זיך געפונען אין מעשעך פון
דרײַ מיט א האלבער שאָ אין רעשוס פון די פאָר"
שטייער פון די מיטלען פון מאסךאינפאָרמאציע,
וועלכע האָבן אונדז פארגעבן אָן א שיר פראגן
און װי א שלוס-אקאָרד -- א באגעגעניש מיט דער
אָנפירונג פונעם צווישנפעלקערלעכן צענטער פאר
שאָלעם אפן נאָענטן מיזרעך. אוב אורטיילן לויט
דער מיטגלידערשאפט, אין עס א גאנץ רעפּרע-
זענטאנטע אָרגאניזאציע. באגלײַך מיט אנדערע
באװוסטע פּאָליטישע און געזעלשאפטלעכע טוער
גייען ארײַן אין איר 20 קנעסעט-דעפּוטאטן, דערונ-
טער 9, װאָס האָבן אונטערגעכאסמעט די אײַנלאי
דונג פון אונדזער דעלעגאציע. הײַנט-:צױטאָג פּלאי
נירט דער צענטער דורכצופירן א רעפּרעזענטאלע
קאָנפערענץ איבער פראגן פון א פרידלעכער נאָענט-
מיזרעכדיקער אײַנרעגולירונג מיט אן אָבליגאטאָי
רישן אָנטײל פון די פּאלעסטינער, און, אויסניצנדיק
אונדזער וויזיט, האָבן זײַנע אָנפירער באשלאָסן צו
באהאנדלען די דאָזיקע אידיי מיט אונדז.
עס װאָלט געווען זייער צוציענדיק פארענדיקן
מײַנע נאָטיצן אף אזא אָפּטימיסטישער נאָטע. ס'איז
אָבער א סאָפעק, צי דאָס װאָלט אנטשפּראָכן דער
עמעסער זאכלאגע, װעלכע האָט זיך געשאפן צום
הײַנטיקן טאָג ערשטנס, רעפּרעזענטירן דערװײַל
בלויז 20 פּראָצענט יַסראַעלדיקע ויילער, אין
בעסטן פאל, יענע געזעלשאפטלעכע און פּאָליטישע
קרעפטן, וועלכע זײַנען געװען פארינטערעסירט
אינעם באזוך מיצאד א דעלעגאציע פונעם סאָװע-
טישן קאָמיטעט פאר פארטיידיקן דעם שאָלעם און
מיט וועלכע ס'איז אונדז אויסגעקומען זיך טרעפן
און שמועסן. צווייטנס, אין דער צײַט, װען מיר
האָבן מיט אונדזערע מיטשמועסער באהאנדלט די
וועגן צום שאָלעם און צו א פרידלעכער נאָענט"
מיזרעכדיקער אײַנרעגולירונג, האָט די ייָסראַעלדיקע
אוויאציע באָמבירט די לאגערן פון די פּאלעסטינער
פּלײיטים אין ליוואן, פיל פרידלעכע ליואנישע
שטעט און דערפער זײַנען מאסנהאפט באשאָסן
געװאָרן מיצאד דער יִסראָעלדיקער ארטילעריע
פון דער יאבאָשע און פונעם יאם, און דאָס ייִסראָי
עלדיקע אָקופּאציע-מיליטער אפן מײַרעװיברעג פו"
נעם יארדן און אין אזא-פּאס האָט פאָרגעזעצט בא"
גיין טעראָר און רעפּרעסיעס.
פון דער אנדערער זײַט, האָט אף קיין איין
מינוט זיך ניט אָפּגעשטעלט די שרײַענדיקע אנטי"
סאָוועטישע קאמפּאניע, וועלכע דער אָפיציֶעלער
טעל-אוויוו האָט צעבלאָזן אין די מיטלען פון מאסן-
אינפאָרמאציע פון דער מעדינע. ייַסראָעל פירט די
קאמפּאניע אין פולן העסקעם מיט דער פּאַליטיק,
וועלכע גיט נאָך דעם קורס פון זײַן עלטערן, אמע-
ריקאנער פּארטניאָר לויטן סטראטעגישן אליאנס.
באזונדערע עפּיזאָדן אירע זײַנען געװאָרן דאָס
איבערגעבן די טעריטאָריע פון ייִסראָעל אין רע"
שוס פון בױען א מעכטיקע ראדיאָסטאנציע
,דאָס קאָל פון אמעריקע" פאר אנטיסאָוועטישער
פּראָפּאגאנדע, דער אקטיווער אָנטײיל אינעם פאר"
ווירקלעכן די פּראָגראם פון , שטער-מילכאָמעס",
ניט אומזיסט האָט זיך ארויסגעריסן בא איינעם
פון אונדזערע מיטשמועסער, אז איצט האנדלט די
ייַסראָעלירעגירונג אלץ מער אין די אינטערעסן
פון דער אדמיניסטראציע פון פשא, איידער אין די
אינטערעסן פון איר אייגן פאָלק.
דאָ גייט אָבער א רײד װעגן פאָרשטיער
פון יענעם טייל פון דער מעדינע, מיט וועלכע מיר
האָבן זיך ניט באגעגנט און ניט געשמועסט.
8--1
מאָטל פּאָליאנסקי
ליטעראטור-קריטיק |
ביבליאָגראפיע
| פראגן פון קונסט
אייניקע באטראכטונגען ועגן כאים
מעלאמודס שאפונג
מע איז שוין געװוינט, אז בייסן באהאנדלען
די שעפערישע טעטיקײַט פון א שרײַבער בארירן
די קריטיקער אויך די טעמע ,שרײַבער און
מענטש". געוויינלעך גייען די צוויי באגריפן בא"
נאנד, מע קאָן אפילע זאָגן, אז , שרײַבער" הייבט
זיך אַן פון ,מענטש" און די פולסטע צונויפגיסונג
אין א הארמאָנישער גאנצקײַט ברענגט צו שליי
מעסדיקע רעזולטאטן,
מיט אזא מאָס װויל איך פּרווון מאכן אייניקע
באטראכטונגען וועגן כאיִם מעלאמודן און זײַן שא-
פונג.
צום אונטערשייד פון שריפטשטעלער, װע'
מענס גאנצע שאפונג איז געװוידמעט א באגרענעצ-
טער צאָל טעמעס, צומאָל אפילע אן איין-אוךאיין-
ציקער, איז כאיִם מעלאמוד באקאנט מיט זײַן
ברייטן טעמאטישן דיַאפּאזאָן. אלע אָבער זײַנע
פארשיידענע טעמעס זײַנען געקניפּט און געבונדן
צווישן זיך דורך א װיכטיקן מאָמענט -- דער סאָ-
ציאליגעזעלשאפטלעכער פּראָבלעמאטיק.
שטרעננדיק צו זײַן אין די שילדערונגען
קינסטלערישאָביעקטיוו, באהאלט אָבער מעלאמוד
ניט אויס זײַן סוביעקטיוון צוגאנג צו די באהאנדל-
טע פּראָבלעמען, די סימפּאטיעס און אנטיפּאטיעס,
אָפּשאצונגען און אויספירן. דאָס גיט צו זײַן װערק
אן אװטאָביָאָגראפישע באפארבונג אפילע דאָרט,
װוּ ער ניצט זיך ניט מיט קיין פּערזענלעכע זיב-
רוינעס', און דאָס איז, דוכט זיך, איינער פון די
הויפּט-שטריכן, װאָס כאראקטעריזירן זײַן אייגנאר-
טיקע שרײַבערישע מאניר, דאָס מעלאמודישע. מע
זעט עס אין זײַנע ראָמאנען ,, ערד", ,יונגע יאָרן",
,קאלטס און ווארעמס", ,די טעג מיט די נעכט".
יעדערער פון די דאָזיקע ראָמאנען איז אן און
פאר זיך א זעלבשטענדיק און פארענדיקט וערק,
אלע אָבער איניינעם שטעלן מיט זיך פאָר א טעמא-
טישן ציקל, אן עפּאָפּײיע מיט איין גרויסער טע-
מע -- , דאָס ייִדישע קאַלװירטישע דאָרף" -- און
מיט קימאט איינע און די זעלבע פּערסאָנאזשן,
צווישן וועלכע דער אװטאָר גופע איז א לירישער
העלד.
אזויארום, זײַנען אין מעלאמודס ראָמאנען,
אדאנק זייערע רעאליסטישע סיוזשעטישע ליניעס
מיט די אװטאָביַאָגראפישע אָפּנײגן און לירישע
הישטאפּכעסן, פון בוך צו בוך געוויזן גאנצע שטי"
קער לעבן פון אן אויסערגעוויינלעכער, שטורמיש-
ברענענדיקער צײַט. זי איז גראָד צונויפגעפאלן
מיטן אװטאָרס קינדהײַט און יונגט, האָט איבער-
געלאָזט טיפע שפּורן אף זײַן גאנץ װײַטערדיק
לעבן. אינעם ראָמאן ,יונגע יאָרן" דערמאָנט מע-
לאמוד;
געווען דאן א צײַט פון מוירעדיקע איבער-
קערענישן, װעלטן זײַנען אומגעקומען און װעלטן
זײַנען געבוירן געװאָרן, און סײַ די אלטע, סײַ די
נײַע װעלטן זײַנען אָפּגעגאנגען מיט בלוט און
זייערע װײיען און געשרייען זײַנען דערגאנגען ביזן
זיבעטן הימל און אויך צו יענעם ייִנגעלע, װאָס
האָט װעגן גאָרנישט ניט געװוּסט און האָט ארומ-
געבלאָנדזשעט צוישן די צעשויבערטע װעלטן װי
א בלינדער",
אין סאמע מיטן פון אָט דער װעלט איז גץ-
לעגן דאָס שטעטל כאשטשעוואטע, װוּ דער אװ-
טאָר, דאן אן אָרעם ייַנגעלע, האָט צוגערוקט דאָס
טישל צו דער הרובע, ארויסגענומען א העפטל און
גענומען ארײַנשרײַבן קורצע שורעס װעגן די אי"
בערלעבענישן. ,אין יענעם טאָג האָב איך אָנגע-
הויבן שרײַבן, און פון אים, פון יענעם שפּעט-הארב-
סטיקן טאָג, צי איך מײַן שרײַבערישע ביאָגרא-
פיע", -- דערציילט דער אװטאָר.
צו טראגיש און רירנדיק איז דער דאָזיקער
עפּיזאָד אינעם ראָמאן, אז מע זאָל קאָנען כוישעד
זײַן דעם אװטאָר אין אויסטראכטעניש אָדער אין
בארימערײַ. ס'איז גאנץ נאטירלעך, אז א ייַנגעלע,
וועמענס שפּעטערדיקער גוירל איז געװוען צו װערן
א שרײַבער, זאָל זיך ציִען אויסצוגיסן" אף פֹּאפּיר
זײַנע קינדערשע געפילן. ער האָט שוין דעמלט
129
געפילט דעם כילעק פון , גוט" און ,שלעכט". די
געשעענישן אליין האָבן דאַס געלערנט. האָט ער
דעריבער איניינעם מיט אלעמען זיך געפרייט, ווען
נאָך א פּאָגראָם, נאָך סרייפעס און שכיטעס האָבן
אין שטעטל זיגעריש ארײַנמארשיקט רויטארמיייַשע
אָטריאדן: , ס'האָט אלעמען אויסגעזען, װי אינמיטן
ווינטער האָט א שײַן געטאָן די זון, און איניינעם
מיט אלע האָט דער קומענדיקער שרײַבער געצײ
טערט פאר פּאכעד, װען װידעראמאָל האָכן באנ"
דעס געבושעװועט אין שטעטל, און ער, א קלין
ייַנגעלע, האָט געדארפט צוזען, װי מייסים ליגן
אינמיטן גאס, אזעלכע היימישע, באקאנטע פּענע-
מער!"
די צײַט איז געגאנגען, די רעװאָליוציע האָט
געטאָן אירס, די סאָוועטנמאכט האָט זיך אומעטום
ענדגילטיק אײַנגעשטעלט און זיך פארפעסטיקט,
און דאָס לעבן איז אוועק אף א נײַעם װעג. דער
לירישער העלד פונעם ראַמאן, איצט שוין דאָס
אונטערגעוואקסענע ייַנגעלע, האָט אויך אין זיך
דערפילט אן אינערלעכע צערודערטקײַט און איז
וי געהאנגען צװוישן צוויי װעלטן. פון איין זײַט,
האָט אים אין קלעם געהאלטן די קליינשטעטלדיק"
בירגערלעכע און רעליגיעזע דערציונג מיט אלע
פאָרורטיילן און אָבערגלױבנס; פון דער אנדערער
זײַט, האָט אים שוין מאגנעטיש געצויגן די נײַע
צײַט, דער אופגעברויזטער ארום מיט די אומע-
טום אומגייענדיקע נײַע קישעפדיקע װערטער און
באגריפן, דעם זין פון וועלכע ער האָט נאָך ניט
פארשטאנען.
נאָר ער האָט מיט זשעדנעקײַט גענומען זיך
צוהערן צו די שמועסן, װאָס די עלטערע האָבן
געפירט צװישן זיך, און געפּרוּװוט אופכאפּן זייער
מיין: ,יעדן אָװנט האָבן די שוועסטער מיט זייערע
כאווערטעס געבראכט מיט זיך נײַע און נײַע וערי
טער: באַלשעװיקעס און מענשעוויקעס, בורזשואזיע
און פּראַלעטאריאט, רעװאַליוציע און קלאסן-קאמף,
דיקטאטור און דעמאָקראטיע, זיי האָבן געהאלטן
אין איין באריידן די אלטע װעלט, די װעלט פון
קײסאָרים, פּריצים און פאבריקאנטן, און לויבן די
נײַע װעלט, אָט די, װאָס הייבט זיך אָן, װוּ אָרעם
און רײַך -- אלע גלײַך, װוּ יעדערער װעט האָבן,
װאָס ער דארף..."
און װײַטער איז שוין דער קאָמיוג געװאָרן
זײַן עמעסע , לעבנסישול". דאָ, אין דעם שטענדיקן
ראש פון לעבהאפטע שמועסן און דיסקוסיעס, פאָר-
לעזונגען און פריילעכע געזאנגען, אין דער אטמאָי
ספער פון יוגנטלעכן ענטוזיאזם איבערצובויען די
וועלט, האָט זיך גענומען פעסטיקן זײַן אידיייַשער
גלויבן, פאָרמירן זיך דער מענטשלעכער כאראקי
טער.
אינגיבן איז אונטערגעקומען א געשעעניש,
װאָס האָט געשפּילט א דעצידירנדיקע ראָליע אין
כאיִם מעלאמודס װײַטערדיק לעבן. דאָס איז גע"
װען דער באשלוס פון דער סאָוועטישער מעלוכע
צו געבן ייִדן ערד, שאפן קאָלװירטן:
, קיין שום מעלדונג האָט אזוי ניט אופגע-
רודערט דאָס שטעטל. אין דעם טאָג זײַנען אומעד
טום געווען אָפן טיר-און-פענצטער:
-- ערד... מע גיט ייִדן ערד!
130
קיינער האָט זיך ניט געקאָנט פאָרשטעלן, אז
דאָס האָט די רעװאָליוציע אָנגעהױבן א נײַ בלעטל
אין דער געשיכטע פון די שטעטלדיקע ייַדן, מיט"
אמאָל צעפּראלט די איבערגעזשאװוערטע טויערן
פונעם צארישן טכום-האמוישעוו. טאקע אין יענעם
הארבסט װעלן די ערשטע צואנציק פאמיליעס
אריבערפאָרן אף ערד קיין כערסאָן, אין א פַּאָר
יאָר ארום װעלן צענדליקער פאמיליעס ארויסוואנ"
דערן אין די סטעפּעס פון קרים און זאפּאַראָזשיע
און נאָך עטװאָס שפּעטער -- קיין ביראָבידושאן.
די ערד װעט װערן דער גוירל פון טויזנטער אופ"
געריכטע ייִדישע מישפּאָכעס'.
אזוי שרײַבט מעלאמוד, און מע קאָן צוגעבן:
געװויס האָט ער אליין זיך אויך דעמלט ניט געקאָנט
פאַרשטעלן, אז מיט דעם װעט זיך אַנהײבן א נײַ
בלעטל אין זײַן אייגענער געשיכטע, אז ער (װי
עס זאָגט זיך אין אן אנדער אָרט) ,װעט װערן אף
לאנגע-לאנגע יאָרן פארבונדן מיט דער ערד, װעט
ליב באקומען די זויבערע דורכזיכטיקע לופט, די
װײַסע װאָלקנדלעך, די קילע באגינענס און די
מידע פארנאכטן", אז אים ,װעלן ליב װערן די
ווינטן און זאווייען, די וויכערס און גוסרעגנס",
אז ער ,װעט אמאָל קענען פארשטיין די שפּראך
פון דער ערד, פון יעדן גרעזעלע און באבעלע".
זײַן באגײַסטערונג פון דער היגער ארומיקער
נאטור מיט אלע אירע פּרעכטיקע שינקײַטן, זײַן
פארליבטקײַט אינעם היימישן האָרעפּאשנעם אוי"
לעם, מיט ועלכן ער איז שוין געװען ענג פאר'
בונדן, װי אויך זײַנע אינטים-זעלישע איבערלעבונ-
גען פון ערשטער יוגנטלעכער ליבע אין יענעם
פּעריָאָד, -- דאָס אלץ האָט אין מעלאמודן אופ-
געװעקט אזעלכע דערהויבענע פרייד-געפילן, אזא
טרױימערישקײַט, געבראכט אים צו אזעלכע געמיט"
צושטאנדן, װאָס קאָנען באצייכנט װערן אלס ,גע
לײַטערטע", אלס , שעפערישץ".
דאָס שרײַבן אָבער האָט ער נאָך דעמלט גע
האלטן אפן צווייטן פּלאן. װויכטיקער פון אלץ איז
געווען דער קאָלװירט -- דאָס שענסטע און דער"
הויבנסטע געזאנג. באזונדערס נאָך דעם, װי מע
האָט אים אליין אויסגעוויילט אלס פאָרזיצער פו"
נעם דאָרפראט מיטן בעפיירעשן אָנזאָג ,אָפּצוהיטן
די ,קלאסן-ליניע". און אין די דאָזיקע צונויפגעבונ-
דענע צוויי װערטער , קלאסן-ליניע" האָט ער דער"
הערט די גאנצע טעאָרעטיש-פילאָסאָפישע און עטי"
שע לערע פון דער נײַער צײַט.
ער האָט זיך צוגעקוקט צו די מענטשן, נאָכ-
געפאָלגט זייערע באזונדערע טאטן, זייער פירעכץ,
געזוכט אויסצוגעפינען די ענדערונגען, װאָס זײַנען
אין די מענטשן פאָרגעקומען.
ביכלאל האָט צו דער אנטויקלונג פונעם
שרײַבער און צו דער פארברייטערונג פון זײַן
לעבנסידערפארונג א סאך בײַגעטראָגן דער טאָג-
טעגלעכער קאָנטאקט מיט די דאָרפישע מאס.
לעבנדיק אין זייער ארומרינגלונג און זײַענדיק
מיט זיי, װי מע זאָגט, אויסגעקאָכט, האָט ער גע-
האט די מעגלעכקײַט צו דערלערנען פארשיידענע
מענטשלעכע כאראקטערן, זיטן, האסאָגעס, שטרע-
בונגען אין אלערליי לעבנס:מינוטן, צוייגענען זייער
רעדנסארט און די שפּראך. ער האָט געװוּסט, װאָס
בא יעדן אינדערהיים טוט זיך, װאָס בא יעדן אף
דער נעשאָמע קומט פּאָר און אופגעדעקט פאר זיך
די גאנצע גאמע פון מענטשלעכע עמאָציעס אין
אלע מעגלעכע ניואנסירונגען. ער האָט זיך געפילט
מיטן אוילעם קרויוויש פארבונדן און מיטגעלעבט
מיט אלעמען סײַ פריידן, סײַ ליידן.
שטעלנדיק זיך פאר א ציל קינסטלעריש צו
פארפיקסירן דעם היסטאָרישן צײַטיאָפּשניט, אין
וועלכן די רעװאָליציאָנערע פּראָצעסן האָבן ביזן
גרונט איבערגעאקערט דאַס גאנצע פריערדיקע
לעבן, בעסויכעם אויך דאַס לעבן פון די ייִדישע
מאסן, די ענדערונגען, װאָס זײַנען פאָרגעקומען
אין די מענטשן גופע, און די אלע שװעריקײַטן,
מיט װאָס דאָס איז געװען פארבונדן, האָט מעלא-
מוד ניט געקאַנט, פארשטייט זיך, דאָס אלץ ארײַני
טיסנען אין קליינע פאָרמעלעך, אין קורצע ליטע-
רארישע אקווארעלן. זײַן קינסטלערישע אינטויַציע
האָט אים געפירט צו ברייטע עפּישע לײַװנטן,
וועלכע ער האָט טאקע ארויסגעבראכט מיט פאר-
טיפטקײַט, מיט הארץ, מיט רײַפער מײַסטערשאפט.
פּלאסטיש-רעליעף, מיט דער ברייטער האנט
זײַנען צעװאָרפן איבער זײַנע ראָמאנען אָן א שיר
קאָלאָריטפולע בילדער װעגן דעם לעבן פון די
ייִדישע קאָלװירטניקעס. די װערק זײַנען אָנגעשפּײ
געװעט מיט שטייגערישע, לירישע, דראמאטישע
און אויך קאָמישע עפּיזאָדן און סצענעס.
צװוישן דער גרויסער צאָל מענטשלעכע גע-
שטאלטן אין די ראָמאנען זײַנען דאָ סײַ אזעלכע,
װאָס מיט זייער ערלעך לעבן און געטרײַער מי
רופן זי ארויס צו זיך דערעכערעץ און ליבשאפט,
סײַ פּארשוינען מיט פארדאַרבענע נעשאָמעס,
וועלכע װעקן א געפיל פון בושע און פארדראָס.
װאָס שײַעך די שילדערונגען פון די אייגנט-
לעכע געשעענישן, סײַ די מער װיכטיקע, סײַ די
װאָכעדיקע קלײניקײַטן', זײַנען זי דערציילט אזוי
בעאריכעסדיק, מיט אלע פּישטשעװקעס, אז עס
קאָן זיך צומאָל דוכטן -- דער מאטעריאל האָט זיך
באקומען צעצויגן, עטװאָס שווערלעך און איבער"
געזעטיקט, ס'דארף אָבער גענומען װערן אין אכט,
אז מעלאמודס ראָמאנען שטעלן מיט זיך פאָר א
מין קינסטלערישע כראָניק פון דעם ייַדישן לעבן
אין א געוויסער, גאנץ קאַנקרעטער צײַט.
און פּונקט װי אין לעבן, װאָס באשטייט ניט
בלויז פון ,אויסדערוויילטע געשעענישן', װערט
אלצדינג אין מעלאמודס װערק איבערגעפלאָכטן,
צונויפגעקייטלט און סיבעסדיק פארצייכנט.
מעלאמוד גייט פונעם לעבן צו דער ליטערא-
טור, פון לעבעדיקע מענטשן -- צו ליטערארישע
געשטאלטן, און ניט פארקערט. אוואדע איז דאָס
אלץ בא אים קינסטלעריש פאראלגעמיינערט. און
גאנץ נאטירלעך איז די , איך"-פאָרם פון זײַן דער"
ציילן, און אויך דאָס, װאָס ער דערשײַנט אין די
ווערק אלס דער לירישער העלד. דאָס אװטאָביאָ
גראפישע גיט זיי צו מענטשלעכע ווארעמקײַט און
שטרײַכט נאַך מער אונטער די װאָרהאפטיקײַט
פונעם דערציילטן.
עמעס, די גאנצע טעמע װעגן ייִדישן קאָל-
ווירטישן דאָרף, מיט די געבראכטע סוזשעטן, מיט
די געוויזענע מענטשלעכע גױראָלעס פון יענער
װירקלעכקײַט האָט הײַנט שוין אָנגעװוירן פון איר
אקטועלקײַט און קלינגט דאַקומענטאל-געשיכטלעך,
אַבער די אופגעהויבענע הױפּטפּראָבלעם איז אין
איר שארף-אקטועל אויך הײַנט און אפילע אין די
װײַטערדיקע צײַטן.
דאָס אין די פּראַבלעם פון איבעראנדערשן
דעם מענטשן, פארפולקומען און אופהייבן אים צו
א הויכער מאדרייגע פון שטייגערישער צוזאמעני
װוינונג, צו א מאדרייגע פון פליכט און אכרײַעס
פארן אלגעמיינעם װױלזײַן, קורץ, פון קאָמוניסטי
שער פּסיכאָלאָגיע. און אין דעם איז די ניט פאָרי
בערגייענדיקע װערט פון מעלאמודס ראָמאנען. דער
אװטאָר זייערער לאָזט זיך ניט פירן פון טרוקענע
פאקטן. ער דערהייבט זיי צו קינסטלערישע פאר"
אלגעמיינערונגען, צום קינסטלערישן עמעס. זײַן
אינטויציע און פאנטאזיע העלפן אים פּאָעטיזירן די
װירקלעכקײַט, און דאָס מאכט זײַן פּראָזע פּאָעטי"
זירט, דערהויבן. ס'איז דאָך באװוּסט, אז פּונקט
וי ניט אלץ, װאָס עס איז געשריבן אין דער פּאַע"
טישער פאָרם, איז עכטע דיכטונג, אזוי איז ניט
יעדע פּראָזע -- עכטע, גרויסע פּראָזע. מעלאמודס
פּערסאָנאזשן זײַנען פּאָעטיזירט, די ייַדישע קאָלי
װוירטניקעס און קאָלאָניסטן באװײַזץ זיך אין א
ראָמאנטישער שײַן, און אין דער זעלבער צײַט
דערפילן מיר באשײַמפּערלעך די נײַע סאָציאלע
באדינגונגען אין ייִדישן דאַרף.
מיט דער פּראָבלעם פון די סאָציאלע ענדע"
רונגען אין ייַדישן שטעטל און אין דער גרויסער
שטאָט איז געווען באשעפטיקט די גאנצע ייִדישע
סאָוועטישע קלאסיק. כאיִם מעלאמוד האָט זײַן אופ"
מערקזאמקײַט געװוידמעט דעם דאָרפישן שיכט,
דעם ייִדישן פּױער, דעם לעבן פונעם קאָלװירט,
װאָס ער האָט גוט געקענט. דער קומענדיקער היס"
טאָריקער, ועלכער װעט דערלערנען יענעם פּע"
ריִאָד, װעט אָן סאָפעק זיך מוזן באניצן אויך מיט
מעלאמודס שאפונג, װײַל אן עכט קינסטלעריש
װערק איז אלעמאָל די ריכטיקע אָפּשפּיגלונג פון
דער װירקלעכקײַט, דער בעסטער קוואל פארן היסי
טאָריקער.
דאָס דאָרף איז ניט די איינציקע טעמע אין
מעלאמודס שרײַבערישער באלעבאטישקײַט. לויט
זײַנע שוין פארעפנטלעכטע װערק קאָן מען אור"י
טיילן װעגן דעם ברייטן פארנעם פון שעפערישע
אינטערעסן, װעגן דער שעפע פון טעמעס און סר
זשעטן, װאָס רעגן דעם שרײַבערס פאנטאזיע, לאָזן
אים ניט רוען. נאָך מער, יעדע באהאנדלטע טעמע
איז בא מעלאמודן אנטוויקלט אין מערערע וואריָאי
ציעס, ארומגערעדט פון אלע זײַטן. ער פארוועבט
אָפטמאָל איין סוזשעט אין א צוייטן, דערציילט א
מײַסע אין א מײַסע, װי זײַנע א העלדן, די מומע
רייזע זאָגט: ,כא מיר באקומט זיך עס װי א דרײַי
גאָרנדיקער האָמענטאש, א מײַסע אף א מײַסע"..
אזוי, לעמאַשל, גייען דורך אינעם אװטאָביאַי
גראפישן ראָמאן ,יונגע יאָרן" פיל זײַטיקע געשיכ-
טעס. לעמאַשל, די ,נײַךמאַס:רײד"-מײַסעס טאקע
פון דער מומע רייזע, אָדער ראַכל-לײעס געשיכטע
וװעגן איר נאפּטאָלען, וועגן אירע קינדער און ועגן
דער גרויסער אָפּקומעניש בייסן גיירעש כאשטשע-
וואטע. צי נעמט דאָס קאפּיטל װעגן אזא שיין גע-
שטאלט, װוי דער אלטער בריוונטרעגער פאני וויים-
מאן, וועגן דעם װוי אים איז געװען אומדערטרעג-
לעך שוער ארײַנצוברענגען עמעצן א שלעכטע
131
בסורע. און נאַך װועגן אזעלכע פאָלקס-געשטאלטן,
וי יוינע דער קאטערינשטשיק, מוישע דער טויבער
און אנד. און אינמיטנדערינען ברענגט מעלאמוד
ארײַן דאָס קאפּיטל ,פון בלינד זעענדיק" -- וועגן
זײַן אייגענעם זון דעם נײיראַכירורג, וועלכער האָט
אָפּערירט א בלינד מיידעלע, געמאכט זי זעענדיק
און איניינעם מיט איר געזונגען די ליד , זאָל אייי
ביק זײַן די זון". װאָס פאר א שײַכעס, קאָן זיך
פרעגן, האָט עס צו דער דערציילונג װעגן דעם
אװטאָרס קינדהײַט? דער מיין מעלאמודס איז גע-
ווען צו אופשטעלן א פּאראלעל צװישן זײַן באאוול-
טער קינדהײַט, װען ער האָט צוליב סכאר-לימעד
ניט געהאט די מעגלעכקײַט צו באזוכן א שול, און
דער קינדהײַט פון זײַן זון, װעלכער איז בא דער
סאָוועטנמאכט געװאָרן א באװוּסטער כירורג.
דערציילנדיק וועגן די אופטוען פון די קאָמ"
יוגיסטן פון די צוואנציקער יאָרן און װעגן דער
מעסירעסנעפעשדיקײַט פון אייניקע פון זיי, אָנ
רופנדיק זייערע נעמען, שרײַבט מעלאמוד: ,,אייניקע
װעלן זאָגן, אז איך דערצייל ועגן מענטשן זייער
געװויינלעכע, װאָס מעגן בלײַבן אומבאװוּסט. אָט
בא ערענבורגן, אשטייגער, אין זײַן בוך , מענטשן,
יאָרן, לעבן" איז אף יעדן זײַטל א באװוּסטער שרײַ
בער, א קינסטלער, א פּרעזידענט, א פּרעמיער-
מיניסטער. װאָס קאָן איך ענטפערן אף דעם? איך
דערצייל ועגן פּאַשעטע כעוורע, נאָר די דאָזיקע
כעוורע האָבן אין מעשעך פון א יאָר, צװײ א
שפּרונג געטאָן פונעם מיטלאלטער אין דער נײַער
צײַט, אין דער נײַער װעלט, געװאָרן אירע בויער
און שעפער".
יאָ, מעלאמודס העלדן זײַנען געשטאנען באם
געבורט פון א נײַער ערע, טאקע זיי, מיט זייער
העלדישקײַט, מיט זייער ערלעכקײַט און פּראָסט-
קײַט זײַנען געװאָרן די עמעסע פּרינצן פון דער
נײַער ועלט. אלס אזעלכע זײַנען זי געבליבן פאר-
צייכנט אין דער מענטשלעכער געשיכטע און אלס
אזעלכע האָט זי מעלאמוד געוויזן אין זײַנע װערק.
כאיִם מעלאמוד בוט יעדע סיפּער-האמײַסע
אזוי, גלײַך ניט ער, דער אװטאָר, דערציילט, נאָר
די מײַסע דערציילט זיך אליין, פליסט נאטירלעך,
פרײַ, ניט געצװוּנגען. פּונקט אזוי געשעט אין דער
הויכער מוזיקאליש-אויספילערישער קונסט, װען די
צוהערער, פארזונקענע װי אין א קישעף, פארגעסן
אינעם אויספילער, אין זײַן אינסטרומענט, אין זײַן
װירטואָזער טעכניק.
די אָרגאנישע צונויפגיסונג פונעם אינהאלט
און דער פאָרם איז בא מעלאמודן א נאטירלעכע.
פאר זײַן אינערלעכער װעלט פון זעונגען, באטראב-
טונגען, אײַנדרוקן, עמאָציעס, איבערלעבענישן --
פאר אָט דעם גאנצן קאָמפּלעקס פון האָבן װאָס
צו דערציילן, געפינט ער שטענדיק דעם ויאזוי צו
דערציילן, און מיט דעם טאקע איז ער אלעמאָל
ער, און זײַן גאנץ שאפן איז ,מעלאמודיש".
אים איז פרעמד מעליצע אינעם שרײַבן, סײַ
מעליצע, װאָס לאָזט זיך באלד אָנטאפּן, סײַ די,
װאָס קאָן זיך באהאלטן אונטערן צודעק פון ,סטיל-
זוכענישן". ער ציט זיך צו קלאָרקײַט, צו דער פּאַד
שעטער, נאטירלעכער פאַלקסטימלעכער שפּראך,
װאָס באקומט אָפּטמאָל אן אפאָריסטישן כיין:
132
,די צײַט אליין האָט געזאָגט".
,די צײַט דארף מען פארשטיין".
,דער עמעס איז שטענדיק קאָנקרעט.".
,װאָס מיינט איר, אז מע כאזערט איבער
עמעצנס א נארישקײַט, װערט דערפון א כאָכמע?"
צו שפּראך באציט זיך מעלאמוד װי צו א
לעבעדיקן װעזן, װי צו א ויכטיקן פּערסאָנאזש
אינעם גאנצן אנסאמבל פון דעם געשאפענעם
ווערק. דאָס װאָרט קלינגט דעריבער בא אים עמעס"
דיק, מוזיקאליש-ווייך, מענטשלעך דערהויבן.
אויך די נאטור איז פאר מעלאמודן ניט קיין
אָביעקט פאר מעטאפאָרישע איבונגען. זי איז פאר
אים ניט קיין אויסערלעכער פאָן, קיין דעקאָראטי
וע ראם, װאָס קאָן װערן מעכאניש אריבערגע-
טראָגן פון איין װערק אין א צװוייטן, גלײַך אן
אָנגעמאָלטע דעקאָראציע, װאָס װערט איבערגע-
שטעלט אף א טעאטעריבינע. אין זײַנע װערק איז
די נאטור א לעבעדיקע װירקנדיקע װעלט, פון
וועלכער ער אליין פילט זיך װי א טייל.
א פַּאָר בײַשפּילן: , צוגעזעצט זיך אפן ברעג
פונעם סטאװאָק, האָב איך גענומען זיך אײַנקוקן
אין זײַנע וואסערן, װאָס זײַנען געװען פול מיט
פארגליווערטן הימל, מיט פּינטלענדיקע שטערן און
מיט דער ארומשווימענדיקער לעװאָנע. עפּעס האָט
געזונגען אין מיר, עפּעס האָט געװויינט, און אלץ
איניינעם האָט זיך אויסגעמישט אין א מאָדנע
ניגנדל" (,קאלטס און ווארעמס').
,דער באנאכטיקער סטעפּ האָט אויסגעזען װי
פארגליװוערט... רונדארום א בלוילעכע שטילקײַט,
וועלכע ציט זיך אף מײַלן און װערט פארזונקען
ערגעץ זייער װײַט פון יענער זײַט נאכט. פון אזא
אומגעוויינלעכער שטילקײַט גייט דורך א גרױיל
איבערן לײַב און עס נעמט קלינגען אין די אויערן.
עס הייבט זיך דיר אָן דוכטן, אז אלץ, װאָס ארום,
איז ניט ערגעץ, נאָר אין דיר אליין, אז אלץ קומט
ארויס פון דיר...* (,די טעג מיט די נעכט").
נאטור-שילדערונג, אויסגעמישט מיט א
פאָלקסטימלעכן זאָג: , מיר האָבן דערװײַל פאר-
האנגען די פענצטער מיט װאָס ס'האָט זיך געמאכט,
נאָר די פרעסטלעך, װאָס קומען אהער א ביסל צו
פרי, האָבן זיך געמאכט דערפון א קליינעם צימעס"
(,קאלטס און ווארעמס").
,און די סוסליקעס?.. זיי האָבן געפײַפט אף
אונדז און אף אונדזערע סװאָדקעס, ... לעבן יעדער
נאָרע איז געזעסן א סוסליק, בעפארהעסיע זיך גע"
ווארעמט אף דער זון און כוצפּעדיק געזשמורעט
די גאזלאָנישע אייגעלעך" (,די טעג מיט די נעכט").
מעלאמודס נאטור-שילדערונגען זײַנען פול
מיט לעבנס-קראפט, מיט מענטשלעכן אינהאלט. אין
דער נאטור איז ער פארליבט, פון איר באצויבערט.
מע זעט, אז דאָ איז ער בא זיך אינדערהיים. ער
קען יעדן פעלד-געוויקס, בוים און גרעזעלע, אים
איז באקאנט דער הימל אין אלע צײַטן פון יאָר,
ס'איז אים היימיש דער רויש פונעם וואלד, דאָס
ציורקען פונעם בארג-קוועלכל, ער דערזעט יעדן
קנייטש פונעם טײַך-וואסערל, דערהערט דעם װײַטן
געברום פון די וואלד-כײַעס, כאפּט אוף דאָס גע-
זאנג פון פייגל.
אלץ האָט דער אװטאָר אליין געזען מיט די
אייגענע אויגן. זײַענדיק פארבונדן מיטן דאָרף, מיט
דעם קאָלװירטישן לעבן, איז ער געװען אין ד-"
רעקטן קאָנטאקט מיט דער נאטור, ניט איין מאָל
אויסגעמאָסטן פארזיי- שטאָכים, נאָכגעפאָלגט די גע-
רעטענישן אף די פעלדער, געװוען דורכגעװוייקט
פון רעגנס, דורכגענומען פון וינטן. אין זײַנע
װערק איז די נאטור דערהויבן צום מענטשן, וועלכן
ער שטעלט אומעטום אין צענטער פון דער שיל
דערונג.
פון די ,כאשטשעוואטער געשיכטעס" זעט
מען, װי מעלאמוד האָט ליב די טוישווים פון זײַן
היימשטעטל, װאָס עס לאָזט איבער אין אים א
טיפע בענקשאפט נאָכן שטעטל. די צײַט אָבער
שטייט ניט אף אן אָרט, זי רופט גיין װײַטער און
װײַטער. מעלאמודן באהערשן נײַע פּראָבלעמען,
דערבײַ בליצן אוף פון צײַט צו צײַט אין
זײַנע שאפונגען זיכרוינעס װועגן דער היים פון די
יוגנט-כאלוימעס.
מיט כאשטשעוואטע איז אויך פארבונדן זײַן
צורירן זיך צו דער טעמע װעגן רעװאָליציאָנערן
קאמף פון די ארבעטערימאסן פאר א בעסערן
לעבנס-סיידער. אין די דערציילונגען ;נאָך אין
טויזנט נײַן הונדערט פינפטן", , שלוימע האמעלעך"
און אנדערע פונעם ציקל , כאשטשעוואטער געשיכ-
טעס" זעט מען זײַן ליבשאפט צום אָרעמען, בא
אװולטן און געקריװודעטן מענטשן, זײַן אוועקשטעלן
זיך אף דער זײַט פונעם קעמפערישן אוילעם. מיט
א סאך געפיל זײַנען געשילדערט די ערשטע רע
װאָליוציַאָנערע שפּראָצונגען אינעם שטעטל. דער
שרײַבער גרויסט זיך מיט דעם, װאָס אין די ענגע
דאלעדאמעס פון דער שטעטלשער פינצטערניש
האָבן, װי ליכטיקע זונעןךשטראלן, גענומען ארײַן-
שײַנען די פרײַהײַטס-אידײען, און די קינדער פון
דער אָרעמשאפט האָבן אָנגעהױבן זיך ארומטראָגן
מיטן כאָלעם וועגן א שיינער און גערעכטער ועלט.
אפן פאָן פון די פּאַליטישע געשעענישן פונעם
פינפטן יאָר באקומען זיך די שטעטלשע בילדער,
סצענעס, פּערסאָנאזשן אזוי רעליעף און לעבעדיק,
אז מע טאפּט קימאט אָן די אטמאָספער פון דעם
ערעװוישטורעם און דעם שטראָם פונעם רעװאַלי-
ציאָנערן פּאטאָס בא די באלמעלאָכישע שיכטן,
באם גאנצן בידנעם אוילעם. מע הערט דעם ראש
און דעם געפּילדער, װאָס טראָגט זיך פון די געס-
לעך, די פּײַערדיקע רעדעס און ארויסטרעטונגען,
די וויקוכים און אמפּערײַען. מע דערפילט די ארן"
מיקע יאָמטעװדיקײַט און דעם טאם פון די דרײַ
באפליגלטע װערטער, װאָס קלינגען אראָפּ פון
אלעמענס ליפּן: ,פרײַהײַט, ברידערלעכקײַט, גע-
רעכטיקײַט!"
דער אװטאָר איז בייס די געשעענישן נאָך אף
דער װעלט ניט געװען און קיין איידעס פון זי
האָט ער, פארשטענדלעך, ניט געקאָנט זײַן, און די
דערציילונגען זײַנען זיכער געבויט אפן סמאך פון
געהערטן, פון געלייענטן, פון געשיכטלעכע יעדיַעס.
אָבער זײַן שרײַבערישע װיזיִע האָט דאָ אי א
שפּיל געטאָן, אז ער האָט דערזען דאָס ניט-גע-
זעענע, דערהערט דאָס ניט-געהערטע און ארויס-
געבראכט עס אזוי, אז ס'פאלט צונויף מיט דער
געשיכטלעכער װירקלעכקײַט. און דאָס איז נאָך
איין שטריך צו מעלאמודס שרײַבערישער פילזי"
טיקײַט: שעפערישער צוגאנג צום היסטאָרישן מא-
טעריאל,
ברייט און רעאליסטיש האָט די טעמע קלאסןך
קאמף און רעװאַליוציע געפונען אן אָפּשפּיגלונג
אין מעלאמודס שאפן בייס זײַן , טשערנאַװיצער פּע-
ריָאָד", דה., ווען ער האָט זיך באזעצט נאָך דער
מילכאָמע אין טשערנאָװיץ. פאר אים, דעם סאָווע-
טישן ייִדישן שרײַבער, וועלכער האָט נאָרװאָס גע-
האט זיך דעמאָביליזירט און אױיסגעטאָן פון זיך
די אָפיצערישע פראָנט-קליידער, האָט טשערנאָװויץ
און דער גאנצער בוקאָװוינער קאנט, וועלכער איז
בלויז איין יאָר ביז דער מילכאָמע געװען סאָוֹלֿ
טיש, אויסגעזען עקזאָטיש. דאָ, אין דער שטאָט מיט
אלטע קולטור-טראדיציעס און מיט רײַכער רעװאָי
ליוציַאָנערער געשיכטע, האָבן זיך נאָך געפילט די
רעשטלעך פון די פריִערדיקע סאַציאלע װידער-
שפּרוכן. עס איז געװען סײַ א קליינבירגערלעכער
אוילעם מיט זײַנע באלעבעסלדיקע פּסיכאָלאָגיעס,
סײַ א פּראָגרעסיו-דענקענדיקע ארבעטערשאפט,
וועלכע האָט שוין געהאט א פארגאנגענהײַט פון
פּאָליטישן קאמף קעגן דער רומענישבאָיארישער
הערשאפט. דאָס אלץ האָט נישט געקאַנט ניט
ארויסרופן באם שרײַבער א פרישן אימפּולס פון
שעפּערישקײַט. ער האָט דאָ דערזען א נײַעם קוואל
פון טעמעס און סוזשעטן.
אין די נײַע װערק פון דעם דאן נאָך יונגן
סאָועטישן שרײַבער הייבן אָן זיך באװײַזן רירנדי"
קע געשיכטעס וועגן דער העלדישער יוגנט פון די
בוקאָװינער און בעסאראבער שטעטלעך, וועלכע איז
אין דער צײַט פון דער רומענישער הערשאפט גע"
לאָפן אהער קיין טשערנאָװיץ זיך פּראָלעטאריזירן
און זיך ארײַנוארפן אין רעװאָליוציאָנערן קאמף.
די דאָזיקע ייִנגלעך און מיידלעך מאָלט מעלאמוד
וי באפליגלטע טרוימער, װי עמעסע קידעשהא-
שעמניקעס פאר א באפּרײַטער װעלט.
זײַענדיק טרײַ דעם געשיכטלעכן עמעס און
דערציילנדיק װעגן די ערלעכע, איבערגעגעבענע
קעמפער אף דער בוקאָװוינע, האָט כאיִם מעלאמוד
גערימט זייערע מאָראלישע אייגנשאפטן, באויזן,
אז זי האָבן ניט געטראכט פון אייגננוץ און אז
זייער פּאָליטישער קאמף איז גלײַכצײַטיק געוען
דער קאמף קעגן קליינלעכער איגנליבע, קעגן
פארדאָרבענער גײַציקײַט, קעגן פאלשקײַט, און אז
מיט זייער גאנץ טועכץ האָבן זיי אין דער פאר-
דומפּטער אטמאָספער פון יענער װירקלעכקײַט
ארײַנגעבראכט א דערפרישנדיקן שטראָם פון הו"
כער גײַסטיקײַט.
דער געראנגל אין בוקאָװינע פאר א נײַעם
סאָציַאלן סיידער, פאר א נײַעם מענטשן, רופט זיך
אין מעלאמודס נײַע װערק איבער מיט יענעם גע-
ראנגל און מיט יענעם איבערגעבורט, װאָס ער האָט
שוין געשילדערט אין זײַנע קאָלװירטישע ראָמאנען.
אזא היסטאָרישע קרויוועשאפט צװישן צוויי פאר-
שיידענע צײַטן איז נאטירלעך, װײַל די געשיכטע,
אוב זי מאכט אפילע ניט דורך קיין פּינקטלעכע
איבערכאזערונגען, גייט זי דאָך אלעמאָל מיט איר
געזעצמעסיקן גאנג.
133
א ריי געשטאלטן פון געוועזענע אונטערערד-
לער-רעװאָליציַאָנערן באגעגנט מען אינעם ראָמאן
,צוישן דניעסטער און פּרוט'. דאָ זײַנען זיי שוין
אין פּענסיע-עלטער, אָבער נאָך געזעלשאפטלעך
אקטיוו, מיט הייסן אינטערעס פאר די צײַטפּראָב-
לעמען.
אין אָט דעם ראָמאן טרעפן זיך אויך רעט-"
ראָספּעקטיוו-איבערדערציילטע מילכאָמע-עפּיזאָדן
אוז עוואקואציעיסצענעס. מעלאמוד לאָזט ביכלאל
קיינמאל ניט דורך די געלעגנהײַט אומצוקערן זיך
צו דער מילכאָמע-טעמע.
א גאָר וויכטיק אָרט פארנעמט די טעמע װעגן
היטלער-כורבן, װעגן קאמף און גװוּרע. גענוג אָני
צורופן די דערציילונגען , ווארעם אש", ,דאָס גאן-
צע לעבן" און ;,ניט צו פארגעסן".
דער סוזשעט פון ,ניט צו פארגעסן" איז גע-
פלאָכטן פון א סאך געשיכטעס און פּאסירונגען
פונעם לאגער-לעבן: טאָנטעגלעכע אפּעלן, סאדיס"י
טישע פּײַניקונגען, אומענטשלעכע צוואנגסיארבעט
אין דער שטיין-שאכטע, טיט-עקזעקוציעס, און
איבער אלץ, װי א ליכטיקער שטראל אינמיטן דער
פינצטערניש, -- דער געהיימער ווידערשטאנד פון
דער קאָמיוגישער גרופּע. די פּאסירונגען זײַנען
איבערגעגעבן מײַסטעריש, מיט גענויע פּראָטים.
בא געטען איז דאָ א זאָג: ,דיכטער, רעדע
ניכט'. מעלאמודן איז אזא פּרינציפּ איגן. זײַן
קינסטלערישער מעטאָד איז -- מאָלן, װײַזן, דער"
ציילן. ,ניט צו פארגעסן" געהער צו יענע װערק,
װאָס דערמאָנען, שרײַען, װאָרענען, דאָס איז אן
ערנסטער בײַטראָג אינעם אקשאָנעסדיקן קאמף
צווישן צוויי קעגנזעצלעכע קויכעס אף דער ערד,
אין דעם אלגעמיינעם קאמף פאר שאָלעם אף אונדי
זער פּלאנעטע.
= / הו
6
לא
255
| 8
אע
6
בש טעג
ביטית
4 עז
אל 2
א
5
א
יקדאשע און
העבגרעיִשע ביכערפאָנדן אין
ליטע
דער ווילנער מעלוכע-אוניווער-
סיטעט לאָזט פון צײַט צו צײַט
ארויס וויסנשאפטלעכע זאמלבי-
כער פון דער סעריע ,קניגאָ-
טערא" (,ביכער-קענטעניש?).
אינעם לעצטן העפט פון דער
דאָזיקער אויסגאבע איזן פאר-
עפנטלעכט אן ארטיקל פונעם
יונגן פאָרשער עמאנועל זינגעריס,
געווידמעט די ייִדישיהעברעיישע
134
ביכער-פאָנדן אין ליטע סײַ הײַנט-
צו-טאָג, סײַ אינעם פארמילכאָמע-
פּעריָאָד. װי עס מערקט אָפּ דער
אװוטאָר, געפינט זיך איצט א בא-
דײַטנדיקער טייל פון די ייִדישע
ביכער-אויצרעס פון ליטע אין
מײַרעװידײַטשלאנד, װוּהין זי
זײַנען ארויסגעפירט געװאָרן
דורך איינזאץ-קאָמאנדעס בעשאס
דער פאשיסטישער אָקופּאציע.
די פּובליקאציע איז איליוסט-י
רירט מיט עקסליבריסן פון פּרי-
וואטע און געזעלשאפטלעכע בי"
כער-זאמלונגען פון דער פארמיל-
כאָמעדיקער ליטע.
דער איקערדיקער טעקסט פו-
נעם ארטיקל, װאָס אין אָפּגע-
דרוקט אף ליטװויש, װוערט בא-
גלייט מיט קורצע רעזומע אף רו-
סיש און ענגליש.
= גב עי ר טע טע
די אנטשטייונג און אנטוויקלונג
פון דער ייִדישער שפּואך
3 די ווירקונג פון דער יוריסדיקצ:אָנעלער
אװטאַָנאָמיע אף דער אנטוויקלונג פון דער ייַדישער שפּראך
מיט דער גרינדונג פון די גערמאנישע מע-
לוכעס אפן געװעזענעם רוימישן באָדן איז אינעם
לעבן פון די ייָדן, די געוועזענע ,רוימישע בירגער",
וי אויך די נײַיצוגעוואנדערטע, אנטשטאנען א
נײַער פאקטאָר, װאָס האָט געהאט א קאָלאָסאלע
באדײַטונג פאר דער װײַטערדיקער קולטורעלער
און, באזונדערס, שפּראכלעכער אנטוויקלונג פון
די ייִדישע מאסן אין די דערמאַנטע לענדער.
די גערמאנישע מעלוכעס, װאָס זײַנען געגרינ-
דעט געװאָרן אפן רוימישן באָדן, זײַנען באשטאנען
פון פארשיידענע שטאמען, רעליגיעזע גרופּירונגען
און אָנשויונגען. זייער רעכט-באװוּסטזײַן, זייערע
מינהאָגים, זיטן אדג. זײַנען דעריבער געווען אויך
פארשיידן.
קעדיי מעגלעך צו מאכן דאָס צוזאמענלעבן
פון אָט די פארשיידענע שטאמען און עמונעס, האָט
זיך אין די גערמאנישע מעלוכעס אויסגעארבעט א
באזונדער מאָדוס-װויװוענדי, א פּרינציפּ, װאָס איז
באקאנט מיטן נאָמען 8פּערזענלעכקײַט דעס
רעכטס". לוט דעם דאָזיקן פּרינציפּ האָט יעדער
שייװועט, יעדע רעליגיעזע גרופּע באקומען א בריי"
טע יוריסדיקציע איבער זייערע מיטגלידער, ועלכע
האָבן זיך געמישפּעט לויטן רעליגיִעזן אָדער מאַ-
ראלישן קאָדעקס אָדער לויטן געװױנהײַטסרעכט
פון זײַן שייוועט אָדער רעליגיִעזער גרופּע.
וי אלעמאָל און אומעטום, איז, פארשטייט
זיך, אויך דאָ די גרייס פון דער אװטאָנאָמיע פון
יעדן שייװועט אָדער רעליגיִעזער גרופּע געװען
אָפּהענגיק פון זײַן פאקטישער עקאָנאָמישער, פּאָי
ליטישער און מיליטערישער מאכט, װי אויך פון
זײַן צאָל. שטארקערע שװאָטים און רעליגיַעזע גרו-
פּעס האָבן געהאט די מעגלעכקײַט צו שיצן זייער
יוריסדיקציע, ארײַנגערעכנט דאָס רעכט צו מיש-
פּעטן זיך לויטן אייגענעם רעליגיִעזן און מאָראלישן
קאָדעקס אפילע אף די װײַטסטע יאם-נעסיעס, און
צוליב דעם האָבן די דאָזיקע שװאָטים געהאט אי"
גענע ריכטער אף די גרעסערע האנדלס-שיפן, אף
וועלכע ס'פלעגן פאָרן זייערע שטאם- אָדער רַעֶלֵי
גיִעדאָנגעהעריקע.
פאָרזעצונג.
נומ. 1, 2, 1987,
אָנהײב זע ,סאָװועטיש היימלאנך"
אָבער אויך די רעליגיִעזע אװטאָנאָמיע פון
די קלענערע שטאמען און רעליגיִעזע גרופּעס איז
געװוען גאנץ באדײַטנדיק. יעדע פון די מעכטיקערע
שטאמען אָדער רעליגיִעזע גרופּעס, ועלכע האָבן
צװישן זיך קאָנקורירט, איז עקאָנאָמיש און פּאַלי
טיש געװען פארינטערעסירט, אז דער צװײטער
צאד זאָל זיך ניט פארשטארקן דורך דער פּאַליטי
שער און רעליגיעזער אונטערדריקונג פון זײַנע
שוואכערע שכיינים. און די מעכטיקערע שװאָטים
האָבן דערפאר געמוזט פארטיידיקן די אװטאַנאָמע
רעליגיִעזע און יוריסדיקציאַנעלע רעכט פון די
קלענערע און שוואכערע שװאָטים און רעליגיִעזע
גרופּעס.
ס'איז דעריבער קיין גרונט ניט געווען אַפֿי
צוזאָגן אין דער דאָזיקער רעליגיעזער און יוריס-
דיקציאָנעלער אװטאָנאָמיע אויך דער ייִדישער קע-
הילע, װאָס האָט זיך אין אלע פּראָטים שטארק
אונטערשיידט פון די שכיינים סײַ רעליגיִעז, סײַ
אין זין פון רעכ באװוּסטזײַן. דאָס איז אויך
אומעגלעך געוען צו טאַן, װײַל דאָס װאָלט וי
דערגעשפּראָכן דעם אָנגענומענעם אלגעמיין-רעכט-
לעכן פּרינציפּ פון די צװישנפעלקערלעכע און
צװישנרעליגיעזע באציונגען, אף וועלכן ס'איז גע-
בויט געווען דאָס צוזאמענלעבן פון די רעליגיע- און
שטאם-פארשיידענע עלעמענטן אין די נײַיגעגרינ-
דעטע גערמאנישע מעלוכעס. דאָס װאָלט אױך
אומעגלעך געװען צוליב דעם, װאָס עס װאָלט
געפירט צו א פארשטארקונג פון איין גרופּע גער-
מאנישע שװאָטים, און קעגן דעם װאָלט אמ
שארפסטן געמוזט ארויסטרעטן דער צווייטער צאד.
פון דעם מאכן מיר דעם אויספיר, אז אויך די
ייִדישע קעהילעס האָבן צו יענער צײַט, שוין אין
אָנהײב פונעם מיטלאלטער, געהאט אין די גער-
מאנישע מעלוכעס א רעליגיִעזע און יוריסדיקציאָ-
נעלע אװטאָנאָמיץ,
די פארברייטערונג פון דער ייִדישער יוריס-
דיקציע איז געװען ניט קיין אקט פון פרײַנטלעכ-
קײַט, נאָר א לאָגישע פּױעל-יויצע פון די דעמלטי"
קע נאציאָנאל-געזעלשאפטלעכע פארהעלטענישן,
װאָס זײַנען מער אָדער װײיניקער געווען אלגעמיין
פארן גרעסטן טייל פון די בארבארישע פּראָװינצן
און מעלוכעס.
139
די דאָזיקע ברייטע יוריסדיקציע האָט אָבער
געקאַנט געגעבן װערן בלויז די פרײַע ייִדישע ביר"
גער. די ייִדזדקנעכט און פרײַע ערדארבעטער האָבן
זיך, לויט די אלגעמיינע רעכטלעכע באגריפן, גע-
דארפט געפינען אין אבסאָליוטן רעשוס פון זייערע
באלענאטים. דער פּרינציפּ פון דער ייִדישער יוריס-
דיקציאָנעלער אװטאָנאָמיע האָט דעריבער געקאַנט
קומען צום אויסדרוק הויפּטזאכלעך אין דעם מאַי
מענט, װען ס'האָבן זיך אויסגעבילדעט די ייִדישע,
מער אָדער װייניקער קאַנצענטרירטע קעהילעס מיט
פרײַע מיטגלידער, דאָס הייסט נאָך דעם, װי די
ייִדן זײַנען שוין איבערגעגאנגען צום מיזרעך-
האנדל, -- װאָס איז אין די גערמאנישע געגנטן
פאָרגעקומען ניט פריַער פונעם 7-טן יאָרהונדערט.
דער פאקט, װאָס די ייִדן האָבן באקומען א
ברייטע יוריסדיקציע און זייער גאנץ געזעלשאפט-
לעך און רעליגיעז לעבן איז רעגולירט געװאָרן
דורכן ייִדישן רעליגיִעזן און קרימינעלן קאָדעקס,
האָט, פארשטייט זיך, ניט געקאָנט בלײַבן אָן א
ווירקונג אף זייער שפּראך. די אלע יורידישע בא-
גריפן, װאָס האָבן באהערשט זייער געזעלשאפטלעך
לעבן, זײַנען גענומען געװאָרן פונעם ייִדישן קאָי
דעקס -- פון דעם טאלמוד אוקעדוימע. סאיז
קלאָר, אז דער גרעסטער טייל פון זיי האָט אויך
פארהיט די אורשפּרינגלעכע העברעישיאראמעיישע
פאָרם, ביפראט נאָך, אז א סאך פון די דאָזיקע
באגריפן האָבן ניט געהאט קיין אנטשפּרעכנדיקע
צו זיך באגריפן אין די מאָראלע און קרימינעלע
קאָדעקסן פון דער ארומיקער באפעלקערונג.
אזויארום איז די ייִדישע רעליגיעזע יוריסדיק-
ציאָנעלע אװטאָנאָמיע נאָך אין אָנהײב פונעם מיטל-
אלטער געװאָרן איינער פון די הױפּט-פאקטאָרן
אינעם סעפּארירן די ייִדישע שפּראך פון דער
ארומיקער שכיינישער שפּראך. אדאנק איר האָבן
געמוזט אין דער שפּראך פון די גערמאנישע ייָדן
ארײַנדרינגען א גאנצע ריי יורידישע באגריפן אין
א העברעישי-אראמעישער שפּראכלעכער פאָרם, װוי,
צום בײַשפּיל, שטר, היתר עיסקא, דיניממוננות,
הפקר, קנס, שטריחוב, בית-דין און פיל אנדערע.
ס'זײַנען אויך ארײַנגעפלאָסן אין דער ייִדיש-
דײַטשישער שפּראך זייער פיל העברעישע װער-
טער -- יורידישע באגריפן און נעמען פון קעגנ-
שטאנדן, מיט וועלכע די ייִדן האָבן געהאנדלט צו
יענער צײַט, פרעמדװערטער, װאָס די ייַדישע סאָכ-
רים האָבן מיט זיך מיטגעבראכט פון זייערע װײַטע
האנדלסינעסיעס, אויך פרעמדװערטער אלס אור-
נעמען פון סכוירעס, װאָס די ייִדן האָבן אימפּאָר-
טירט קיין דײַטשלאנד און װאָס האָבן זיך בא זי
פארהאלטן א סאך לענגער, איידער בא דער קריסט-
לעכער באפעלקערונג.
דאָך אָבער איז די לאגע פון די יָדן צִו
יענער צײַט, אין דער ערשטער העלפט פונעם מיטל-
אלטער, געווען אזא, אז א פולקומע שפּראכלעכע
136
אָפּטײלונג פון דער ארומיקער קריסטלעכער באפעל-
קערונג, װי עס איז פאָרגעקומען אין די שפּעטערע
צײַטן, איז נאָך געווען אומעגלעך.
עמעס, אדאנק דעם, װאָס די ייִדן האָבן אינעם
פּריַען מיטלאלטער אין דײַטשלאנד געבילדעט א
באזונדערע סאָציאליווירטשאפטלעכע גרופּע, האָבן
זי זיך ניט געקאַנט קולטורעל און געזעלשאפטלער
צוזאמענגיסן מיט אן אנדער שיכט, װאָס האָט
עקזיסטירט אין דער דײַטשישער געזעלשאפט, און
זי האָבן אפן נאטירלעכן אויפן געמוזט שאפן אן
אייגענע אָפּגעזונדערטע געזעלשאפטלעכע און קול-
טורעלע סוויווע מיט באזונדערע מינהאָגים, זיטן,
קולטורעלע און אנדערע געװױינהײַטן. דאָך אָבער
האָט די דאָזיקע אָפּגעזונדערטקײַט צו יענער צײַט
(אין דער ערשטער העלפט פונעם מיטלאלטער)
ניט געקאָנט קומען צו איר פולן אויסדרוק.
ניט געקוקט אף דעם, װאָס צוליב זייערע אייי
גענע ווירטשאפטלעכע, קולטורעלע און רעליגיעזע
אינטערעסן האָבן די ייִדן שוין אינעם פריִען מיטל-
אלטער זיך באזעצט אין באזונדערע גאסן און
שטאָט-פערטלעך און אָפט אפילע ארומגערינגלט די
דאָזיקע קווארטאלן מיט א מויער, דאָך האָבן אויך
אייניקע ייִדן געלעבט אין די ניטריידישע גאסן,
און פארקערט, אין די ייַדישע גאסן און שטאָט-
פערטלעך האָבן זיך אויך געפונען קריסטלעכע
שכיינים. די ייִדן האָבן געהאט אן אָפטן און אינ-
טימען פארקער מיט זייערע קריסטלעכע שכיינים,
פלעגן גיין איינער צום צווייטן צוגאסט אדג. אויב,
צום בײַשפּיל, אין אָנהײב 7טן יאָרהונדערט האָט
דער טאָלעדער קאָנציל (קלויסטער-צוזאמענפאָר)
באשלאָסן צו פארבאָטן די ייִדן נעמען קריסטלעכע
װײַבער אָדער קעפּסװײַבער (באשלאָפערנס) און אז
די קינדער, װאָס קריסטלעכע פרויען װעלן געבוירן
פון ייִדן, זאָלן געטויפט װערן, האָט ער פאר זיך
זיכער געהאט א לעבנס-פאקט, װאָס איז געװען
ניט קיין אויסנאם, נאָר א מער אָדער װײניקער
פארשפּרייטע דערשײַנונג.
בא אזעלכע ווירטשאפטלעכע באדינגונגען איז
גאנץ פארשטענדלעך, אז ס'האָבן געמוזט געשאפן
ווערן פּרײַנטלעכע באציונגען צװישן די ייִדן און
דער ניט-ייִדישער באפעלקערונג. און אפילע די
קלויסטער-העצע, װאָס איז פּאַליטיש געװען געד
ווענדט אף דיסקרימינירן די אנדערשגלויביקע, איז
ניט אימשטאנד געװען צו שטערן די דאָזיקע
פּרײַנטלעכע באציונגען צװישן ביידע פארשיידן-
גלױביקע טיילן פון דער באפעלקערונג.
דער פרײַנטלעכער פארקער צװישן די ייִדן
און ניטײייַדן אינעם פריִען מיטלאלטער האָט, פון
זײַן זײַט, אָפּגעשואכט די וירקונג פון דער נא"
ציאָנאלירעליגיִעזער אװטאָנאָמיע אף דער שפּראך
פון די גערמאנישע ייִדן און האָט פארהאלטן דעם
פּראָצעס פון שפּראכלעכער סעפּארירונג פון די
ייִדן אין דײַטשלאנד.
4. היסטאָריש-סאַציאָלאָגישע פאקטאָרן אין דער
צווייטער העלפט פונעם מיטלאלטער
אין 11:טן -- 12:טן יאָרהונדערט האָבן זיך
אָנגעהױבן ענדערונגען אין דער ווירטשאפטלעכער
און יורידישער לאגע פון די ייִדן אין אײיראָפּע. בא
די גערמאנישע שװאָטים האָט זיך שוין אַנגעזאמלט
גענוג קאפּיטאל, װי אויך די נייטיקע דערפארונג,
קעדיי אליין זיך פארנעמען מיטן אינטערנאציאָנאלן
סיכסעך און פּאָטער װערן פון פרעמדע האנדל-
אפּעטראָפּסעס. דערמיט דערקלערט זיך, װאָס די
אידיי פון די רוימישע פּױפּסטן צו באפרײַען דעם
הײיליקן קייווער פון די ניט-גלויביקע האָט גראָד
אין דער צווייטער העלפט פונעם מיטלאלטער געפו"
נען אזא הייסן אָפּקלאנג אין דער קריסטלעכער
געזעלשאפט פון אײראָפּע. דורך די קרייץצוגן
האָבן די גערמאנער באקומען די מעגלעכקײַט אליין
צו פארבינדן האנדלס-באציונגען מיט די פעלקער
פונעם מיזרעך. אפילע דער קלער האָט זיך גענומען
צו וועלטלעכע געשעפטן און אָנגעהױבן עקספּאַר-
טירן די מיזרעך-סכוירעס אין מײַרעװ-אײראָפּע.
לאכלוטן באזײַטיקן די ייִדן פונעם מיזרעך-האנדל
האָט זיך, זעלבסטפארשטענדלעך, ניט אײַנגעגעבן,
אָבער װאָס װײניקער מ'האָט זיך אין זי עקאָנאָמיש
גענייטיקט, אלץ קלענער זײַנען געװאָרן זייערע
רעכט און פּריװוילעגיעס.
קױידעמקאָל האָבן די ייִדן אָנגעהױבן צו פאר-
לירן זייערע פּריװילעגיעס אין דער יוריסדיקציע.
אין 13-טן יאָרהונדערט פארמאָגן זי שוין ניט קיין
אייגענע יוריסדיקציע אין א גאנצער ריי גערמאני-
שע שטעט, און אין אייניקע איז זי געװאָרן זייער
באגרענעצט -- גאנץ אָפט בלויז מיט רעליגיעזע
איניאָנים,
די ענדערונגען װאָס זײַנען פאָרגעקומען צום
אָנהײב פון דער צווייטער העלפט פונעם מיטלאל-
טער, האָבן אין א געויסן פּראט געהאט א פּאַזיטי
ווע באדײַטונג פאר דער װײַטערדיקער ייַדישיזירונג
פון דער ייִדיש-דײַטשישער שפּראך. נאָך אין 10-טן
יאָרהונדערט הייבט זיך אָן אין אײיראָפּע דאָס צע-
פאלן פון דער נאטורעלער ווירטשאפט. די ארבעט-
ספּעציאליזירונג דערגרייכט א באדײַטנדיקע מאד-
רייגע. די פּױערים:מישפּאָכע הערט שוין אוף מיט
איר אייגענער ארבעט צו באפרידיקן אלע אירע
באדערפענישן און ס'הײיבט זיך אַן א לעבע-
דיקער סכוירעס-אױיסבײַט. שוין אין סאָף פון דעם
0טן אאָרהונדערט קומען אוף די װעכנטלעכע
מערק און עס טילט זיך אויס א געװיסע גרופּע
באלמעלאָכעס, וועלכע זײַנען אין דער זעלבער צײַט
אויך די סאָכרים פון זייערע פּראַדוקטן. די באל-
מעלאַכעס האָבן דערנאָך שוין אויסגעטיילט פון זיך
א ספּעציעלע גרופּע קליין-הענדלער, אינגאנצן זײַי
נען ביידע גרופּעס קיינמאָל ניט געווען ,ייַדדרײין".
א גאנצע ריי מעלאָכעס -- שנײַדערס, וועבער (טא-
לייסים), קאצאָװים, בעקער -- האָבן אלעמאָל
געמוזט עקזיסטירן בא ייִדן שוין צוליב רעליגיעזע
טײַמים.
צוביסלעך איז איבערגעריסן געװאָרן דער
עקאָנאָמישער צוזאמענהאנג צװישן דער ייִדישער
געטאָ און דער קריסטלעכער געמיינדע, צו וועלכער
די געטאָ האָט טעריטאָריִעל געהערט. װי שוואך
ס'זײַנען געװוען די עקאָנאָמישע שײַכעסן צװישן
דער געטאָ און דעם שכיינעסדיקן קריסטלעכן טייל,
איז צו זען דערפון אליין, װאָס אין פיל ערטער
פלעגן זיך די טויערן פון דער ייִדישער געטאָ שליסן
פון זוזאונטערגאנג ביז זוןאופגאנג, און דאָס איז,
זעלסטפארשטענדלעך, מעגלעך געווען נאָר ווען די
עקאָנאָמישע און ווירטשאפטלעכע אינטערעסן פון
דער אָרטיקער קריסטלעכער באפעלקערונג האָבן
דערפון װײיניק געליטן.
די ייִדישע געטאָ איז, אף אזא אויפן, געווען
עקאָנאָמיש אומאָפּהענגיק פון דער אָרטיקער שכיי"
נעסדיקער ניט-ייִדישער געמיינדע און האָט דערי"
בער געהאט אויך די מעגלעכקײַט צו פירן א פול-
קום זעלבשטענדיק גײַסטיק און קולטור-לעבן. די
נײיטיקײַט צו פארשטענדיקן זיך מיט די ניטײיִדי"
שע שכיינים פלעג אופקומען בא די אײַנװױנער פון
דער געטאָ ניט איבעריק אָפט. שפּעטער האָבן די
טויערן פון דער געטאָ זיך פארמאכט פאר די
לעצטע שפּורן פונעם סאַציאל-קולטורעלן פארקער
צװישן די ייִדן און ניטײייַדן און אף אזא אויפן
אינגאנצן אָפּגענומען די מעגלעכקײַט בא די יִדן
פאָרצוזעצן זייער שפּראכלעכע אנטוויקלונג אין קאָנ-
טאקט מיט דער קריסטלעכער באפעלקערונג.
זײַענדיק אָפּגעריסן פון דער אלגעמינער
קולטור, האָבן זיך די ייִדן נאָך מער װי פריער
געמוזט װענדן צו דער טוירע, און דאָס האָט גע
מוזט װוירקן אפן בוי פון ייִדיש-טײַטש אין זין פון
דערנעענטערן אים צו דער ביבל-שפּראך.
דער הורט:הענדלער האָט געמיסכערט מיט
די װײַטסטע טיילן פונעם לאנד און ניט זעלטן אויך
אויסער זײַנע גרענעצן. דער סויכער פון דער געטאַ
האָט קימאט זײַן גאנץ לעבן, װי אלע אנדערע
הורט-סאָכרים פונעם מיטלאלטער, געמוזט ואן-
דערן פון יאריד אף יאריד, פון איין מארק אפן
צווייטן. דער מיסכער האָט אים געבראכט אין
שטענדיקער בארירונג מיט די װײַטסטע טיילן פון
דײַטשלאנד, אלזאָ, מיט אלע דײַטשישע דיאלעקטן.
מיט זיי אלע האָט ער זיך געדארפט פארשטיין, צו
זי אלע האָט ער זיך געמוזט צופּאסן. דער ייִד-
שער סויכער האָט ניט געקאַנט רעדן אויסשליסלעך
אף זײַן טעריטאָריעלן דײַטשישן דיָאלעקט, װײַל
דאָס װאָלט געמאכט זײַן שפּראך אומפארשטענדלעך
פאר די קליענטן פון אנדערע דיאלעקטן. באם
ייִדישן סויכער האָט זיך געמוזט אויסארבעטן א
מין מיטל-שפּראך, װאָס איז מער אָדער װייניקער
נאָענט צו אלע דײַטשישע דיאלעקטן. פון זיי האָט
ער אסימילירט סײַ פאָנעטישע און גראמאטיקאליי
שע פאָרמען, סײַ ווערטער און דערנאָך זיי איבער-
געטראָגן אין דער געטאָ. דאָס האָט געבראכט
דערצו, אז שוין צום סאָף פונעם מיטלאלטער האָט
זיך די שפּראך פון דער געטאָ אונטערשיידט פון
דער ארומיקער דײַטשישער שפּראך פאָנעטיש,
לינגוויסטיש און גראמאטיקאליש.
די שטאָט ביראַבידזשאן: נעכטן און הײַנט
שא אזוי האָט די שטאָט זיך אָנגעהױיבן בויען
שא אזוי זעט אויס די שטאָט ביראָבידזשאן הײַנט ==
138
אטפא
139
א בריוו אין רעדאקציע
וועגן אן אָנצײַגער צו א װיכטיקער טעמע
,מענדעלע מױכער-ספאָרימס װערק און לי
טעראטור װעגן מענדעלען, דערשינענע אין סאָי
וועטנפארבאנד אין די יאַרן 1917--1986. כראָי
נאָלאָגישער אָנצײַגער", צונויפגעשטעלט פון ס. וי"
סאָצקי און א. טאָרפּוסמאן (, סאָוועטיש היימלאנד",
6, נומ. 12), שטעלט מיט זיך פאָר א ב-"
בליַאָגראפישע ארבעט אף א ויכטיקער טעמע. ניט
געקוקט דערוף, װאָס אירע אװטאָרן האָבן באגרע-
נעצט איר פארנעם, באנוגענענדיק זיך אויסשליס-
לעך מיט באשרײַבונגען פון ביכער, מוזן דאָ גלײַך
אונטערגעשטראָכן װערן אייניקע אלגעמיינע כא-
ראקטעריסטישע מאָמענטן פון דער טעמע ביכלאל.
ערשטנס. די טעמע איז ביז גאָר אן אקטועלע
און פארדינט א הארציקע באגריסונג. דער אינטע-
רעס צו איר, װאָס זי איז געװידמעט דעם זיידן פון
דער ייִדישער און העברעישער ליטעראטור, פאר-
טאָפּלט זיך דורך א רײ אימשטאנדן. לאָמיר
כאָטשני דערמאָנען דעם באהאנדלטן צײַטאָפּי
שניט -- 1917--1986, װעלכער נעמט אויך
ארום די שװערע פּעריַאָדן פונעם בירגער-
קריג און פון דער צװײטער װעלטמילכאָמע.
אין אָט דער צײַט זײַנען פארטיליקט געװאָרן הון-
דערטער מעלוכישע, געזעלשאפטלעכע און פּריווא-
טע ביבליאָטעקן און עס איז פולקום פארשװונדן
געװאָרן דער אָדעסער מענדעלע-מוזיי. די דאָזיקע
פאקטן האָבן פארוואנדלט פיל פון די דערמאַנטע
און ניט-דערמאָנטע אינעם אָנצײַגער" אויסגאבעס
פון מענדעלעס װערק, װי אויך פון דער ליטערא-
טור, װעלכע איז אים געװידמעט, אין ביז גאָר
זעלטענע עקספּאָנאטן. א טייל פון זי שטעלט מיט
זיך געוויס פאָר בא הײַנט:צויטאג יעקאר-האמציעסן.
צװײטנס. די טעמע איז ניט פון די לײַכטסטע,
כ'װאָלט זאָגן, פאָדערט א יוּװועלירישן צוגאנג. דאָ
פאָדערט זיך, צװישן אנדערס, אויך אָפּשפּיגלען,
אָפּשאצנדיק װי געהעריק, די אָנגערופענע אינעם
פּראָספּעקט פונעם קאָגיז, װעלכן מיר ברענגען
װײַטער, / די ערשטע װיסנשאפטלעכע אויסגאבע
פון מענדעלעס געזאמלטע וערקי. דער פארלאג
,עמעס" האָט זי פּלאנירט אין צוזאמענהאנג מיט
מענדעלעס הונדערטיאָריקן יוביליי (1836--1936)
ארויסצוגעבן אין נײַן בענדער, באװאָרנטע מיט
נייטיקע אפּאראטן: ארײַנפירן און נאַכװערטער,
באמערקונגען און װאָרט:דערקלערונגען, פאָרשונג
פון מאנוסקריפּטן; אנאליז פון סטיל, טעקסטאָלאַי
גישע פאָרשונגען, ואריאנט-באשרײַבונגען, גע
שיכטלעכע עקסקורסן און דעס גלײַכן. אויסער דעם,
האָבן די בענדער געזאָלט אויך זײַן באזאָרגט מיט
געהעריקע פּאָרטרעטן, פאקסימילעס און איליר
סטראציעס. װי באװוּסט, איז דעם פארלאג ,עמעס"
געלינגען בלויז טײילװײַז רעאליזירן זײַן פּלאן. אין
דער צװישנצײַט 1935--1940 זײַנען פארעפנט-
10
לעכט געװאָרן בלויז פיר פון די פּלאנירטע בען-
דער (די נומערן 3--6).
דריטנס. די טעמע איז ביז גאָר א בעקאָװע-
דיקע און, ניט װײניקער, א פאראנטװאָרטלעכע. זי
אנטהאלט דאָך פון אָנפאנג אָן א כאראקטער פון
(זאָל אפילע זײַן נאָר דאָס מינדסטע טיילכעלש) א
נאציַאָנאלער ביבליאָגראפיע. פון איר פאָדערט זיך
אנטהאלטן באשרײַבונגען פון װערק, דערשינענע
אינעם סאָוועטנפארבאנד, צוזאמענגעשטעלטע דורך
סאָוועטישע פאָרשער און אָנגעדרוקטע אין אן אויס-
גאבע פונעם סאָוועטנפארבאנד. אין געגעבענעם
פאל -- אין , סאָװעטיש היימלאנד", 1986, נומער
2. זעלבסטפארשטענדלעך, אז פון א נאציאָנאלער
ביבליאָגראפיע דערווארט יעדער לײײענער מאקסי"
מאלע פּינקטלעכקײַט און, אין א געוויסער מאָס --
אויך פולקײַט פון דער באהאנדלטער טעמע, שוין
אָפּגערעדט דערפון, אז קאָלערלײי דרוקפעלערן מוזן
דאָ אויסגעמיטן װערן.
ארויסגייענדיק פון אזא מין האנאָכע, קאָן מען
האָבן אייניקע טײַנעס צו די צונויפשטעלער סײַ
מיצאד דער אײנהײַטלעכקײַט און גענױיקײַט באם
פיקסירן די פאָרמעלע עלעמענטן, װי אויך די,
וועלכע טראָגן א ריין אינהאלטלעכן כאראקטער, סײַ
מיצאד דעם פארנעם ביכלאל פונעם אויסגעניצטן
מאטעריאל,
דער אָנצײַגער" באשטייט פון צוויי טייל
,װערק פון מענדעלע מױכער-ספאָרים" און , ליטע-
ראטור וועגן מענדעלען". כאָטש די באשרײַבונגען
האָבן א שײַכעס, װי שוין געזאָגט, אויסשליסלעך
צו אויסגאבעס אין א בוך-פאָרם, איז װעגן אָט
דער באגרענעצונג קײן װאָרט אין ערגעץ ניט
אָנגעדרוקט. װאָס שײַעך ,װערק פון מענדעלע
מױכער-ספאָרים', זײַנען דאָ אָנגעגעבן 21 נומע-
רירטע באשרײַבונגען פון אויסגאבעס אף ידיש,
5 -- אף רוסיש (נומערן 22--26) און 2 -- אף
אוקראיניש (נומערן 27, 28). אינעם אָפּטײל , לי-
טעראטור װעגן מענדעלען" זײַנען פאראן באשריי-
בונגען פון 14 אויסגאבעס אף יִדיש, 1 -- אף
אוקראיניש (נומער 15) און 1 -- אף װײַסרוסיש
(נומער 16). דאָס מאכט איניינעם: באשרײַבונגען
פון 42 אויסגאבעס. דער פּרינציפּ פון דער צע-
שטעלונג פון די באשרײַבונגען איז פעסטגעשטעלט
שוין אין דעם אונטערקעפּל פונעם טיטל - א
כראָנאָלאָגישער.
פון ערשטן אויגנבליק קאָן זיך שאפן אן אײַן-
דרוק, אז אינעם אָנצײַגער" איז אלץ אין דער
בעסטער אָרדענונג, אז יעדע באשרײַבונג שפּיגלט
בעעמעס אָפּ פון פאָרמעלן און אינהאלטלעכן
שטאנדפּונקט די געגעבענע אויסגאבע, און, אדאנק
דעם אָנצײַגער, װעלן מיר האָבן א מעגלעכקײַט זיך
פאָרשטעלן סײַ די װערק פון מענדעלען, סײַ די
װערק ועגן אים, וועלכע זײַנען געווען בא אונדז
אין לאנד אָנגעדרוקט אינעם אָנגעװיזענעם צײַט
אָפּשניט. דער אינהאלט און סיידער פון די עלע-
מענטן אין יעדער באשרײַבונג דערמאַנען אפן
ערשטן קוק די זעלבע פון די קאטאלאָגיקארטלען.
דאָ געפינען מיר דעם אװטאָר, דאָס קעפּל און
אונטערקעפּל, דעם טעקסט-רעדאקטאָר, די שטאָט,
װוּ עס געפינט זיך די אופלאגע, דעם נאָמען פון
דער אופלאגע זעלבסט, דאָס יאָר, װען דער בוך
איז ארויס פון דרוק, די צאָל בלעטער, די אָנ
װעזנהײַט פון פּאָרטרעטן, פאקסימילעס און איליו"
סטראציעס, דאָס הױכקעפּל אף רוסיש:
112232000808), דעם טיראזש. דער אומגליק
באשטייט אָבער אין דעם, װאָס, ליידער, זײַנען די
עלעמענטן אינעם אָנצײַגער" אָפטמאָל אָנגעגעבן
ניט פולקום פּרינציפּיַעל, ניט ראיעל. אין דעם
קאָן מען זיך איבערצײַגן פון די פאָלגנדיקע בײ-
שפּילן.
1. דער פרינציפ פון איבערגעבן דאָס אװטאַ
רישע קעפל איז ניט אויסגעהאלטן. עס לאָזט זיך
מערקן, אז די צונויפשטעלער פונעם אָנצײַגער"
האָבן, אָפּהענגיק פון דעם, װי דער אװטאָר איז
אָנגעװיזן אינעם בוך, אָנגעװענדט צװיי אויפאנים
פון איבערגעבן אים אין דער באשרײַבונג: אָדער
בלויז לויט זײַן אָנגענומענעם פּסעװדאָנים: מענ-
דעלע מױכער-ספאָרים, אָדער אָנװײַזן אויך זײַן
אייגנטלעכן נאָמען, נאָר אין קײַלעכדיקע קלאמערן.
אָט אזוי: מענדעלע מױכער-ספאָרים (ש-י. אברא-
מאָװיטש). דעם פּרינציפּ װאַלט מען געקאַנט בא"
גריסן, נאָר, ליידער, איזן ער ניט איסגעהאלטן
אינעם אָנצײַגער. אָט, לעמאַשל, אין די באשרײַבונ-
גען פון די נומערן 15 (דאָס קעלבל, 1936) און
נומער 16 (דאָס ווינטשפינגערל, 1936) איז דער
אייגנטלעכער נאָמען פונעם אװטאָר (ש-י. אברא-
מאָװיטש) אויסגעמיטן, כאַטש ער איז אויך אָנגע-
וויזן אין ביידע אויסגאבעס.
2 װעגן װערק פון מענדעלען אין די בא"
שרײַבונגען פונעם אָנצײַגער" זײַנען ניט אויסגע-
שעפּט די װערק, פארפאסטע פון מענדעלע מױי
כער-ספאָרים, װועלכע אנטהאלטן זיך אין די בא-
שריבענע ביכער. אין דער באשרײַבונג פון די ,גע-
זאמלטע ווערק" פון מענדעלע מױכער-ספאָרים
(נומער 13), ,באנד 6, שלוימע רעב כאימס" (מ.,
5) זײַנען ניט אָנגעװויזן , מענדעלעס נאָטיצן
צו זײַן ביַאָגראפיע. 1888--1889". אינעם דער-
מאָנטן באנד זײַנען זי געבראכט אף די זײַטלעך
27--346, מיט א באמערקונג: , איבערגעזעצט פון
העברעיש געװען געדרוקט אין יאָר 1889 אין
נ. סאָקאָלאָװס ,ספר זכרון" זז. 117--126'. עס
האנדלט זיך דאָ אין א בוך, וועלכער איז פארעפנט-
לעכט געװאָרן אין ווארשע מיט א צוגאָביבלאט
אין דײַטש , ביאַיביבליאָגראפישעס לעקסיקאָן. ענט-
האלטענד אלפאבעטיש געאָרדנעטע ביִאָגראפיען
אונד אװטאָביַאָגראפיען ייַדישער שריפטשטעלער
דער געגענווארט". אגעוו, דער בוך, װאָס שטעלט
איצט מיט זיך פאָר א זעלטנהײַט, האָט דער בא
װוּסטער אונדזערע לייענער ייִסראָעלדיקער ביבליאָי
גראף ג. קרעסעלז פארעפנטלעכט אפדאָסנײַ דעם
בוך אונטערן קעפּל ,לכסיקון של סופרי ישראל
במאה הקודמת" (לעקסיקאָן פון די שרײַבער בא
ייִדן אינעם פאָריקן יאָרהונדערט, 1980).
ניט אנדערש, װי אלס א פארדריסלעכע מיס-
פארשטייעניש דארף מען אָנעמען דאָס, װאָס מענ-
דעלעס װידמונגיװאָרט פון זײַן ראָמאן ,פישקע
דער קרומער": , מײַן ליבן, טײַערן פרײַנט מענאשע
מארגאָליס?: ברענגט דעם דאָזיקן סייפער בעמא-
טאָנע פונעם גאנצן הארצן דער מעכאבער" איז אין
דער באשרײַבונג פון מענדעלע מױכער-ספאָרימס
געזאמלטע װערק (נומער 13), באנד 4 (מ., 1940)
באשריבן אלס א קלוימערשט װערק פון א. מארגאָ-
ליס. אָט אזוי: ,מענדעלעס װידמונגװאָרט --
א. מארגאָליס",
3 וװעגן דאטירונגען. מיט דאטירונגען בי
כלאל, און, הױיפּטזאכלעך, אין א ,כראָנאַלאָגישן
אָנצײַגער" מוז מען זײַן זייער פאָרזיכטיק. עס איז
אָנגענומען אין דער ביבליאַגראפיע, אז א דאטע,
וועלכע איז ניט אָנגעװיזן אין דער אויסגאבע, נאָר
צו איר איז געקומען דער באשרײַבער אפן סמאך
פון כקירעס און אנאליזירונגען פון אייניקע פאקטן,
דארף ער זי אומבאדינגט אָנװײַזן אין קוואדראטע
קלאמערן, קעדיי אונטערשיידן פון די דאטעס,
וועלכע זײַנען אָנגעװיזן אין די אויסגאבעס גופע.
אין דער באשרײַבונג פון נומער 2 (דאָס קעלבל,
קיעוו, קיעװער פארלאג) איז אָנגעװיזן, אָן קיין
שום קלאמערן, דאָס יאָר 1919. אפן בוך גופע איז
די דאטע ניט געבראכט. אויסער דעם, איז די דא-
טירונג 1919 געוויס א פעלערהאפטע. אינעם קא-
טאלאָג פון דער לענינגראדער עפנטלעכער ביב-
ליאָטעק, לעמאָשל, איז דאַס ביכל דאטירט מ'ט
קוואדראטע קלאמערן 19181}. װי עס װײַזט אויס,
מיט פולער רעכט. מיט דער אָנגעדרוקטער דאטע
9 אין דער זעלבער סעריע , שול-ביבליאָטעק.
רעדאגירט דורך דער ליטעראריש-פּעדאגאָגישער
קאָמיסיע באם ייִדישידעמאָקראטישן לערער-פאריין"
האָבן מיר זיך אָנגעשטױסן ערשט פונעם נומער
2 אָן. ,דאָס קעלבל" פון מענדעלע מויכער-ספאַ-
רים רעכנט זיך אָבער אין דער סעריע אונטערן
נומער 1. ניט אױסגעשלאָסן, אז דאָס װערק דארף
גאָר שטיין אין שפּיץ פון די באשריבענע װערק פון
מענדעלע מױיכער-ספאָרים אין דאָזיקן , כראָנאָלאָי
גישן אָנצײַגער",
4 װעט אַנװײַזץ די בלעטער, פאקסימילעס
און פאַרטרעט. אז די צאָל בלעטער שפּילט א
וויכטיקע ראָל אין דער באשרײַבונג, פון איין זײַט,
און אז אין דעם פּראט איז אינעם אָנצײַגער ניט
אלץ אין אָרדענונג, פון דער אנדערער, איז גענוג
?ג. קרעסעל (1911--1986). וועגן אים אין גע-
שריבו אינעם ארטיקל ,וועגן ביכער און ביבליאָ-
גראפן". , סאָװעטיש היימלאנד", 1979, נומ. |.
? מענאשע מארגאָליס (1827--1912) -- שטעלט
מיט זיך פאָר לוט זאלמען רייזענען: ,באװוּסטער
קלאל-טוער, שריפטשטעלער און יוריסט". אים האָבן
מיר צו פארדאנקען די ערשטע איבערזעצונג פוך
פושקינס א ליד אין ייֵדישׁ --,די טעליגע פון דעם
לעבן". װעגן דעם איזן געשריבן אינעם ארטיקל
?באם אורקוואל פון דער פּושקיניאנע בא יידן"
(,סאָװעטיש היימלאנד", 1982, נומ. 9).
11
אפילע באגרענעצן זיך אויסשליסלעך מיט דער
באשרײַבונג פון נומער 13, באנד 5 וערשטער
טיילן. דאָס ווינטשפינגערל: ערשטער טייל, װוּ די
צאָל זײַטלעך איז אין דער באשרײַבונג אָנגע-
וויזן -- 293. דאָ זײַנען אפילע ניט דערמאָנט די
ערשטע זעכציק בלעטער, נומערירטע מיט לאטײַ
נישע ציפערן. װעגן זיי איז אין דער באשרײַבונג
קיין װאָרט ניט דערמאָנט. אגעוו, אף די זײַטלעך
ץ--וצאא איז געבראכט: װעגן מענדעלעס
,ווינטשפינגערל" -- פון י. נוסינאָו; אף די זײַט"
לעך !וואאא--/1וע1 - די מאננוסקריפּטן פון
,ווינטשפינגערל" -- פון א. װאָראָבײטשיק, און אפן
זײַטל אוז, {און -- װעגן דעם טעקסט פון אונד"
זער אויסגאבע.
אין עטלעכע באשרײַבונגען פעלן אָנװײַזונגען
אף דער אָנװעזנהײַט פון פּאָרטרעטן אָדער פון
פאקסימילעס. לעמאָשל, געזאמלטע װערק (נומער
3, באנד ג. מאסאָעס ביניאָמין האשלישי און
באנד 6, שלוימע רעב כאימס.
5 ועגן טיראזש. דער טיראזש פון אונדזערע
אויסגאבעס שטעלט מיט זיך פאָר א ויכטיקער
קריטערי פון דעם לייענערישן אינטערעס און פון
דער טיפּאַגראפישער מעגלעכקײַט אים צו בא'
פרידיקן. קיין טאָעסן טאָרן דאָ ניט זײַן, װײַל אויב
אנדערש, פאלסיפיצירן זיי די ביידע פאקטאָרן:
סײַ דעם לייענערישן אינטערעס און סײַ זײַן באפרי-
דיקונג. דערפאר באקומען זיך זייער פארדריסלעך
אין דעם אָנצײַגער אומפּינקטלעכקײַטן אין דאָזיקן
פּלאן. אין נומער 5 פון ,װערק פון מענדעלע מוי"
כער-ספאָרים" (מענדעלעס עפּאָכע, קיִעו, 1927)
איז אָנגעװיזן דער טיראזש 300 עקזעמפּליארן, אין
דער צײַט, װען דער בוך איז פארעפנטלעכט גע
װאָרן אין 3000 עקזעמפּליארן. אין נומער 15 (דאָס
קעלבל, כארקאָוו, 1936) איז אָנגעװיזן דער טי"
ראזש 1000 עקזעמפּליארן אַנשטאָט 6000, און אין
נומער 9 פון , ליטעראטור װעגן מענדעלע" (פינקעל
או. מענדעלע מױכער-ספאָרים, מינסק, 1939) איז
דער טיראזש ביכלאל ניט אַנגעװויזן, אין דער צײַט,
ווען ער איז פאראן אינעם בוך: 1500 עקזעמפּליארן.
6 אייניקע אלגעמיינע באמערקונען אין שי"
כעס מיטן פארנעם פונעם אָנצײַגער*. די אװטאָרן
פונעם אָנצײַגער" האָבן ניט אנטדעקט זייערע מע-
קוירים. עס לייגט זיך אָבער אפן סייכל, אז זי
האָבן זיך באגרענעצט מיט די מאָסקװער קוואלן.
לאָמיר זאָגן, מיט די פאָנדן פון דער לענין-ביבליאָי
טעק, אָדער מיט די פאָנדן פון דער , ביכער-פּאלא-
טע", אָדער מיט ביידע צוזאמען. אלנפאלס, די טע-
מע איז דורך זיי אין קיין פאל ניט אויסגעשעפּט
געװאָרן. מיר זײַנען ניט איין מאָל געקומען צו אן
אויספיר, אז אויסמײַדן די לענינגראדער עפנטלעכע
ביבליאָטעק, אירע קאטאלאָגן און אירע אויצערס
אין אזעלכע פאלן, ווען מע שטרעבט צו דער פו"
לער רעאליזירונג פון א טעמע, איז אומעגלעך.
קעדיי די דאָזיקע באהויפּטונג זאָל ניט קלינגען
גרונטלאָז, לאָמיר טאקע אַנװײַזץ -- אויב באגרע-
נעצן זיך דאָ אויסשליסלעך מיט געדרוקטע בי"
כער, -- וועלכע מאטעריאלן צו דער זעלבער טע"
מע גיט צו די לענינגראדער עפנטלעכע ביבליאָטעק.
אין דער אָפּטײלונג: ,װערק פון מענדעלע
מױיכער-ספאָרים" דארף מען צוגעבן די איבערזע"
צונג פונעם ,ווינטשפינגערל' אף אוקראיניש פון
ד. באָביר און 7ל. װאָלאָדימיראָו. מיטן ארײַנפיר"
ארטיקל פון ל. מאָטעלעװ: , שאָלאָם:יאקאָװו אברא-
מאָװיטש (דער זיידע פון דער ייִדישער ליטערא-
טור)". דער בוך איז פארעפנטלעכט געװאָרן אין
דער סעריע ,די ביבליאָטעק פון דער אלװעלטלע-
כער ליטעראטור". די פולע באשרײַבונג אף אוקי
ראיניש:
-1160 :218408-זא0ס111 זיחעמס0א2602
1 3 116064122 .1012018 מ/ז16ס
-סקחזאעהסחסם .01 12 אקעססם .21 אמּסא
--.140:60682 .21 0024 12תץ301 .82
--.ס 214 --1928 ,עאץעק41618-2 ,18ע2ן
0 24474066ג4-ם) יחה 3100
.67 פֵּא. 281180) .81611082מ1140
אין דער אָפּטײלונג ,, ליטעראטור װעגן מענ"
דעלען" דארף מען צוגעבן אף יָדיש:
קאָמפּלעקס , מענדעלע און זײַן עפּאָכע" (צום
0טן יאָרצײַט), -- קיָעװו, קולטור-ליגע, 1927. --
5 ז. -- 1000 עקז. -- (מעלוכישער וויסנשאפטלע"
כער מעטאָדקאָם באם פאָלקאָמבילד פון אורסר --
צענטראלע ייִדישע בילדביוראָ).
מענדעלע מױיכער-ספאָרים: געזאמלטע װערק/
אין נײַן בענדער. פּראָספּעקט. -- מ. קאָגיז,
51 -8 ז-- 5000 עק. - טעקסט אף
י"דיש און אף רוסיש.
העיויס אינעם 1986 האָט באוויזן צו דערשײ
נען נאָך א בוך װעגן מענדעלען, איז נייטיק אים
אויך ברענגען.
ביידער כ.;: צו דער מענדעלע-פאָרשונג. --
מ., סאָװועטסקי פּיסאטעל, 1986. -- 64 ז. -- (ביב-
ליאָטעק פון , סאָװועטיש היימלאנד"; נומ. 10 {70),
אף רוסיש:
11 260:428414 11719611601826
.2611018 3-8ם 8 380068 121602128ס10
-600:)-140/0660 21682646 110/.זץ2א 8)
5806024: 4260 :24 -- .91460610 .אעק
21008) .383 9000 -- .ס 8 -- .1939
0 110682604 164106 .680 006
.(.ז 1927 המסק80
א רעפּראָדוקציע פונעם טיטליבלאט פון דער
לינרעטץ לייגן מיר דא ב",
אעוק060) :זאאקסטט)-210/660 11612606
6)4אגאס1 עתזהמסת 8 /003486442
.110008681 . (430146 זא0ס:6806240ס
זע: מענדעלע מױכער-ספאָרים: פּראָספּעקט.
דער אויספיר;
די טעמע, געווידמעט , מענדעלע מויכער-ספאָי
רימס װערק און ליטעראטור װעגן מענדעלען, דער-
שינענע אין סאָוועטנפארבאנד" פאָדערט א װײַטער-
דיקע פאָרזעצונג.
ל; שומסקי,
לענינגראד
*ף
פֿוגליציסטיק
ראסיזם: 2צ/5/) מתן 41712406
אומבאשטרײַטבארע פאקטן פון דער הײַנטיקער אמעריקע זײַנען א באװײַז, אז פשא איז א לאנד
פון ראסיזם און פון אכזאָריעסדיקער עקספּלואטאציע. קימאט 50 מיליאַן נעגערס, אינדיאנער, עסקי-
מאָסן, שפּאניש-שפּראכיקע אמעריקאנער , טשיקאנאָס', פּוערטאָריקאנער, װי אויך אָפּשטאמיקע פון
אזיאטישע לענדער, װערן עקספּלואטירט אלס בירגער פון צווייטן סאָרט.
אויסבאהאלטן די דאָזיקע רעאליעס װעלן נישט קענען ניט די אָפיציִעלע פּראָפּאגאנדע, ניט די
באמיונגען פון די מעלוכישע דינסטן.
צענדליקער מיליאָנען אמעריקאנער מיט ניט קיין װײַסער הויט װערן דיסקרימינירט, זיי לעבן
אין אַרעמקײַט און אומרעכט. מע נעמט זיי אָן אף ארבעט די לעצטע און מע באפרײַט זי פון דער
ארבעט די ערשטע. זיי באקומען פאר אן אלציינער מיט די װײַסע מי אן אומפארגלײַכלעך קלענערן
ארבעטלוין.
אין די איצטיקע באדינגונגען פון ערנסטע עקאָנאָמישע אופטרייסלונגען, פון ריזיקער ארבעטלאַ-
זיקײַט און אינפליאציע, באװאָפענונג-געיעג און , פּסיכאָלאָגישער מילכאָמע" קעגן די קויכעס פון
סאָציָאליזם און פּראָגרעס וואקסט אויס פאר די רעגירנדיקע קרײַזץ פון פשא די באדײַטונג פונעם
ראסיזם.
מיטן קומען צו דער מאכט פון דער רייגאן-אדמיניסטראציע, וועלכע רעפּרעזענטירט די אינטע-
רעסן פון די אמערסטן רעאקציאָנערע קרײַזן פון פשא, האָט דער מאצעוו פון די קאָלירהויטיקע אמע-
ריקאנער זיך נאָך מער פארערגערט. ס'איז דערגאנגען דערצו, אז עס װערן אונטערגענומען פּרוּוון
איבערצוקוקן די געזעצן און די באשטימונגען, וועלכע רעדן פונדעסטוועגן, כאָטשבי אף פּאפּיר, ועגן
אײַנפירן גלײַכבארעכטיקונג, אומאָפּהענגיק פונעם הױט-קאָליר. באזונדערס װערן אָפטער די אינטרי"
געס פון די ראסיסטן קעגן דעם געזעץ װעגן דער גלײַכבארעכטיקונג פון די נעגערס און די װײַסע,
וועלכער איז אַנגענומען אין 1964.
אין דער אלגעמיינער אטמאָספער פון עקאָנאָמישער יערידע און פּאַליטישער רעאקציע פירט די
רייגאן-אדמיניסטראציע גלײַכצײַטיק אף צוויי פראָנטן דעם קאמף קעגן די דעראָבערונגען און רעכט
פון דער קאָלירטער באפעלקערונג. פון איין זײַט, דערשלאָגט זי זיך א פארקלענערונג פונעם בוד
זשעט, בייס וועלכער די ערשטע קאָרבאָנעס זײַנען די נאציאָנאלע מינדערהײַטן; פון דער צװייטער
זײַט, סטארעט זי זיך האמעווען, אויב ניט אָפּשטעלן, דעם פּראָצעס פון , דעסעגרעגאציע".
די פּראקטישע פארווירקלעכונג פון דער וויסנשאפטלעך-טעכנישער רעװאָליוציע אין די באדינ-
גונגען פון דער קאפּיטאליסטישער פּראָדוצירונג און פון דער פארשארפונג פונעם קאָנקורענטן-קאמף
דערפירט צו דעם, אז עס װערן פארמאכט טױיזנטער אונטערנעמונגען און צעכן און מע זאָגט אָפּ
מאסנװײַז פון דער ארבעט. דער מאצעוו פון די נאציאָנאלע מינדערהײַטן אין פשא פארערגערט זיך
דערמיט, װאָס הויפּטזאכלעך זײַנען זי פארנומען אין אזעלכע מינים פון דער אינדוסטריעלער פּראַי
דוצירונג, װי אװטאָמאָביל-בױונג, מעטאלורגישע אינדוסטריע, ארויסלאָז פון גומיטעכנישע ארטיקלען,
דה. גראָד דאָרט, װוּ עס האָבן אמערסטן אָפט אן אָרט לאָקאוטן. אזוי אז טראָץ די באהויפּטונגען
פון די בורזשואזע אידעאָלאָגן, שוואכט ניט אָפּ דער וויסנשאפטלעך-טעכנישער פּראָגרעס, נאָר פאר"
קערט, ער פארשטארקט די ראסן-דיסקרימינאציע אין פשא.
דער הערשנדיקער קלאס באטראכט די ראסך-אונטערדריקונג, די דיסקרימינאציע און סעגרעגא-
ציע װי א מיטל צו באקומען צוגאָבלעכע רעװאָכים און װי א וועזנטלעכן אינסטרומענט פון פּאַלײ
טישער און אידעאָלאָגישער געוועלטיקונג.
די שווארצע זײַנען מער פון אלע פארנומען אף נידעריק-באצאַלטער ארבעט, זי באטרעפן א
פינפטכיילעק פון די ניט-קוואליפיצירטע ארבעטער אין דער אינדוסטריע פון פשא, מער פון א העלפט
פון אלע פארנומענע אין דער שטוב-ארבעט. אף הויך-באצאָלטער ארבעט זײַנען שווארצע פארנומען
143
ביז גאָר װינציק. זיי בילדן אויס װייניקער פון 3 פּראָצענט ארכיטעקטאָרן, דאָקטוירים, אדמיניסטרא"
טיווע טוער, זשורנאליסטן, װייניקער פון 2 פּראָצענט יוריסטן, אינזשעניערן.
קימאט א העלפט פון אלע פרעמדשפּראכיקע ארבעטער איז פארנומען מיט ניט-קוואליפיצירטער
און ווייניק-קוואליפיצירטער ארבעט.
אפילע לויט אָפיציִעלע סטאטיסטישע אָנצײַגערס, איז ניט שװער זיך איבערצײַגן, אז די קאָי
לירהויטיקע אמעריקאנער זײַנען קאָנצענטרירט אין די געביטן מיט דעם סאמע העכסטן ניװאָ פון
ארבעטלאָזיקײַט און אין די אונטערנעמונגען מיט א נידעריקסטן ארבעטלוין. די אָפיציִעלע סטאטיס"
טיק פון פשא פאלסיפיצירט גאנץ אָפט די עמעסע זאכלאגע. אזוי, לעמאָשל, האָט אין יאָר פון דעם
0טן יוביליי פון פשא (1976) די ארבעטלאָזיקײַט צװישן די שווארצע דערגרייכט ניט 13,3 פּראַי
צענט, װי עס האָבן באהויפּטעט די אָנגאבן פונעם ארבעטס-מיניסטעריום, נאָר 25,4 פּראָצענט, -- אזא
ציפער האָבן באוויזן די פאָרשונגען פון דער עלטסטער נעגער-אָרגאניזאציע, דער ,נאציאָנאלער שטאָ-
טישער ליגע".
די קאָלירהויטיקע אמעריקאנער האָבן ניט קיין צוטריט צו א קואליפיצירטער מעדיצינישער
באדינונג. און ס'איז קיין װוּנדער ניט, װאָס זיי לעבן אף 6 יאָר װייניקער פון די װײַסע, און די קי1י
דער-שטערבלעכקײַט איז בא זיי קימאט אין צוויי מאָל העכער.
נאָך ערגער איז די לאגע פון די אינדיאנער, בא וועלכע ס'איז דער סאמע נידעריקער לעבנס"
דויער אין לאנד (43 יאָר), און דאָס קראנק װערן אף טובערקוליאָז, לעמאַשל, איז אין 8 מאָל העכער,
איידער בא די װײַסע.
איינער פון די הימלשרײַענדיקע אנטפּלעקונגען פון דעם גענאַציד קעגן דער קאָלירהויטיקער
באפעלקערונג אין פשא איז געווען די ווילקירלעכע סטעריליזאציע פון די פרויען בא די נאציאָנאלע
מינדערהײַטן. גאנץ אָפט צווינגט מען זיי אונטערשרײַבן א העסקעם אף סטעריליזאציע אונטער דער
דראָונג, אז אין קעגנפאל װעלן זיי פארבלײַבן אָן מיטלען פון סאָציָאלער באזאָרגונג. און אין די
שפּיטאָלן דערשלאָגט מען זיך געוויינלעך אזא האסקאָמע בא די פרויען, װען זיי געפינען זיך אוני
טער דער ווירקונג פון נארקאָז. לויט די אָנגאבן פון דער אמעריקאנער פּרעסע, איז אין פשא סטע"
ריליזירט געװאָרן א פערטל פון אלע נעגערטעס, א דריטל פּוערטאָריקאנקעס און 24 פּראָצענט אי
דיאנקעס פון אזא עלטער, וען זי קאָנען געבוירן קינדער.
אין רעזולטאט פון דער פארווירקלעכונג פון דער ,עקאָנאָמישער פּראָגראם" פון דער ריגאך
אדמיניסטראציע האָבן מער פון אלע געליטן 25 מיליאָן נעגערס, באזונדערס יענע, װאָס לעבן אזי
אויך אין אָרעמע געטאָיבאדינגונגען. אוב אין 1980 האָבן זיך גערעכנט פאר אָרעמעלײַט א דריטכייי
לעק פון די אמעריקאנער נעגערס, ציילן זיי הײַנט שוין 42 פּראָצענט. עקספּערטן האלטן, אז אינגיכן
װעט די אָרעמקײַט ארומכאפּן א העלפט פון דער נעגער-באפעלקערונג אין פשא.
נאָך איין סטאטיסטישער בײַשפּיל פון דער דורכגעזאפּטער מיט ראסיזם אמעריקאנער געזעל-
שאפט: פארן צײַטאָפּשניט פון 1960 ביז 1985 האָט די צאָל זעלבסטמאָרדן צװישן די שווארצהויי
טיקע אמעריקאנער זיך פארגרעסערט מער װי אין דרײַ מאָל,
און אָט ויאזוי די צײַטונג , אואָל-סטריט דזשאָרנעל" באשרײַנט די לאגע אין ליבערטי-סיטי,
אין דער נעגער-געטאָ פון מאיאמי, װוּ ס'האָט אין 1980 אופגעפלאקערט אן אופשטאנד קעגן דער
אומדערטרעגלעכער אָרעמקײַט און ראסיזם: ,האנאם עס זײַנען שוין אָפּגעראמט געװאָרן די פארבליי
בענע נאָכן בונט שטיינער און אש, וערן די פארברעכערישקײַט און ארבעטלאָזיקײַט פארהיט אף צו
א הויכן ניװואָ און זיי האלטן אין איין וואקסן. די נעגערס קוקן, װי פריִער, אף דער פּאָליצֵיי, װי אף א
ראָצכישער אָקופּאציע-ארמיי...*
דער פּרעזידענט פון דער דאָרעם-קריסטלעכער אסאָציאציע דזשאָזעף לאָוערי האָט מיט רעכט
אָפּגעשאצט די ,רייגאנאָמיק" װי א נײַע אטאקע אפן לעבן פון די שוארצהויטיקע. איינס פון די
סאמע הארבע מיטלען פון דער רייגאנאָמיק זײַנען די נײַע קלאָלים פון אײַנאָרדענען זיך אף ארבעט,
וועלכע דער ארבעטס-מיניסטעריִום האָט פארעפנטלעכט דעם 25 אוגוסט 1981. אין העסקעם מיט
די דאָזיקע קלאָלים, איז די פראגע געשטעלט אזוי: ,אוב איר זײַט א קאָרבן פון דיסקרימינאציע אָדער
אן ארבעטלאָזער, װעט אײַך אויסקומען שאָלעם מאכן מיט אײַער לאגע און פארבלײַבן אף יענעם
טרעפּל פונעם סאָציאלן לייטער, אף וועלכן איר געפינט זיך איצט".
אין רעזולטאט װערן דרײַ פערטל פון די קאָמפּאניעס, װועלכע קאָאָפּערירן זיך מיט דער רע"
גירונג, פאקטיש באפרײַט פון די אנטידיסקרימינאציע-פאָדערונגען באם אָנעמען אף ארבעט קאָליר-
הויטיקע און פרויען.
דאָס װײַסע הויז האָט אויך ליקווידירט די קװאָטע-סיסטעם באם אופנעמען אף ארבעט פאָרי
שטייער פון די נאציאָנאלע מינדערהייטן אף די אונטערנעמונגען און פירמעס, וועלכע באקומען בא"
שטעלונגען פון דער פעדעראלער רעגירונג. אָנהײבנדיק פון יאנוואר 1928, האָט דער באדינג װעגן
אַבליגאטאָרישן אופנעמען אף ארבעט אָנגעהויבן פונקציאָנירן בלויז אין די אונטערנעמונגען, װוּ עס
ארבעטן ניט װייניקער פון 250 מענטשן. אזויארום, האָט די צאָל פּאַדריאדטשיקעס, אף וועלכע עס
פארשפּרייט זיך דער געזעץ װעגן בירגערלעכע רעכט, זיך פארקלענערט מיטאמאָל אף דרײַ פערטל.
אין 1981 איז אין וואשינגטאָן פארעפנטלעכט געװאָרן א באריכט פון דער אמעריקאנער קאָמי
סיע איבער בירגערלעכע רעכט (,דער געזעץ װעגן ואלרעכט. ניט דערגרייכטע צילן). אין אים
ווערן געבראכט אייניקע יעדיִעס װעגן דיסקרימינאציע לויטן ראסן-סימען בייס די וואל-קאמפּאניעס:
9--1 144
קינפטלער מארק שאגאל
צום 100-טן געבורטסטאַג
װײיניק באװוסטע װערק פונעם גרויסן מײַסטער, וועלכע געפינען זיך אין סאָוועטנפארבאנד
דער רויטער זאָקן. 1914. מעלוכישער רוסישוער מוזיי
רינסטנעד כאדק =ע:על
= 6 : :
אס יזוא יזייעק ; שי
ידדא זי '
== 3 חילחדא דהרי))
א
,טא הי אט
א כאסענע. 1914 -- 1916.
מעלוכישע טרעטיאקאָוויגאלעריי
מע באָדט דאָס קינד. 1916.
פּסקאַװער בילדער-גאלעריי
אװטאָפּאָרטרעט. 1914.
זאמלונג פון ג. קאָזינצעווס אלמאַנע,
מאָסקװוע
אף דער דאטשע. 1911 (?).
מוזיי פון פריוואטע קאַלעקציעס.
זאמלונג פונעס אקאדעמיקער א. אברא-
מיאן, יערעוואן
אלד וזודב +
יס * ". +' *'
יי זי --י-יסאז * . *
דרי ), ,
זי זי ר 6+'
ייד 6 - ח . ייד
ז *
יי =" 7ו, =.
לאנדישן. 1916.
מעלוכישע טרעטיאקאָוו-גאלעריי
גרינע פארליבטע. 1914.
זאמלונג פון אבראם עפראָס,
מאָסקווע
-- די שווארצהויטיקע אמעריקאנער באטרעפן 47 פּראַצענט פון דער 200-טויזנטיקער באפעל-
קערונג פון דזשעקסאָן (שטאט מיסיסיפּי), אָבער קיין איין מאָל אין דער געשיכטע פון דער שטאָט
איז זייער פאָרשטייער ניט אויסגעװיילט געװאָרן אין באשטאנד פונעם שטאָט-סאָװעט.
-- אינגאנצן גענומען זײַנען אין פשא פאראן 26 פּראָצענט אײַנװױנער מיט א טונקעלער הויט.
זי פארנעמען סאכאקל 5 פּראָצענט פון די אויסוואל-פּאָסטנס.
-- די ענדערונג פון די גרענעצן פון די װאליקרײַזן, װעלכע װערט דורכגעפירט נאָך דער
ציילונג פון 1980, ניט נאָר זי פארפעסטיקט די דאָזיקע לאגע, נאָר פארערגערט זי באדײַטנדיק,
װײַל אלע קאָרעקטורן װוערן געמאכט ניט צוגונסטן דער קאָלירהויטיקער באפעלקערונג.
לויטן באריכט, וועלכן ס'האָט צוגעגרייט די ,נאציַאָנאלע שטאָטישע ליגע', שטײַגט איבער די
ארבעטלאַזיקײַט צװישן די אפּראָיאמעריקאנער אין צװויי מאָל דעם ניװאָ פון ארבעטלאָזיקײַט צװישן
די װײַסע און כאטרעפט 25 פּראָצענט, און צװישן דער נעגערשער יוגנט איז זי ביכלאל אומגעהייער
גרויס -- העכער 60 פּראָצענט.
מער פון 70 פּראָצענט ארבעטלאָזע נעגערס באקומען ניט קיין הילף יט ארבעטלאָזיקײַט.
ארום 60 פּראַצענט אָרעמע נעגער-מישפּאָכעס זײַנען אָפּגעזאָגט פון פעדעראלער הילף. א העלפט פון
אלע נעגער-מישפּאַכעס באקומען ניט קיין מעדיצינישע באדינונג.
,איך האלט, אז די שטאנדפּונקטן פונעם פּרעזידענט רייגאן און פונעם קויקלוקס-קלאן זײַנען
אידענטישע לויט דער מערהײַט פראגן", -- האָט דערקלערט דער , אימפּערישער מעכאשעף" פון אָט
דער אָרגאניזאציע פון די אמעריקאנער ראסיסטן ביל אויִלקינסטאַן. ארויסטרעטנדיק אף א מיטינג
אין דער שטאַט סטאָקברידזש (שטאט דזשאָרדזשיא), האָט ער מיט באפרידיקונג אונטערגעשטראָכן,
אז די פאָרגעלייגטע מיצאד רייגאנען מאָסמיטלען, װאָס זײַנען געריכטעט צו פארקלענערן די סאָי
ציאלע פּראָגראמען און אָפּשטעלן די געמיינזאמע לער פון װײַסע און שווארצהויטיקע אמעריקאנער,
ווערן קעסיידער באגלייט מיט , דערקלערונגען אינעם גײַסט פון קויקלוקס-קלאן".
,די שוידערלעכע רעאליטעט באשטייט אין דעם, -- האָט געשריבן די צײַטונג ,װאשינגטאָן
פּאָסט", -- װאָס די איצטיקע אדמיניסטראציע סטימולירט, סובסידירט און פארטיידיקט דעם ראסיזם.
די אלץ שטארקערע קאָנסערוואטיווע טענדענצן אינעם לאנד סטימולירן די סימפּאטיעס צו די קר
קלוקס-קלאנאָווצעס און צו אנדערע עקסטרעמיסטישע אָרגאניזאציעס". אף אזא פרוכטבארן באָדן האָט
שארף זיך אקטיוויזירט די טעטיקײַט פון די פאשיסטיש געשטימטע אולטרא-רעכטע אָרגאניזאציעס.
דאָס זײַנען -- ,די דזשאָן בערטש-געזעלשאפט", , די שװײַגנדיקע ברודערשאפט", די גרופּעס ,אָרדעי
נונג", ,אריִער נאציע" און אנדערע.
,די פארייניקטע לינטש-שטאטן" -- אזוי האָט אָנגערופן זײַן לאנד אין אָנהײב פונעם אא יה.
מארק טווען. אין די הײַנטיקע פארייניקטע שטאטן טרעפן שוין לינטש-געריכטן זעלטן. עס פלאקערן
אָבער, װי פריִער, ציילעמס -- א װאָרענונג און א דראָונג מיצאד די ראסיסטןיקויקלוקס-קלאנאָווצעס,
געווענדט צו די ,ניגערס", , שווארצהויטיקע" און אנדערע קאָליריקע. עס זײַנען אָפּטער געװאָרן די
העפקיירעס קעגן די נעגערס און אנדערע נאציאָנאלע און ראסױמינדערהײַטן, װעלכע טרעטן ארויס
פאר זייערע רעכט.
אין לונעוויל (שטאט קענטוקי) האָט מען אף א כײַיִשן אויפן געשלאָגן אינמיטן העלן טאָג צװויי
פרויען, אקטיוויסטקעס פונעם אליאנס קעגן ראסיזם און פּאָליטישע רעפּרעסיעס. די אָנפאלנדיקע
האָבן אויסגעשריען שמוציקע ראסיסטישע זידלערײַען, געדראָט מיט נעקאַמע מיצאד קויקלוקסיקלאן.
אזעלכע , קלײניקײַטן" אין די הײַנטצײַטיקע פארייניקטע שטאטן זײַנען פארעגיסטרירט אין די הוני
דערטער. עס טרעפן אָבער -- און ניט זעלטן -- , גרעסערע זאכן".
מיט עטלעכע יאָר צוריק האָבן דערשיטערט די גאנצע װעלט פילצאָליקע האריגעס פון נעגערשע
קינדער אין אטלאנטא, דער הױפּט:שטאָט פונעם שטאט דזשאָרדזשיֵא. די האריגעס זײַנען געװען
שוידערלעכע און לאכלוטן זינלאָזע פאר מענטשן געויינלעכע. אָבער פאר די אולטראיראסיסטן איז
דאָ געווען א זין: אָנשרעקן די נעגערס און אנדערע נאציאָנאלע מינדערהײַטן אין פשא, דערשטיקן
מיט די גרוילן פון טעראָר זייער וואקסנדיקן זעלבסטבאװוּסטזײַן.
צי ניט דער זעלבער זין איז באשטאנען אויך אין דער אכזאָריעסדיקער באָמבארדירונג פון א
וויןהויז אין פילאדעלפיע? אינעם פלאם פון נאפּאלם זײַנען פארברענט געװאָרן נעגער-מישפּאָכעס
צוזאמען מיט די קינדער. זיי האָבן קיינעם ניט דערהארגעט און אפילע קיינעם ניט געדראָט. זייער
גאנצע שולד איז באשטאנען אין דעם, װאָס זיי האָבן אופגעהערט גלייבן אין דער אמעריקאנער קאָני
סטיטוציע, וועלכע איז אָנגענומען געװאָרן טאקע דאָרט, אין פילאדעלפיע, קימאט מיט צוויי הונדערט
יאָר צוריק. און וען זיי האָבן אופגעהערט צו גלייבן, האָבן זיי געשאפן א סעקטע, װעלכע װיל ניט
האָבן קיין שום געמיינזאמס מיט דער געזעלשאפט פון אונטערדריקונג, צװיִעס, ראסיזם. די סעקטע
איז, אגעוו, געשאפן געװאָרן אין פולן העסקעם מיט די קלאָלים פון דער קאָנסטיטוציע פון פשא.
דעם 45-יאָריקן נעגער דזשאָן כאריס, וועלכער שמאכט שוין 16 יאָר אין דער טפיסע, האָט מען
ארײַנגעװאָרפן אהין בלויז דערפאר, װײַל זײַן געזינד איז אויװוער געװען אף די ניט-געשריבענע גע"
זעצן פונעם ראסיסטישן דאָרעם פֿון פשא און זיך באזעצט אינעם װײַסן קווארטאל פון דער שטאָט
בירמינגעם (שטאט אלאבאמא). א פאָרמעלער ארגומענט, קעדיי זיך צערעכענען מיט אים, איז גע"
װאָרן די פאבריצירטע באשולדיקונג אין גנייווע.
145
אָט איז בלויז איינער פון די הונדערטער אינצידענטן, װעלכע באװײַזן, װי כוצפּעדיק און אָן
צערעמאָניעס עס באגייען זייערע רעציכעס קעגן די קאָלירהוטיקע די ראסיסטן פון דער , דעמאָקרא-
טישער" אמעריקע. אין שטעטל גאָווארד-ביטש, װאָס געפינט זיך אין דעם ני-יאָרקער ראיאָן קויַנז,
האָט א גרופּע פאשיסטיש געשטימטע יונגען זיך ארופגעװאָרפן אף דרײַ נעגערס און אָנגעהױבן זי
שלאָגן מיט בײסבאָל-פלאָקנס. און װען יענע האָט זיך אײַנגעגעבן ארױסרײַסן זיך, האָט מען זי
נאָכגעיאָגט אף אװטאָמאָבילן. דעם 23-אָריקן מײַקל גריפיט איז מען איבערגעפאָרן אף טױט, די
אנדערע צוויי באָכערים האָבן באקומען שווערע װונדן. דאָס איז געשען דעם 22 דעקאבער 1986.
דער אמעריקאנער זשורנאל ,יונײַטעד סטייטס ניוס ענד אואָרלד ריפּאַרט" האָט אין דעם נומער
פארן 24 נאָיאבער 1986 אָנגעשריבן װעגן ,א נײַער רונדע פון ראסיסטישע כוליגאנערײַען קעגן די
אָפּשטאמיקע פון אזיע". בלויז אין דעם שטעטל אָקלענד אין קאליפאָרניע זײַנען, אָנהײבנדיק פון
יאנוואר 1985, באקומען געװאָרן 50 מיטיילונגען װעגן מינדלעכע באליידיקונגען אָדער פיזישע אָנ-
פאלן אף די אָפּשטאמיקע פון דאָרעם-מיזרעך-אזיע.
איינעם פון זי האָט מען דערשאָסן, עטלעכע האָט מען געשלאָגן, און א מעובערעסע פרוי האָט
מען א שטורכע געטאָן אין בויך. אין וואשינגטאָן איז מען ,אָנגעפאלן אף 11 קלייטלעך, װעלכע
געהערן צו קאַרײער, און פארװאָרפן זיי מיט צינד-באָמבעס'. העכער פינף מיליאָן אמעריקאנער פון
אזיאטישער אַפּשטאמונג פילן זיך ,װי זיי װאָלטן געזעסן אף א װולקאן", אנערקענט די באװוסטע
בורזשואזע װאַכנשריפט.
| דער אמעריקאנישער סאָציאָלאָג ר. פארלי האָט ארויסגעפירט דעם , אינדעקס פון ראסן-סעגרע-
גאציע". אין טשיקאגאָ און דעטראָיט, לעמאָשל, איז דער אינדעקס פון סעגרעגאציע פאר די שווארצ-
הויטיקע אמעריקאנער גלײַך צו 88. דאָס באטײַט, אז 88 פּראַצענט פון דער נעגער-באפעלקערונג
פון די דאָזיקע שטעט לעבן אין די אויסגעטיילטע פאר זיי געטאָס, באזוכן לערן-אנשטאלטן, שפּיטאָלן,
מאגאזינען, קאפעען ,, פאר שווארצע". אין ניװײיאָרק באטרעפט אָט דער צײַגער 81 פּראָצענט, אין
וואשינגטאָן -- 70 פּראָצענט. עטװאָס נידעריקער, אָבער אויך א גאנץ הויכער, אין דער אינדעקס
פאר די שפּאניש-שפּראכיקע אמעריקאנער.
דעם 17 יאנוואר הײַנטיקס יאָר האָבן ארום 400 צעיושעטע ראסיסטן אראָפּגעריסן דעם , מארש
פאר ברידערלעכקייט, װועלכער װערט דורכגעפירט אין אָנדענק פונעם אַנגעזעענעם קעמפער פאר
ברידערלעכע רעכט פון די אמעריקאנער נעגערס מארטין ליוטער קינג. מיט אויסגעשריען ,די
מאכט -- די װײַסע!" זײַנען זיי אָנגעפאלן אף די פרידלעכע מאניפעסטאנטן, וועלכע האָבן געטראָגן
לאָזונגען מיט אופשריפטן: ,װײַסע און שווארצע זײַנען ברידער".
א פּאָליטיק פון צעיושעטן ראסיזם, פאקטיש א פּאָליטיק פון גענאַציד, פירן די רעגירנדיקע
קרײַזן פון פשא דורך בענעגייע דער אַרטגעבירטיקער באפעלקערונג פון אמעריקע -- די אינדיאנער.
אוב אין פּעריאָד פון דער װײַסער קאָלאָניזאציע פון אמעריקע זײַנען געװען אף דער טעריטאָריע
פון די איצטיקע פארייניקטע שטאטן קאָרעװ 15 מיליאָן מענטשן פון אָט דעם פּאָלק, ציילן זיי הײַנט
ניט מער פון 600 טויזנט. זיי לעבן אין 260 רעזערוואציעס, וועלכע זײַנען ענלעך אף קאָנצענטרא-
ציע-לאגערן.
דער ניװואָ פון דער ארבעטלאָזיקײַט צװישן די אינדיאנער שטײַגט איבער דעם אלגעמיין'נאציאָד
נאלן (װי באװוּסט -- א גאנץ הויכער ניװאָ) אין 6--7 מאָל און באטרעפט צװישן דער ארבעטספעי-
קער באפעלקערונג מער פון 60 פּראַצענט, אין באזונדערע רעזערוואציעס -- 75 פּראָצענט. דאָס קע"
סיידערדיקע ניט-דערעסן פירט צו א פיזישער אויסצערונג פון די מענטשן, באזונדערס פון קינדער
און מינדעריעריקע. דערפון דרינגט די גרויסע צאָל כאלאָיִם מיט שווערע כראָנישע קראנקהײַטן, א
הויכע שטערבלעכקײַט צװישן די קינדער: 22 טױיטן אף טויזנט געבורטן. אין די געבורט-הײַזער איז
זייער שלעכט מיט ערטער פאר די קימפּעטאָרנס, אין רעזולטאט דערפון געבוירן 43 פּראָצענט פון
זי אין זייערע װוין-כאלופּעס, אָן קיין שום מעדיצינישער הילף, אין אנטיסאניטארע באדינגונגען.
דער דורכשניטלעכער לעבנסדויער פון די אינדיאנער איז סאכאקל 43 יאָר.
העכער 90 פּראַצענט פון אלע הײַזער אין די אינדיאנישע רעזערוואציעס אנטשפּרעכן ניט די
סטאנדארטן פון װוינונגען. ארום 100 טויזנט מישפּאַכעס לעבן אין האלביכאָרעװע כאלופּעס און
אפילע אין פארװאָרפענע אלטע אװטאָמאָבילן. די האכנאָסע פון א מיטעלער אינדיאנישער מישפּאָכע
איז אין 4--5 מאָל א קלענערע פונעם אלגעמייך"נאציאָנאלן, און דער לעבנס'ניװאַָ פון קימאט א
העלפט אינדיַאנער אין אין פיל מאָל נידעריקער פון דער אזויגערופענער ,שװעל פון אַרעמקײַט".
די אקטיווע קעמפער פאר בירגערלעכע רעכט פון די אינדיאנער אין פשא װערן אכזאָריעסדיק
פארפאָלגט מיצאד די מאכט-אָרגאנען. אין 1973 איז דערטרונקען געװאָרן אין בלוט דער אופשטאנד
פון די אינדיאנער אין דער רעזערוואציע װוּנדער ני. צו א צװײימאַליקער לעבנסלאנגער טפיסע האָט
מען פארמישפּעט איינעם פון די לידערס פון דער באוועגונג פון די אמעריקאנער אינדיאנער לעאָנארד
פּעלטיִער, די אקטיוויסטקע פון אָט דער באוועגונג אנא אקואָש איז דערהארגעט געװאָרן.
קיין שום װערט האָבן אויך ניט די רעכט פון די אמעריקאנער עסקימאָסן, וועלכע זײַנען, װי
די אינדיאנער, אַרטגעבירטיקע טוישווים פון אמעריקע. בא זיי נעמט מען אויך צו זייער דוירעסדיקע
ערד. די עסקימאָסן שטארבן אויס.
קאַרבאָנעס פון דער סיסטעם פון ראסיזם און עקספּלואטאציע זײַנען די שפּאניש-שפּראכיקע אמע-
ריקאנער, וועלכע ציילן אין פשא ארום 15 מיליאָן נעפאשעס. אף דער אזויגערופענער , פרײַ זיך אָנ-
16
;העלפט מיר! איך בין אן עמיגראנטקע אָן
בירגערשאפט און פּענסיע!"
ניוייאָרק. הארבסט אין בעטערי-פּארק
וואשינגטאָן. , איך בין א בלינדער. העלפט
מיר, און גאָט װעט אײַך העלפן. א דאנק!"
פאָטאָ -- וו. אכלאָמאָװו
17
געשלאָסענער" צו די פארייניקטע שטאטן טעריטאָריע פון פּוערטאָידיקא איז דערגאנגען דערצו, אז
די אמעריקאנער ראסיסטן האָבן סטעריליזירט א דריטכיילעק פרויען אין עלטער פון 20 ביז 49 יאָר.
אין פשא וערן פאקטיש אונטערדריקט אף א ראסעון און נאציאַנאלן אויפן אויך מיליאָנען
אָפּשטאמיקע פון אזיע, באזונדערס כינעזער, אינדוסן, פיליפּינער, וויעטנאמער, קאָרײער, טאילענדער.
וועגן דעם זאָגט איידעס זייער אומפארגלײַכלעך נידעריקער לעבנסיניװאַ, די שווערע װוינונגססבאדיני
גונגען, די ארבעטלאָזיקײַט, דער נידעריקער ניוואָ פון בילדונג און קוואליפיקאציע. די פילצאָליקע
באגרענעצונגען אין דער פּראָדוצירערישער, שטייגערישער און קולטור-ספערן.
אף אָט דעם פאָן איז פארשטענדלעך דער עקספּאָרט פונעם ראסיזם מיצאד די רעגירנדיקע
קרײַזן פון פשא, די שטיצע פון די ראסיסטישע רעזשימען און פונעם אפּארטעיד אין דער דאָרעם"
אפריקאנישער רעפּובליק, דער פאקט, װאָס די פשא האָבן ניט ראטיפיצירט די אונאָדקאָנװענצן, וועלכע
זײַנען געריכטעט קעגן ראסיזם.
מע טאָר אויך ניט פארגעסן װעגן דער ענגער פארבינדונג פונעם אמעריקאנער מיליטאריזם
מיטן ראסיזם. אנדזשעלא דעוויס האָט אָפּנעמערקט, אז דער װוּקס פונעם קריגסיבודזשעט אף אײן
מיליארד דאָלאר באטײַט, אז 13 טױיזנט שווארצהויטיקע האָרעפּאשניקעס האָבן פארלאָרן זײיערע
ארבעטס-ערטער.
די ליבעראל-בורזשואזע האַפענונגען אף א בעהאדראָגעדיקער אינטעגראציע פון די שוארצע
אמעריקאנער און פון אנדערע נאציאָנאלע מינדערהײַטן אין דער געזעלשאפט פונעם לאנד זײַנען
צעװוייעט געװאָרן דורך דער קאפּיטאליסטישער רעאליטעט פון די הײַנטצײַטיקע פארייניקטע שטאטן.
ווידער האָט זיך באשטעטיקט לענינס דעפיניציע װעגן דעם, אז באם קאפּיטאליזם איז פּראקטיש
אומעגלעך צו פארניכטן דעם נאציאָנאלן יאָך.
א כאראקטעריסטישער שטריך פון אמעריקע איז דער ראסיזם אין דער בילדונגיספערע. די פּרײ
וואטע שולן, װוּ דער סכארלימעד איז א הויכער (ניט זעלטן 5--7 דאַלאר א יאָר), זײַנען ,װײַסע
לערן-אנשטאלטן". אָבער אפילע די מעלוכישע שולן האָבן אין די לעצטע יאָרן אָנגעהױבן בוילעט זיך
טיילן אף ,װײַסע", אין יענע ראיאָנען, װוּ עס לעבן מער אָדער װייניקער פארמעגלעכע װײַסע אמערי"י
קאנער, און , שווארצע", דאָרט, װוּ עס לעבן נעגערס. אזויארום, װערן די שולן אזעלכע, װי זי זײַנען
געווען ביזן אָנעמען אין 1964 דעם געזעץ ועגן בירגערלעכע רעכט, וועלכער האָט צום ערשטן מאָל
(!) געמאכט געזעצלעך אף פּאפּיר -- די גלײַכהײַט פון די נעגערס מיט די װײַסע אמעריקאנער. אין
העסקעם מיט אָט דעם געזעץ האָט דאָס איבערפירן די שילער מיט אװטאָבוסן פון די נעגערשע שולן
אין ,װײַסע" געדארפט -- טעאָרעטיש -- גאראנטירן די גלײַכע מעגלעכקײַטן אין געביט פון בילדונג.
אינדערעמעסן אָבער איז די דאָזיקע קאמפּאניע דורכגעפאלן, װײַל זי האָט ארומגעכאפּט סאכאקל
0 טיזנט שילער פון די 40 מיליאָן (װײיניקער פון 2 פּראָצענט). דער פּרעזידענט פון פשא האָט
אנערקענט דעם דורכפאל און האָט... אינגאנצן ליקווידירט די סיסטעם פון איבערפירן שילער!
די שולן, אין װועלכע עס לערנען זיך הויפּטזאכלעך קאָלירהויטיקע, געפינען זיך געוויינלעך אין
כאָרעװע געבײַדעס און דער ניװאָ פון אונטעריכטן איז דאָרט פיל נידעריקער, איידער אין די שולף,
װוּ עס לערנען זיך הויפּטזאכלעך װײַסע. אין פארבינדונג דערמיט װערט קלאָר, פארװאָס 40 פּראָ
צענט שווארצע אמעריקאנער, 50 פּראָצענט אינדיאנער און 55 פּראַצענט אמעריקאנער פון מעקסיקא"
נישן אָפּשטאם ווארפן די שוֹל, ניט פארענדיקנדיק זי, און באקומען ניט דעריבער קיין רעכט אף א
מער אָדער װייניקער , אָנשטענדיקער" ארבעט.
אין יאנוואר 1982 האָבן דער יוסטיץ- און פינאנץ-מיניסטעריומס דערקלערט, אז די רעגירונג
ועט אף װײַטער ניט נעמען קיין שטײַערן בא די פּריוואטע לערן-אנשטאלטן, וועלכע האָבן זיך אָפַּי
געזאָגט אופצונעמען נעגערס. אָט אזוי איז געמאכט געװאָרן א סאַף צו דער עלפיאָריקער פּראקטיק
פון ,קאמף מיטן ראסיזם" אין דער ספערע פון בילדונג.
ס'איז גאנץ סימפּטאָמאטיש, װאָס צווישן די סטודענטן אין די הויכשולן פון פשא שטײַגט ניט
איבער די צאָל נעגערס קיין 1 פּראָצענט!
דער ראסיזם אנטפּלעקט זיך בוילעט אויך אין דער געריכט-פּראקטיק פון פשא. אוב איר זײַט
א װײַסער און א רײַכער, -- האָט אנערקענט דער זשורנאל ,, טײַם", -- דאן האָט איר אלע שאנסן צו
װערן באגנעדיקט מיצאד דעם געריכט. און אויב איר זײַט אן אָרעמער און א קאָלירהויטיקער, זײַנען
די שאנסן ניט מער װי אף צוואנציק פּראָצענט". וועגן דעם, אז דער אורטייל , איז אָפּהענגיק פונעם
הויט-קאָליר בא דעם באשולדיקטן", האָט אנומלטן געשריבן אויך דער זשורנאל ,ניוסויק". די נעגערס,
וועלכע ציילן ניט מער פון אן אכטכיילעק פון דער באפעלקערונג אין פשא, באטרעפן קימאט א העלפט
פון אלע אמעריקאנער ארעסטירטע. צווישן די ארעסטירטע זײַנען פאראן ניט װײיניק פאָרשטייער אויך
פון אנדערע נאציאַנאלע מינדערהײַטן אין פשא.
די אמעריקאנער ארעסטירטע איז די גרעסטע גרופּע מענטשן אין דער װעלט, אף װעלכע עס
ווערט אױסגעפּרוּװוט די ווירקונג פון פארשיידענע, אָפט זייער געפערלעכע און ניט אפּראָבירטע פאר"
מאקאָלאָגישע מיטלען.
פארשיידענערליי אױספאָרשונגען פון ,געלערנטע"-ראסיסטן װערן דורכגעפירט ניט נאָר אין די
טפיסעס, נאָר אויך אין מעלוכישע שולן, אין אַרעמע ראיאַנען און געטאָס פון די אמעריקאנער שטעט,
אין פאבריקן, װויזדקווארטאלן און פּסיכיאטרישע קליניקעס. אין די שולן שטעלט מען זעקסיאָריקע
148
שווארצהויטיקע קינדער א דיאגנאָז װעגן דער אָנװעזנהײַט בא זיי פון , פּאָטענציעלער אגרעסיװוקײַט",
און אייניקע פון זיי מאכט מען נײיראָכירורגישע אָפּעראציעס.
דער ראסיזם פון דער אמעריקאנער געזעלשאפט אנטפּלעקט זיך בוילעט אף די טעלעויזיע-
עקראנען און אין קינאָ, וי אויך אינעם שטראָם פון מאסן-ליטעראטור. פארברעכער, מערדער, סאדיסטן,
וועלכע דער אמעריקאנער בירגער זעט אפן עקראן, װעגן ועלכע ער לייענט, -- דאָס זײַנען, אלס
קלאל, נעגערס, אינדיאנער און אנדערע קאָלירהויטיקע. די רײַכע װײַסע אמעריקע דויבעט אײַן אק"
שאָנעסדיק דעם געדאנק, אז די נעגערס און אינדיאנער זײַנען פוילע, װילן ניט ארבעטן. רעספּעקטא-
בעלע װײַסע געלערנטע, אזעלכע װי יענסאָן און שאָקלי, שלעפּן דורך -- ניט אָן דער הילף פון דער
בורזשואזער פּרעסע און רעקלאמע -- די אידיי, אז די נעגערס און אינדיאנער זײַנען גענעטיש מינ-
דערווערטיקע.
קרויוויש צום ראסיזם איז דער עקזיסטירנדיקער אין פשא אנטיסעמיטיזם. אין פארלויף פון
די 70-ער יאָרן װוערן בלויז אָפִיציִעל רעגיסטרירט יערלעך צו 600--800 אזעלכע אנטפּלעקונגען פון
אנטיסעמיטיזם, וועלכע זײַנען גרויספארנעמיק, -- איזדיעקענישן איבער קװאָרים און הײַזער פון ייִדן,
פארשוועכונגען פון סינאגאָגעס, פּאָגראָמען אין מאגאזינען, אונטערצינדונגען, באָמבע-אופרײַסן, עפנט-
לעכע רופן, מע זאָל זיך אָפּרעכענען מיט די ייָדן. ס'איז באװוּסט, אז עס װערט רעגיסטרירט בלויז
א ניט-באדײַטנדיקער טייל פון די אנטיסעמיטישע און ראסיסטישע פאקטן. א גרויסע צאָל קאָרבאָנעס
האָבן מוירע צו דערציילן װעגן זיי די מאכט-אָרגאנען אָדער דער פּאָליצײ, װײַל מע קאָן נעקאָמע
נעמען און זיך אָפּרעכענען פאר דעם.
אין די פארייניקטע שטאטן זײַנען פאראן אויך ניט װײיניק פארמאסקירטע, אָבער רעאל עקויס-
טירנדיקע דיסקרימינאציע-:באגרענעצונגען פאר ייִדן. עס פילט זיך א פאקטישער פארבאָט צו װוינען
אין געוויסע, געװויינלעך פּרעסטיזשנע ראיאָנען און געבײַדעס, ייִדן װערן ניט דערלאָזט אין געוויסע
געזעלשאפטלעכע פּרעסטיזש-אָרגאניזאציעס, לערן-אנשטאלטן, קלובן, װי אויך צו באשטימטע פאָרמען
פון פּראָפּעסיאַנעלער טעטיקײַט (ניט זעלטן האָט עס א שײַכעס אויך צו פארמעגלעכע ייִדן.
די אָפיציִעלע מאכטאָרגאנען, סײַ די פעדעראלע, סײַ די אָרטיקע, פירן זיך אוף פּאסיוו, נאָך
מער, זיי פארמאכן די אויגן אף די אקטן פון אנטיסעמיטישן און ראסיסטישן געוואלט. װעגן דעם
זאָגט איידעס אויך די אמעריקאנער געריכט-פּאָליצײיַשע סטאטיסטיק: די פּאָליצײ האָט אָנגעהויבן אן
אױיספאָרשונג דורכשניטלעך בלויז אין דרײַ פּראָצענט פאלן פון אָפיציִעל פארעגיסטרירטע אקטן פון
ראסיסטישן וואנדאליזם, קאָרבאָנעס פון װועלכן עס זײַנען געװאָרן ייִדן. דערבײַ זײַנען א סאך אויס-
פאָרשונגען אָפּנעשטעלט געװאָרן, ,װײַל עס פעלן די דערװײַזן". אין דער זעלבער צײַט וואקסן אין
פשא די רייען פון די קויקלוקס-קלאנאָווצעס און נעאָפאשיסטן, וועלכע רופן צו , דירעקטע אקציעס"
7מד 5
אפילע דער פּרעזידענט רייגאן האָט, אונטערן דרוק פון אומבאשטרײַטבארע פאקטן, געמוזט
אנערקענען אין איינער פון זײַנע רעדעס, אז אין דער הײַנטיקער אמעריקע ,װערן פארשוועכט סינא"
גאָגעס, ייִדן װערן פארפאָלגט און אָפּגעשפּאָטן, די נאציסטן און די קויקלוקס-קלאנאָווצעס סטארען
זיך דורכפירן מארשן אין די ראיאָנען, וועלכע זײַנען באזעצט מיט נעגערס און מיט ייִדן.
די דאָזיקע װערטער פונעם פּרעזידענט זײַנען אָבער ניט מער, װי א פאָרוואל:װועקסל בייס דער
וואל-קאמפּאניע פון 1984, פאר וועלכן קיינער האָט זיך ניט געקליבן צו צאָלן. גראָד אין די יאָרן,
ווען ס'האָט פארוואלטעט די רייגאך-אדמיניסטראציע, אין פאָרגעקומען א פּרעצעדענטלאָזער װוקס
פונעם אנטיסעמיטיזם אין פשא, און ניט נאָר א קוואנטיטאטיווער, נאָר אויך א קוואליטאטיווער, װאָס
האָט ניט זעלטן זיך פארוואנדלט אין א צעבושעװעטקײַט. עס זײַנען פאראן , איבערגענוג באװײַזן,
וועלכע זאָגן איידעס, אז דער אנטיסעמיטיזם פארבלײַבט א פּרעואלירנדיקע דערשײַנונג אין די
פארייניקטע שטאטן", -- קאָנסטאטירן די אמעריקאנער סאָציאָלאָגן ג. קוינלי און טש. גלאָק אינעם
בוך , אנטיסעמיטיזם אין אמעריקע". דער בוך גיט א ברייטן פאקטאָלאָגישן אנאליז פון דער צעצװײַגט-
קײַט פונעם אנטיסעמיטיזם אלס שטענדיקן פאקטאָר פונעם ,אמעריקאנער לעבנס-אויפן".
װיָאזוי די פּרײידיקער פונעם ,אמעריקאנער לעבנס-אויפן" זאָלן זיך ניט סטארען, איז דער רא"
סיזם געווען און פארבלײַבט איינער פון זײַנע סאמע כאראקטעריסטישע שטריכן און ניט פּאָשעט די
פארקערטע זײַט. עס האָט אים געבוירן און צערטלט אים דאָס פעטגעװאָרענע פּריוואט-אייגנטום פון
די אָנגעפרעסענע װײַסע באלעבאטים פון אמעריקע, וועלכע האלטן זיך פאר אויבער-באשעפענישן און
טאָפּטשען אין בלאָטע די רעכט און די מענטשלעכע וירדע ניט נאָר פון ,פרעמדע" פעלקער, נאָר
אויך פונעם אייגענעם פאָלק.
"58ט מ: 812466'--- אזא איז דער שטעמפּל פונעם אמעריקאנישן ראסיזם.
יידיש--ב. ג עו שמאן
געליײיענט אין דער צײַטונג איזוועסטיא"
ליט די שפּרן פון א טאליען
אין דער בריטישער פּרעסע האָט זיך
באוויזן א מיטיילונג װעגן דעם, אז די צווישני
פעלקערלעכע אָרגאניזאציעס, וועלכע פארנעי
מען זיך מיט אופזוכן נאציסטישע קריגס-פאר-
ברעכער, האָבן אָפּנעשיקט דער רעגירונג פון
ענגלאנד א רעשימע מיט 17 נעמען.
דערװיסנדיק זיך, אז אין אָט דער רעש"
מע איז פאראן דער נאָמען געצעוויטשיוס, האָב
איך זיך געװענדט מיט א באקאָשע צו מײַן קאָי
לעגע פון וילנע -- דורכקאַנטראָלירן אפן
אָרט, װאָס עס איז באװוּסט װעגן א. געצעוי"
טשיוסן. אינגיכן איז פון דאָרט אָנגעקומען א
גענויער ענטפער. אלץ איז קלאָר -- מע דארף
פאָרן קיין עדינבורג.
די הייל פון דער כײַע -- מאָסטאָךטע-
רעל 3
,א געוויינלעכער דזשענטלמען. זייער אן
אָנשטענדיקער -- אזוי האָט זיך מיר אויסגע-
וויזן', -- זאָגט די באלענאָסטע פונעם קלייטל,
װאָס געפינט זיך אינדערנאָענט פונעם מויערל
אף מאָסטאָזטעראס.
א. געצעוויטשיוס האָט אלץ געלייקנט. די
לאָגיק פונעם געװעזענעם הענקער איז אויס-
טערליש מיט איר ציניזם: איך בין, זעט איר,
א גלויביקער קאטויליקער, און דעריבער האָב
איך ניט געקאַנט באגיין דאָס, װאָס מע
שרײַבט מיר צו. און ביכלאל, זײַנען דאָס אין-
טריגעס פון די סאָװועטן, וועלכע קאַנען מיר
ניט מויכל זײַן, װאָס איך האָב געקעמפט אפן
מיזרעך-פראָנט,
מע האָט אים געשטעלט א פראגע: און
אײַער אָנטײל אין די מאסךעקזעקוציעס פון
דער ייַדישער באפעלקערונג אין ליטע און
װײַסרוסלאנד, אין די שטראָףאָפּעראציעס
קעגן די פּארטיזאנער, קעגן די ליטווישע פּא-
טריאָטן? דאָס אלץ אין געווען?
-- אונדזער באטאליאָן, -- האָט געענט-
פערט דער טאליען, -- האָט געטראָגן בליז
די אויסערלעכע ואך ביס די עקזעקוציעס,
און געהארגעט האָבן די געסטאפּאָװצעס. א
שוידערלעך, שוידערלעך בילד. איך האָב אפילע
צומאָל ניט געקאָנט עסן.,
190
דער סאָף פונעם קריג האָט געצעוויטשיוסן
געטראָפן אין איטאליע. די היטלעריסטן האָבן
אריבערגעװאָרפן אהין דעם מיליטער-טייל, אין
וועלכן ער האָט געדינט. אין 1944 איז ער
ארײַנגעפאלן אין געפענקעניש צו די אמערי"
קאנער.
וועגן געצעוויטשיוסעס װײַטערדיק לעבן
איז װײניק-װאָס באװוּסט. אלנפאלס, אין ענגי
לאנד האָט ער זיך באויזן בליז אין 1947
,מיט א גוטער כאראקטעריסטיק פון די בריטי"
שע מאכט-אָרגאנען" (לויט זײַנע װוערטער).
א סװאָרע, אז די ענגלענדער האָבן אים
איבערגעגעבן אין די הענט פון די אמעריקא"
נער. אין יענע יאָרן האָט מען לויט די ,מײַד
סטעזשקעס" אריבערגעפּעקלט דורך בריטאניע
ניט װײיניק היטלער-פארברעכער.
אין עטלעכע יאָר ארום האָט געצעוויטשיוס
באקומען אָן קיין שום שװעריקײַטן די בירגער-
שאפט פון גרויסבריטאניע, געארבעט דאָרט אלס
אינזשעניער אין פארשיידענע בארג-קאָמפּאניעס,
און איצט איז ער שוין אלט אריבער די זיבע-
ציק און איז אװועק אף פּענסיע.
ס'זײַנען שוין פארבײַ עטלעכע כאדאָשים,
זינט מע האָט איבערגעגעבן דער רעגירונג פון
גרויסבריטאניע די רעשימע פון די 17 קריגס-
פארברעכער, אָבער קיין אָפיציִעלע רעאקציע
איז ביז איצט ניטאָ.
אין דער מאָסקװער דעקלאראציע פונעם
0 אַקטיאבער 1943 האָבן פססר, ענגלאנד
און פשא פּראַקלאמירט, אז די היטלעריסטן
דארפן באקומען די פארדינטע שטראָף פאר
די באגאנגענע פארברעכנס. די דרײַ פארבין-
דעטע מעלוכעס האָבן זיך פארפליכטעט אופצו"
זוכן זיי מיט אלע צוטריטלעכע מיטלען -
אפילע אין עק וװעלט. און אין דעם פאל מיט
געצעוויטשיוסן איז דאָך אלץ אזוי פּאָשעט --
פון לאָנדאָן ביז עדינבורג איז ניט װײַט א
וועלכע-ניט-איז פינפהונדערט קילאָמעטער...
א. ק ריװאַ לאפ אָ װו
(,איזוועסטיא", 2 פעווראל 1987)
טיט אבר ראי לאטאט
א
אי
4
טריר אטא טבט ארקא טלייקאוייאל ר
א א,.
.6680 } תותספסאעץט אסמסזסא ,6אסהאטא 8 א8באזקהח 6836
-מאהסצומם .פאסזססנא אװב6ת62046
2 הגאסזסמטגג) התזסז הגום
-דקסח 600 גתגזבצסתבה פסאקג)ף
-אד טוט ,אקעמ בא דססקא -- זסק
.אס2סקס88סם אאודהמסתסאל
-אסאסה! 1103262 האההבהאסם 1
1
זצ 006יא6168 ז 6אמדאא ---
-סקץסס2קן 08 .חסקאההנגאסא אאסא
א סדדסז ײסאסהאזז 8 מססק8ס תבמאת
, .6אצתס מ
-אוו)ן 1403130 דסעמזספתסזסהאם) /
= :20ואאען
הסאױסד ,בג{סז 410 8אע8ססס --
פפססתוטאקת 86 , סותאסה 86 צודם
צוםו)61ס0ס א4אב3גא ת מדהססמדסהױ/
זאו פאהס! .סאסהאה! ח אבנאזקהה
-אסשמסחד פסעתופכאדס +... וואמוססקאסס8
-סות עחטצטז אתהסממם .גדסקסם 86
-צום א 11 אאנטהסאג א האצאוצא 467
6 46616ם }|86 אזתססה סתסאס סת
אהאאוץקאס אסאנדגהתס0 עאאאטסאסט
-|סססז מ אתסמסחה א אשמאסתאוצסס
-010ז אחונס סאלץ א2ן גאקנז הסאס
6 . 8166 84
-א68סטס1 206ח2812 חזצח סם 66טע.
סאקסזסא , זכתתסס יהתצגהנגא 386
אזגגס והאנתסת וז מדכעוסם דעתצבֿ
8 אאואסקסהסזאמם ותדסת פדבמסם2
-106ד 46 הסדפאנגא , אתע:סמסת שאקכת
-26 -- סוטטתגם אתשסח אסזסת אאם
-6 1 אואווסנמפמסת הא סמסאעת . ידהגען
... 0ציע68נז
:
צטועסם סתססת פדססחדססמבת סוצה.
2 66084טסקם הסזעהױגה גהזסא
-צס 8 .אסהסחז געאסדספסס אאוגויגתהת
-אווסחץ סדסגני צהעװגהת3806 צמאסס
-66 24128202 העתעוהק) פסגתמה .
צודסם אססקסת הקעתהכאוסא הססתיאם
-דם גאסמסתסט -- גחסטההדהס 0זסז3ב
-סאסדססאל 000608 הססזסומגמוות
ס6מאנאס 2 20 גאסאנעמאן א וטדס
2ססויעססטסז 0ז0א2ס צאחאאהעץסהסה
-אאותץדססמח סזסואססם גון . סתונס סוו
. א0ונ3בסם 061:2826 הנטס הא
גא300סק טזססאטתסזעאמסתסקהת /
הסתסועמח פחסדכקתא -- הו וסתלס)
-אקססאחעתס8 ם שמזאהת זס סאסתהת
, סועהשאסטף האססט סאוץ אס אתהגד
--2 האחםוסחגד הא סועוווסצסקסאץ
.6466 2812820 הסתהמוטבהה א קסה
-סקא ם אתנום פאלץ אאעק 60 41-8 8
82סכװעץהגא סזקסט) 4װ662580 8 - אהת
-6װדס800ט זאזממסססהוז תעתסמסאעם אס
-אוהסח א 266הװ/42 8 .680608 אסת
דהאאוסת 8מקסדסא ,אהסות דצמעאג סא
...אאת 6צואוטהקדט 16
אסוא1ז ה בא8פסקאתוהוזסא , יוסמסתס
-80 6 פאלן 068וצעסססז התת התזטס
האסגקזסאס סנזכץאם ווזתסת וחפה
2סוניאמסטס } גסהתהדאת מדסו=סתסתב
אסנגחבהה תום ה) װ-42 8 .גהסאהז
גוצותאבוו?אהזתא זאסקעקאכסא
-מגח ? 600266 סח ומחמעקז הסאקתץ
-קאא 0 ע0סא;סדצאחץ א אאגהגבאד
06 חהתאנגץז 1/ס60861 אוה
-שמֶת סתאהגאסא 08ז3 8 ססתיעססטס!
אהאגגקזבת 610 צָהסז 43-4 ם:תסםסץע
עחסע68ס
תסמאקח אסעסת
העסססמזסדסס)
-מסדאת 8 תווסקם 6ס8אחסספסת6סת ט
-הקזסדסו) פסעתחאמתסת װדתױפז קסאס
0 80 060066 האזוסועמסס וואע)
אע בע הסהתס גוז .86{ פסעההזגצסת
-ונאסאהת .אאווטמתסתתסת אובת --
8װא608610. פאבגא -- אסעחגסח ונות
צאססח ס/ .סאסאענז ט 8סדסאקזכת
-את 8 פססתבטסאעחסעח סדסס) גהזסד
ח סזדף עחסזסהת ק?אזהטסת אסאסמסז
23 אתסזהקכא -- סאקס הסאטסאסא
- 2 תסטמסזעה התסאף
גחסוסע מסאאועה) אאדב העמסדסע
וטאסתמסמגדסץ אתניס 8סדסאמזגת
-2468 8א260דעץ8דעם אסדסאשאתסצח
0דף הג2םשבגאס6גן אס .אססגזהקוו
סדא :800006 העגצוז 0סהמ22 סזס
סדא 02627ות2 תאהבגא 40זסקאאסן
האזתסת ?אפדקסאג
= .צואדסקעס סגעקדאועת א 0זס
-280--, אא;וגמעאאס האסמם 86 --
8 התאו 2 -- האעזדסקאס ז6סגעשבנהאס
ואנסכקזסזסט) ה ת2דסס2ק א פאסהאון
8 צואנהווס .וסדוגמססהת 02סמ3סם
-דעאג 0 גאהסתת גתגתסח אאעק אסת
-0086006 -- 4238 אאכקתהא אועא
הקתסהט) 2 .מ8סאואנטמתסהגסז אסאא
ח68 התתת 8סאז2טסזדס סאמפתסאססא
אדכ טתצהחאה-גתזסא סדט סמאאתסתבא ה
אוותחסדסתאטס דעזוכדס אאק גמ זס1סט)
-- עזמֿת תבסאחבהח ה 002016ס0ס גאוו
.1541 הקסתדאס 26
דס 42 *א. עבּבאאמח סחסגתזסס
צאסקסזת סח גתסז 1941 הקסאדאס 6
אסאאזן ם קאספהגזגס צוסאסהס;ואתסת
{עצמוציאות הסת88סקאהווגווסא ופדאה דא
-ת0ס אאהוסאגשט אדסנט אסדב 06188)
-פתגטסם דעדסקסס 8סקסואעוס א דג
(די איבערזעצונג פונעם טעקסט אונטער דער פאַטאַגראפיע)
נאָך דער מילכאָמע האָבן זיך אין דער
ליטווישער פּרעסע באויזן פאָטאָגראפיעס-בא-
שולדיקונגען. באזונדערס אָפט האָבן זיך גע
דרוקט צויי פון
ויָאזוי אין מינסק
זיי,
אף איינער -- אונדזערע
אונטערערדלער. לאקאָנישע אונטערשריפטן --
הענגט מען אוף סאָוועטישע
:
פּאטריאָטן. פארװאָס האָבן די דאָזיקע פאָטאָ-
גראפיעס זיך געדרוקט אין דער ליטװישער
פּרעסע? װײַל דײַטשישע מונדירן טראָגן דאָ
פארעטער, וועלכע זײַנען לויט דער נאציאָנאלי
טעט ליטווינער.
די געשיכטע פון די דאָזיקע פאָטאָגראפי-
עס, די נעמען פון די פּאטריאָטן האָט אופגע-
שטעלט דער פּובליציסט וויטאוטאס זשיימאן-
טאס. ער האָט דערציילט, אז שוין פון לאנג
מװטשעט אים די פראגע: װער קאָנקרעט
האָט אופגעהאנגען די דאָזיקע מענטשן? װער
זײַנען עס די קאַרנאַנעס! די לאנגע
זוכונגען האָבן אים געבראכט צו דמיטרי
סיראָטינען.
-- בייס דער אַקופּאציע, -- האָט דער
ציילט סיראָטין, -- האָב איך געלעבט אין
מינסק און געארבעט אין וועזנערס פאָטאַגראפיע
אלס לאבאָראנט. איינמאָל איז אין מײַנע הענט
ארײַנגעפאלן א פאַָטאָיסטענגע מיט שױידער-
לעכע קאדרען -- ויָאזוי מע הענגט אוף אונ-
טערערדלער. כ'האָב געמאכט עטלעכע אָפּצוגן
פאר זיך, האָפנדיק, אז װעךניט-איז קאָנען די
פאָטאָגראפיעס װערן גװיִעס-איידעס. אף דער
פארקערטער זײַט האָב איך אָנגעשריבן די
דאטע -- 26 אָקטיאבער 1941.
אין העסקעס מיטן באפעל נומ. 42 פארן
6 אָקטיאבער 1941 איז פון ליטע קיין מינסק
אָפּנעשיקט געװאָרן דער צװייטער פּאַליצֵײי
באטאליאָן. די נעמען פון די סאָלדאטן און אָפי-
צערן פון דעם דאָזיקן טייל װעלן באקומען א
טרויעריקן שעם נאָך דער מילכאָמע, װען עס
ועלן זיך אָנהײבן די פּראָצעסן איבער די
הענקער פון סאָוועטישע מענטשן. בייס די גע-
ריכט-זיצונגען איז אָפט דערמאָנט געװאָרן אנ-
טאנאס געצעוויטשיוס, דער קאָמאנדיר פון דער
ערשטער ראָטע פונעם באטאליאָן, וועלכער האָט
זיך אויסגעצייכנט מיט א באזונדערער אכאאָ-
ריעס און ציניזם. אָבער אף דער באשולדיקונג-
באנק איז גופע געצעוויטשיוס ניט געווען. נאָך
דעם קריגס-פארברעכער איז דערקלערט גע
װאָרן א זוכונג,
דאָס, װאָס די זוכונג האָט זיך אף לאנג
פארצויגן, איז פארשטענדלעך -- דער הענקער
האָט זיך געפונען װײַט פון דער ליטע, אין
גרויסבריטאניע. ער האָט שוין געטראָגן אן
אנדער פאמיליעינאָמען, געקירצט אפן ענגלישן
מאניר -- אנטאנאס געטשיס. אין אייךאו"
פערציקסטן זײַנען זײַנע הענט שוין געװוען אין
בלוט -- אין דעם זיבעטן פאָרט הינטער קאו"
נאס האָט ער אָנגעפירט מיט די מאסעווע צע-
שיסונגען פון ייָדן. אין קאונאס לעבן נאָך ביז
הײַנט מענטשן, װעלכע געדענקען יענע
שרעקלעכע טעג...
מיט איין װאָרט, די קאָמאנדירונג קיין
מינסק איז פאר געצעוויטשיוסן שוין געווען ניט
קיין נײַס. אינקורצן אין די ביָאָגראפיע פון
זײַן מערדערײַ אזא. אין 42-טן אין ער בא"
שטימט געװאָרן אלס קאָמאנדיר פון דער ,יאגד-
קאָמאנדע" -- א שלאָג-גרופּע פאר קעמפן מיט
די פּארטיזאנער און צו פארניכטן פרידלעכע
סאָוועטישע מענטשן. אנטאנאס געצעוויטשיוס
האָט אין אָט דער קאָמאנדע באקומען א שעם:
אין 43-טן האָט מען אים באלוינט מיט אן , אײַי
זערנעם קרייץ'. די פאשיסטישע צײַטונג , קא"
ריס" האָט פארעפנטלעכט זײַן פּאָרטרעט -- א
ציילעם אף דער ברוסט, א העלם, א שוער-
לעכער קין.
פון יאָזאס אלעקסינאסעס גװיִעס-איידעס:
-- אנטאנאס געצעוויטשיוס איז געװוען
מײַן קאָמאנדיר. ער האָט צעשאָסן די ייִדן אין
מינסקער געטאָ און אין סלוצק.
עס דערציילט יאָזאס קנירימאס:
-- אין הארבסט 1941, די פּינקטלעכע
דאטע געדענק איך ניט, איז מיר אויסגעקומען
אָנטײלצונעמען אין דער קעפּונג פון סאָוע-
טישע פּארטיזאנער אין מינסק. ס'איז געוען
זונטיק... עס האָבן זיך צעעפנט די טפיסע-
טויערן. מע האָט ארויסגעפירט א גרופּע מאנצַ-
בלען און פרויען. א מענטשן צען. מיר האָבן
צוזאמען מיט די דײַטשישע סאָלדאטן ארומ"
גערינגלט די פארורטיילטע און אװעקגעפירט
צום שטאָטישן פּארק. דאָרט זײַנען שוין געווען
צוגעגרייט טליִעס.
נאָך אין װעג האָט אנטאנאס געצעװוי-
טשיוס אָנגעמערקט די סאָלדאטן, וועלכע װעלן
אופהענגען. מיר האָבן געדארפט ארופווארפן
די פּעטליעס אף די פארורטיילטע. אין פּארק
האָט מען אופגעהאנגען, דאכט זיך, פיר פון זיי.
דערנאָך איז מען אװעק װײַטער -- הענגען.
אָנגעפירט מיט דער אקציע האָט געצעוי"
טשיוס...
*" לעטערנדיק
4 זשורנאלן
און צײַטונגען
די פארשווונדענע װעלט פון אנע פראנק
מעכטיקע קלאנגען פון אן אָרגל. די מוזיק
קלינגט הײַנט באזונדערס רירנדיק, װײַל אף דער
אויסשטעלונג, װאָס איז דאָ אײַנגעאַרדנט, קוקן
אף אײַך פון די פאָטאָגראפיעס גרויסע אויגן פון
א פופצניאָריק מיידעלע. דאַס איז אנע פראנק.
,איך גלייב ניט, אז אין דער מילכאָמע זײַנען
שולדיק בלויז פירנדיקע טוער, בלויז רעגירונגען
און קאפּיטאליסטן. ניין, אויך קליינינקע מענטשן
זײַנען, וארשײַנלעך, שולדיק, אנדערש ואָלטן
גאנצע פעלקער ניט גענומען אין דער מילכאָמע אן
אָנטײלי,
די דאָזיקע װערטער האָט אנע פארשריבן
אין איר אלוועלטלעך שוין באװוּסטן טאָגבוך דעם
3 מײַ 1944, דרײַ כאדאָשים פאר יענעם טאָג,
ווען די נאציסטן האָבן זי געכאפּט און ארײַנגע-
װאָרפן אין טויט-לאגער.
זי האָט שטארק געװאָלט לעבן, אָבער לעבן
האָט היטלער פארװוערט אזעלכע, װי זי, װײַל גע"
בוירן איז אנע אין א ייִדישער מישפּאָכע.
די פאָטאָגראפיעס אף די סטענדן באלויכטן,
װי א פּראָזשעקטאָר, שענדלעכע פראגמענטן פון
דער דײַטשישער געשיכטע, פון װעלכע עס האָט
געקאָנט װוערן אן איידעס אנע פראנק. א פיריאָריק
ייַנגעלע, אָנגעטאָן אין אן אוניפאָרם פון א שטור"
מאָװיק, פאָכעט פריילעך מיט א פענדעלע, אף
וועלכן ס'איז אָנגעמאָלט א האקנקרייץ. עס ברענען
אף ריזיקע שײַטערס ביכער. מע גראָמירט ייִדישע
קלייטן. מע ארעסטירט קאָמוניסטן,
אנע פראנק האָט געפרעגט בא זיך -- פאר
װאָס? זי האָט שלעכט זיך פאנאנדערגעקליבן אין
די כיטרע גענג פון דער פאשיסטישער פּאָליטיק.
זי האָט געװוסט, פאר װאָס מע פארפאָלגט איר
מישפּאָכע, נאָר ניט געװוּסט דערװײַל, אז היטלער
האָט זי שוין פארמישפּעט צום טױט.
אין יון 1942 האָט אנע אַנגעהויבן פירן איר
טאָגבוך. יעדעס װאָרט, װאָס איז פארשריבן אין
אים, איז אין עטלעכע יאָר ארום געװאָרן א דעמאס-
קירנדיקער דאָקומענט קעגן פאשיזם.
,הײַנט האָב איך באקומען זייער טרויעריקע
און שווערע יעדיִעס. א סאך יִדן -- אונדזערע
פרײַנט און באקאנטע האַט מען ארעסטירט. די
געסטאפּאָ באגייט זיך מיט זיי שוידערלעך. מע
שטופּט זיי ארײַן אין טעפּלושקעס, װאָס פירן זי
אוועק אינעם ייִדישן קאָנצלאגער װעסטערבאָק.
דאָס איז א שרעקלעך אָרט". -- האָט זי געשריבן,
געפינענדיק זיך מיט איר מישפּאָכע אין א פַרײַי
װיליקער טפיסע -- אין דער קווארטיר בא פרײַנט
אין האָלאנד. עס אין געגאנגען דאָס 1942 אאָר.
דער פאשיסטישער טעראָר האָט דערגרייכט זײַן
אפּאָגײ.
;יעדן אָװונט טראָגן זיך איבער די גאסן גרי"
נע און שווארצע מיליטערישע מאשינען. די ,גרי-
נע", דאָס הייסט די עסעסאַװצעס, די ,שווארצע" --
די האַלענדישע פאשיסטישע פּאַליצײ, זוכן אומע-
טום ייִדן. אָפט זע איך פאר מײַנע אויגן אזא בילד:
האמוינים גוטע, אומשולדיקע מענטשן מיט ויינענ-
דיקע קינדער. עס קאָמאנדעװוען מיט זי עטלעכע
עקלהאפטע אױיסװוּרפן, וועלכע שלאָגן די מענטשן,
מוטשען און טרײַבן זיי פאָרויס, ביזוואנען אלע
פאלן ניט אום פון מידקײַט. אף קיינעם דערבא"
רעמט מען זיך ניט. זקיינים, זויג-קינדער, שוואנ-
גערע פרויען, קראנקע, קאליקעס. אלעמען, אלע-
מען טרײַבט מען אין אָט דעם לעצטן װעגו"
דעם 4 אװגוסט 1944 האָט די פּאָליצײ זיך
דערקליבן צו דער מישפּאַכע פראנק, וועלכע האָט
זיך אויסבאהאלטן. אנען האַט מען אָפּנעשיקט צו"
ערשט אינעם טראנזיט-לאגער װעסטערבאָק, דער-
נאָך אין אַשװענטשים און לעסאָה אין בערגעךר
בעלזען, װוּ זי איז געשטאָרבן פון אויסגעצערט-
קײַט אין אָנהײב מארט 1945. ס'איז אָבער פאר-
בליבן איר טאָגבוך. איך קוק אף אים און דערמאָן
זיך אין אן אנדערן טאָגבוך, וועלכן ס'האָט געפירט
א רוסיש מיידעלע אינעם באלאגערטן לענינגראד.
ער איז אויך געבליבן ניט קיין פארענדיקטער.
דעם נאָמען פון אָט דעם מיידעלע ווייסט די גאנצע
וועלט -- טאניע סאוויטשעווא.
באם ארײַנגאנג אין מאריענקירך קאָנען די
באזוכער זען אף דער לינקער זײַט פון דער וואנט
אן אוניקאלע שפּעט-גאָטישע פרעסקע , דער טויט-
טאנץ", װעלכע אין געשאפן געװאָרן נאָך דער
עפּידעמיע פון פּעסט אין 1484. דער קינסטלער
האָט אויסגעדריקט זײַן װוילן, עס זאָל קיינמאָל זיך
ניט איבערכאזערן אָט דער גרויל. די עקספּאָזיציע,
געווידמעט דעם לעבן פון אנע פראנק, רעדט װעגן
דעם זעלבן -- קינמאָל טאַר זיך ניט איבערכא"
זערן די ברוינע פּעסט. אין דער װענדונג צו די
באזוכער פון דער אויסשטעלונג װערט געזאָגט:
ניט געקוקט אף דעם, װאָס אָנהײבנדיק פונעם
יאָר 1945 זײַנען דורכגעפירט געװאָרן אין אל
געמיין 6000 אונטערהאנדלונגען װועגן אנטװאָפע-
נונג, האלט דער װאָפּךגעיעג אין איין וואקסן. די
עקספּאָזיציע איז א באשיידענער צושטײַער אין די
באמיונגען פון די פרידנסליבנדיקע קרעפטך".
ד. פּאָ ליא ק אָ װ
153
וויאװי פייסעך נאָװויק
וי זאָגן עס דאָרט אונדזערע
כאכאָמים: אז גאָט יל שטראָפן
א מענטשן, װאָס בײַט די אמאָ-
ליקע אייגענע פּרינציפּן און
אָנשױוּנגען, װי אויך דעם פּעלץ,
נעמט ער בא אים אָפּ דעם געפיל
פון הומאָר...
פארשטייט זיך אויב. דער
הומאָר האָט וועןיניטיאיז בא אים
גענעכטיקט.
דערצו,. נאָן;= לי,..א.. צוגאב,
מאכט אים דער איבערשטער
פאר א מעסוקענעם קאעסניק:
דאָס געפעלט ניט, יענץ
שמעקט ניט, דאָס פּאסט ניט,
יענץ שטייט ניט אָן דעם טאטן
נאָך ערגער איז, אויב דער
דאָזיקער מענטש איז א רעדאק-
טאָר פון א בלאט און ער האלט
זיך פאר איר מיט ביידע הענט,
כאָטש זי האָט שוין, פּונקט וי
ער אליין, אָנגעװווירן איר פֹּאַ-
נעם, איר כיין, די װאָג, דעם אֵינ-
טערעס פון די לייענער..
איך האָב דאָ אין זינען, וי
מײַן כאָשעװער לייענער וועט זיך
אָנשטױסן, ניט, כאָלילע, עמעצן
אנדערש -- דעם רעדאקטאָר פון
דער ניװוײיאָרקער ,מאָרגן-פרײי-
הײַט? פּייסער נאָוויק.
יענעם זעלבן, אונדזער אמאָ-
ליקן באקאנטן.
אויב איר וילט ויסן, איז
ער אפילע געווען אמאָל א שטיקל
;פּראָגרעסיווער?,. א מעסוקענער
לינקער, אפילע מער וי מע בא-
דארף, ביז, פארשטענדלעך, ער
האָט, װוי מע זאָגט, איבערגעקערט
דעם פּעלץ און אין געװאָרן א
מעסוקענער רעכטער, א רענע-
גאט.
מיר געדענקען נאָך די צײַט,
ווען פּ. נאָװיק האָט זיך געפירט
װי א לײַטישער מענטש, נאָר
דאָס איזן געװען מיט וייסעך
וויפל יאָרן צוריק! מיר געדענקען
אפילע, ווען ער איז אראָפּגעקומען
צו אונדז צוגאסט, און מיר האָבן
אים באוויזן די פּרעכטיקע קיַע-
154
א רעפליק מיט א שמנויבל
האָט פארווערט דאָװיד בערגעלסאָנען צו שפּאסן
װער גאסן, פּלעצער און פּארקן.
אונדז האָט זיך דעמלט, דאכט
זיך, אײַנגעגעבן א פּאָר מאָל דעם
גאסט מאכן לאכנדיק, שמייכלענ-
| דיק און פריילעך, כאָטש בעכא-
ראקטער איז ער אויך דאן גע-
ווען א בייזלעכער, ניט געהאלטן
פון קיין כאָכמע, פון א ויץ. און
מיר, שאָלעםיאלייכעמס זעמליא-
קעס, וי באװוּסט, האָבן דאָך ליב
פון אלע יאָרן דעם ויץ, דאָס
שארפע ווערטל...
הײַנטיצויטאָג, שוין
עלטער פארטשעפּעט מיט מא-
ראזם, פּרוּװט נאָוויק פון מאָל
צו מאָל זיך אָנעמען מיט די
אָפּגעשוואכטע קויכעס, און אויב
ניט א בײַס טאָן, איז פּרוּון
כאָטש א טשיפּע טאָן אלץ, װאָס
איז סאָוועטיש, פּראָגרעסיו, סייכל-
דיק -- די סאָוועטישע ייִדישע
שרײַבער, דעם זשורנאל ,סאָװוע-
טיש היימלאנד", דעם ,ביראָביד-
זשאנער שטערן", די ווארשע-
װוער ,פאָלקסשטימע?, דעם ניו-
יאָרקער דזשויַש אפערס", דעם
טעל-אוויװער ,דער ועג" און
װאָס עס מאכט זיך אונטער דער
האנט.
אקעגן װאָס איז דאָס געקו-
מען צו רייד, װעט איר פרעגן?
אקעגן דעם, װאָס צו מיר אין
די הענט אין ארײַנגעפאלן א
נומער פון נאָוויקס בלאט, וועלכע
איז, נעבעך, פארוואנדלט געװאָרן
אין א קליין װאָכנבלעטל, נאָר
איז דערפאר זײַנס אן אייגן גע-
שעפט -- ויָאזוי ער ויל, פירט
ער עס (,נאטירלעך", אנטיסאָווע-
טיש). דאָרט האָב איך איבער-
געלייענט עטלעכע שורעס ועגן
מײַנער א הומאָרעסקע מיטן נאָ-
מען ,ויאזוי דאָװיד בערגעלסאָן
האָט אמאָל געשפּילט די באָבע
יאכנע", וועלכע עטלעכע אוױס-
לענדישע צײַטונגען האָבן איבער-
געדרוקט אף זייערע שפּאלטן און
דעריבער איז זי דערגאנגען צום
אָפּגעשװואכטן געהער פון דעם
לויטן
זאָקן. אין דער הומאָרעסקע דער-
ציילט זיך, װוי דאָװיד בערגעל-
סאָן איז מיט פיל יאָרן צוריק גע-
ווען אין אמעריקע, און בייס איי-
נער א פרײַנטלעכער באגעגעניש
מיט א בראָדווייער טעאטעריטרו-
פּע האָט מען אים דערציילט, אז
די צושויער האָבן אָנגעהויבן
װייניקער באזוכן דעם טעאטער.
דער גרויסער שרײַבער, װי בא-
װוּסט, האָט דאפקע ליב געהאט
א פריילעכן שפּאס, און אויס-
הערנדיק די אקטיאָרן, האָט ער
געהייסן מעלדן, אז אין איינעם
פון די אֶװנטן װעט ער, דער
שרײַבער, שפּילן די באָבע יאכנע
אין דער ,קישעפמאכערן". דאָס
האָט געמאכט א רוישעם, און דער
זאל איז געווען איבערפולט. ס'איז
געשען א ,סענסיישן", אלע האָבן
געװאָלט זען בערגעלסאָנען אין
אזא ניט-געוויינלעכער ראָל.
ער איז טאקע ארופגעגאן אֹף
דער בינע און איז באגעגנט גע-
װאָרן מיט אפּלאָדיסמענטן פונעם
גאנצן זאל. אָנגעטאָן איזן ער
געווען געוויינלעך, אין זײַן אָנ-
צוג, און ער האָט געזאָגט דעם
באגײַסטערטן אוילעם, אז שפּילן
קלײַבט ער זיך ניט, דאָס איז
ניט זײַן בארוף, שפּילן די ראָל
פון דער באָבע יאכנע װועט יענער
אקטיאָר, װאָס שפּילט די גאנצע
צײַט מיט דערפאָלג, און ער, דער
שרײַבער, דער גאסט, װועט זיך
באלד אװעקזעצן אין זאל צוזא-
מען מיטן גרויסארטיקן אוילעם
צושויער און מע װועט מיט פאר-
געניגן זען גאָלדפאדענס פּיע-
סע...
דעם אוילעם איז דער שפּאס
געפעלן געװאָרן. די אקטיאָרן
אוואדע, נאָר עס לאָזט זיך אויס,
אז פּייסעך נאָוויקן איז דאָס ניט
געפעלן.
וי קאָן זײַן, אז דאָװיד בער-
געלסאָן זאָל געווען אײַנגײן אף
אזא שפּאס? װען ער איז געװען
אין אמעריקע אין 1929 יאָר, --
שרײַבט זיך אינעם נאָטיצל,--
איז דער שרײַבער ארױיסגעטראָטן
מיט רעפעראטן, רעדעס, אף פאר-
זאמלונגען, נאָר שפּאסן? מעלדן,
אז ער װעט שפּילן אף דער בינע
די באָבע יאכנע-- עס קאָן ניט
זײַן! אויסגעטראכט..
עמעס, אין נאָוויקס בלאט
װערט עטװאָס װײַטער בעזע
האלאָשן געזאָגט: ,ער (דאָוויד
בערגעלסאָן) האָט טאקע געהאט
פּעיִקײַטן צו אימיטירן און אף א
קאבאָלעס-פּאָנעם פאר זײַנע אָכ-
רימאָװער לאנדסלײַט האָט ער
,נאָכגעמאכט? געוויסע טיפּן פון
די ,מאכערס" אין שטעטל און די
לאנדסלײַט האָבן מאמעש אָנגע-
קװאָלן..."
הייסט עס, לאָזט זיך איס,
אז דאָװיד בערגעלסאָן האָט כוץ
די רעפעראטן, פאָרטראָגן, רעדעס
אף פארזאמלונגען זיך אויך ניט
געשעמט אימיטירן און שפּאסן.
פרעגט זיך א קאשע, לעמײַ האָט
זיך אָקלעפּעט דער רעדאקטאָר
פון דער ,מאָרגן-פרײַהײַט?: ,עס
קאָן ניט זײַן!", און ער פארווערט
דאָװיד בערגעלסאָנען אזוי צו
טאָן? װאָס ארט עס אים, דעם
רענעגאט מיטן שלעכטן כאראק-
טער? דער שמייכל קאָסט אים,
כאָלילע, טײַער אין קלייט ארײַן?
װאָס זשע, עס איז ניט באװוּסט
פון דער געשיכטע, ויאזוי גרוי-
סע קינסטלער האָבן ליב געהאט
צװישן אייגענע צו שפּאסן?
אגעוו, די געשיכטע װעגן
דעם טעאטער מיט דער באָבע
יאכנע האָט אונדז מיט פיל יאָרן
צוריק דערציילט אליין דאָוויד
בערגעלסאָן און צוזאמען מיט
אונדז זיך געהאלטן בא די
זײַטן,. און גראדע אין דעם עפי-
זאָד האָב איך זיך דערמאָנט
לעצטנס, און דאָס איז געװען
דער גרונט פון מײַן הומאָרעס-
קע: ,ויָאזוי דאָװיד בערגעלסאָן
האָט געשפּילט די באָבע יאכנע?
װאָס איז שײַעך דעם אָפּרוף
אין דער , מאָרגן-פרײַהײַט", האָב
איך זיך דערמאַנט אין גאָר אן
אנדער מײַסע, וועלכע איך על
אײַך באלד איבערגעבן מיט אלע
פּישטשעווקעס, פּינקטלעך, קעדיי
דער בייזער רעדאקטאָר זאָל עפ-
שער דערזען אויך זיך אין א
מײַסעדיקער שײַן.
עס איז אמאָל ארײַנגעקומען
א ציגײַנער אין א זאָאָפּארק,
דערזען אין א שטײַג א זשיראפע,
געבליבן שטיין געפּלעפט און ניט
מיט זײַן קאָל אויסגעשריגן: , אוי,
מאמעניו געטרײַע, עס קאָן ניט
זײַן!?" און אזוי װאָלט עס געוויס
געבליבן, איז אָבער אנטקעגן דער
שטײַג מיט דער זשיראפע גע-
שטאנען אן אנדער שטײַג, אין
וועלכער סאיז ארומגעגאן אן
אייזל. דערהערנדיק דעם ,עס
קאָן ניט זײַן", האָט דער אייזל
זיך הילכיק פאנאנדערגעלאכט..
הערשל פּאָליאנקער
עז
לש א
אין
דער אלפארבאנדישער
געאָגראפישער
געזעלשאפט
אף א זיצונג פון דער קאָמיסיע פאר עטנאָ-
גראפיע פונעם מאָסקװוער פיליאל פון דער אל-
פארבאנדישער געאָגראפישער געזעלשאפט איז
ארוױיסגעטראָטן מיט א פאָרטראָג דער אוקראיני-
שער געלערנטער פון לװאָוו קאנדידאט פון היס-
טאָרישע וויסנשאפטן יאראָסלאו דאשקעוויטש.
די טעמע פון זײַן מיטיילונג איז געװען ,די
סטעפּיגרענעץ פון אוקראינע. אן עטנישער בא-
ריער אָדער א זאָנע פון עטנישע קאָנטאקטן?.
עס זײַנען באטראכט געװאָרן פארשיידענע אס-
פּעקטן פון קולטורעלע, עקאָנאָמישע און פּאָלי
טישע קעגנזײַטיקע ווירקונגען פון מײַרעװדיקע
(קריסטלעכע) און מיזרעכדיקע (איבערהיפּט--
מוסולמענישע) עטנישע גרופּעס אף דער טערי-
טאָריע פון דער איצטיקער אוקראינע אין
4טן - 18טן יאָרהונדערטער. אין אָט דעם
פּראָצעס זײַנען ארײַנגעצױגן געװאָרן אוקראל-
נער, פּאָליאקן, רוסן, קרימער טאָטערן, טערקן,
קאלמיקן, מאָלדאוואנער און אנדערע. פעלקער-
שאפטן. ספּעציַעל איז אינעם פאָרטראָג באלויכטן
געװאָרן די ראָליע פון די ייַדישע, ארמענישע
און קאראימישע געמיינדעס אינעם האנדל און
אין קולטורעלע פארבינדונגען צװוישן דער מוסול-
מענישער און דער קריסטלעכער װעלט אין אָט
דעם רעגיאָן. װי באװוּסט, האָבן אזעלכע גע-
מיינדעס עקזיסטירט אינעם שפּעטן מיטלאלטער
סײַ אפן צאָפן פון דער סטעפּיגרענעץ אין
רזשעטש פּאָספּאָליטא), סײַ דאָרעמדיקער פון
איר (אין קרימער כאנשאפט און אין דער טער-
קישער אימפּעריע),
199
פּראָטים פון דער קולטור'געשיכטע
דעם דאָקטערם מיירעלע
און דאָס יַנגל מיט געקרײַזלטע האָר
דאָס מיידעלע שוראָטשקע האָט געלעבט אין
דער װײַסרוסישער שטאָט וויטעבסק. איר פאָטער
ביניאָמין אידעלסאָן איז געווען הױפּטידאָקטער אין
זעמסקע שפּיטאָל, דעם איינציקן, װאָס די שטאָט
האָט געהאט אין יענע װײַטע יאָרן פונעם אָנהײב
צוואנציקסטן יאָרהונדערט. די געראמע שטוב זייערע
אף דער זאמקאָװוער גאס, נומ. 12, מיט אירע גאסט-
פרײַנטלעכע באלעבאטים, וועלכע האָבן זיך שטענ-
דיק אינטערעסירט מיט אלץ, װאָס עס קומט פַאָר
אין דער װעלט, האָט געהאט אין זיך א צוציונגס-
קראפט פאר דער פאָרגעשריטענער אינטעליגענץ.
אויך פלעגט מען אָפט קומען זיך וענדן צום דאָק-י
טער נאָך הילף. צומאָל האָט מען אפילע געקאָנט
זען, װי באם גאנעק האָט זיך אָפּגעשטעלט א דראָזש-
קע -- דאָס איז שוין געװען א שאָליִעך פון א
רײַך הויז, קעדיי פארבעטן דעם דאָקטער, ער זאָל
באטראכטן א כוילע.
שוראָטשקע איז אלט געוען דרײַצן יאָר, וען
אין איינער א זומערדיקער נאכט, בייס אלע זײַנען
שוין פון לאנג געשלאָפן, האָט עמעצער אומרויַק
אָנגעקלאפּט אין דער דרויסנדיקער טיר. אלע האָבן
זיך אופגעכאפּט, געלאָזט זיך אין פירהויז. ווען דער
פאָטער האָט געעפנט די טיר, האָט זיך אף דער
שוועל באוויזן א הויך דאר ייַנגל מיט א פּאטלע
געקרײַזלטע האָר. עס האָבן אים געשטיקט טרערן,
און אף דער פראגע ,װאָס איז געשען?" האָט ער
מיט גרויס דערשרעק קוים ארויסגעבראכט: ,מײַן
טאטע שטארבט... ראטעװועט, דאָקטער?
אין איין אויגנבליק איז אידעלסאָן שוין געווען
גרייט. אינעם טונקל פון דער נאכט האָבן אינצווייען
געשפּאנט צו דעם אלטן הײַזל, װאָס האָט זיך גע-
פונען אפן צווייטן עק שטאָט, דער באיאָרטער דאָק-
טער און דאָס זיבעצניאָריק שלאנק ייִנגל. ביניאָמין
אידעלסאָן האָט געטאָן אלץ, װאָס איזן נאָר געווען
מעגלעך, קעדיי אָפּטרײַבן דעם טוט פונעם ברויט-
געבער פון דער אָרעמער פאמיליע. דאָס ייִנגל אין
די גאנצע צײַט געשטאנען צוקאָפּנס.
דער קראנקער איז אײַנגעשלאָפן.
דער דאָקטער האָט ניט גלײַך פארלאָזט דעם
קראנקן. ער איז געזעסן און דערעכאגעװודיק בא-
טראכט דאָס קליינע צימערל מיטן איינציקן נידע-
ריקן פענצטערל, װאָס גייט ארויס אף א פלאכן דאך.
אזעלכע הײַזלעך זײַנען אידעלסאָנען געווען באקאנט.
196
ער האָט אָפּטמאָל באזוכט אַרעמעלײַט, וועלכע האָבן
זיך גענייטיקט אין זײַן הילף, קיינמאָל בא זיי קיין
געלט ניט גענומען.
דאָס ייַנגל אָבער שיידט זיך מיט עפּעס אונטער
פון אנדערע אָרעמע קינדער מיט זײַן אויסערלעכ-
קײַט, מיט עפּעס א באזונדערער אױסדריקלעכקײַט
פונעם פּאָנעם. דער דאָקטער האָט א טראכט געטאָן,
אז ער זעט אויס װי א בריליאנט אף אן אָנגעהאָרע-
וועטער צעקנייטשטער דלאָניע.
אידעלסאָן איזן געזעסן בא דעם קראנקנס בעט
ביז אינדערפרי. ווען ער האָט זיך איבערצײַגט, אז
די געפאר איז פארבײַ, האָט ער זיך געזעגנט און
געזאָגט, אז נאָך אים זאָל מען ניט שיקן, ער װעט
נאָך דער ארבעט אליין קומען. אינדערהיים האָט
אים באגעגנט שוראָטשקע. זי האָט די גאנצע נאכט
ניט געקאָנט אײַנשלאָפן. פאר די איגן איז איר
געשטאנען דאָס בלאסע פּאַנעם פונעם יינגל און
דעריקער די אויסדריקלעכע איגן זײַנע. זי האָט
זיך קוים דערווארט, עס זאַל קומען דער טאטע. אף
איר שטומער פראגע האָט ביניאָמין געענטפערט:
,, איצט, מײַן קינד, װועט דער קראנקער לעבן. א סאך
וועט אָפּהענגען פון דיר. יאָ, יאָ. דו װילסט דאָך
זײַן א דאָקטער, איז אָט באקומסטו די ערשטע פאר-
געבונג: לויט אָט דעם אדרעס (ער האָט איר דער-י
לאנגט א בייגעלע פּאפּיר) זאָלסטו הײַנט צו צוועלף
אזייגער אָפּטראָגן א טעפּעלע הייסע יויך. ביז דער
קראנקער וװעט זיך שטעלן אף די פיס, װעסטו גיין
אהין אלע טאָג און מיטנעמען מיט זיך עסנווארג."
שוראָטשקען איז געװוען צום הארצן דער אופ-
טראָג. װען דער דאָקטער אידעלסאָן איז געקומען
מעוואקער כוילע זײַן דעם קראנקן, האַט ער דאָס
ייַנגל באמערקט אפן דאך, װוּהין עס גייט ארויס
דאָס פענצטערל. ,עפשער פארנעמט זיך דער באָכער
מיט טויבן.." -- האָט ער א טראכט געטאָן. דער"
זען, אז דער דאָקטער איז געקומען, איז דאָס ייִנגל
צוריק ארײַנגעשפּרונגען אין צימערל. אידעלסאָן
האָט געפרעגט, מיט װאָס פאר א טױבן פארנעמט
ער זיך. דער ענטפער איז געװען אומדערווארט:
,איר קאָנט א קוק טאָן, מיט װאָס איך פארנעם
זיך. דאָס פענצטער איז נידעריק -- איך װעל אײַך
העלפן...*
דער דאָקטער האָט זיך אװעקגעשטעלט אף א
שטול, אריבערגעשפּאנט דאָס פענצטער און איז גע-
בליבן געפּלעפט. פאר זײַנע אויגן האָבן זיך באוויזן
עטלעכע פּרעכטיקע בילדער, אָנגעמאָלטע פון דער
פּאָזיציע, ווען דער קינסטלער שטייט אפן דאך.
שוראָטשקע איז געװאָרן אן אָפטע ארײַנגײערן
אין דעם קליינעם הײַזל. די אידעלסאַנס האָבן גע-
בראכט דאָס ייִנגל צו דעם קינסטלער יעהודע פּען,
בא וװעלכן ער האָט זיך געלערנט א קורצע צײַט,
אָבער אינגיכן האָט ער איבערגעשטיגן זײַן לערער.
שורע -- אלעקסאנדרע אידעלסאָן איזן מיט
דער צײַט געװאָרן ניט קיין דאָקטער, וי זי האָט
געטרוימט, נאָר איינע פון די בעסטע רעזשיסערן-
פּעדאגאָגן פונעם סאַװעטישן טעאטער. זי האָט
אוועקגעשטעלט מיט אירע סטודענטן עטלעכע אויס-
געצייכנטע טעאטראלע פאַרשטעלונגען. צוגעגרייט
אין פּראט פון סצענישער מײַסטערשאפט פיל אק-
טיאָרן סײַ פונעם ייִדישן, סײַ פון רוסישע טעאטערן.
אין אירע רײַפע יאָרן האָט מען זי גערופן אלעקסאנ-
דרע , וועניאמינאָוונע אזארך-גראנאָווסקאיא, די פרוי
פונעם בארימטן רעזשיימײַסטער אלעקסיי גראנאָוו-
סקי. דאָס זיבעצניאָריקע שלאנקע ייִנגל מיט די
געקרײַזלטע האָר -- דאָס איז מארק שאגאל. זייער
פרײַנטשאפט האָט זיך פאָרגעזעצט דאָס גאנצע לעבן.
מאניע קאָטליאראָ װע
פּייסעך קריװואָרוצקי
אין בערדיטשעוו איז פון א
הארץיאטאקע, בעשאס דער אר-
בעט, פּלוצעם געשטאָרבן דער
באװוּסטער לענינגראדער סקולפּ-
טאָר פּייסעך (פּיאָטער מאָיסייע-
וויטש) קריװאָרוצקי.
פּ. קריװאָרוצקי האָט ניט איין
מאָל ארויסגעזאָגט דעם געדאנק,
אז שטארבן ויל ער אין דער
שטאָט, װוּ ער איז געבוירן גע-
װאָרן. און אזוי איז דאָס געשען,
װען ער האָט אין עלטער פון
6 יאָר זיך געפונען אין בערדי-
טשעוו, קעדיי איבערגעבן אלס
געשאנק דער שטאָט זײַנע 100
סקולפּטורן און א גרויסע צאָל
געמעלן און צייכענונגען.
פּייסעך קריװאָרוצקיס גאנץ
שעפעריש לעבן איזן געװען ביז
פונעם סקולפּטאָר זײַנען עקספּאָ-
נירט געװאָרן אף רעפּובליקאנישע
און אלפארבאנדישע אויסשטע-
לונגען. מיט א יאָר צוריק האָט
אין לענינגראד ארויסגערופן א
שטארקן אינטערעס זײַן פּערסאָ-
נעלע אויסשטעלונג.
אין מעשעך פון פיל יאָרן איז
פּייסעך קריװאָרוצקי געווען שע-
פעריש פארבונדן מיטן זשורנאל
,סאָװועטיש היימלאנד", װוּ ער
האָט ניט בלױיז פארעפנטלעכט
רעפּראָדוקציעס פון זײַנע װערק,
נאָר אויך געדרוקט ארטיקלען
וועגן פראגן פון קונסט.
פּ. קריװאָרוצקי איז באערדיקט
געװאָרן אין זײַן היײימשטאָט. אף
דער לעװײַע זײַנען בײַגעװען
הונדערטער בערדיטשעווער אײַנ-
גאָר פרוכטבאר. ער האָט געשאפן
א גאלעריי פון העכער 500 סקולפּ-
טור-ווערק -- פּאָרטרעטן פון אר-
בעטער, געלערנטע, שרײַבער, וי
אויך א ריי קאָמפּאָזיציעס, וועל-
כע פארנעמען א בעקאָװעדיק
אָרט אין קלובן און קולטוריפּא-
לאצן פון פארשיידענע שטעט. די
לייענער פון ,סאָװועטיש היימ-
לאנד" זײַנען באקאנט מיט זײַנע
פּאָרטרעטן פון פיל ייִדישע שרײַ-
בער און שוישפּילער. די ארבעטן
וווינער. אפן טרויער-מיטינג זײַ-
נען ארױסגעטראָטן פאָרשטייער
פון דער שטאָטישער געזעלשאפט-
לעכקײַט, לענינגראדער קינסט-
לער.
קאָװעד זײַן אָנדענק!
157
ב"יניטקיןין די הע טק"
א לויב:געואנג דעם עפּיסטאָליארישן זשאנער
אז עס טרעפט איין מאָל אין א יויוול זיך ארײַנ-
כאפּן אין דער רעדאקציע פון אונדזער זשורנאל,
נעמט מיך אָן א כיישעק עפּעס אָנצושרײַבן אָבער
שרײַבן שלעכט טויג ניט, שרײַבן גוט דארף מען
קענען. ׂ
איך ווייס ניט, וי איר, נאָר איך האלט, אז די
עפּיסטאָליארישע פאָרם פון ליטעראטורישאפונג איז
נישט בלויז ניט אױסגעשעפּט, נאָר דאָס איז דער
בעסטער, סאמע דעמאָקראטישער זשאנער. ער גיט
א מעגלעכקײַט צו שילדערן די שענסטע געדאנקען.
װאָס װאָלט איך געטאָן, ווען כ'װואָלט געװען א
מאכטהאָבער? איך װאָלט אָפּגעשאפן אלע ליטערא-
טורן, און אָנשטאָט זיי צונויפגעקליבן די בריוו פון
גאָר דער ועלט, ארײַנגעלײגט זייער אינהאלט אין
א מעכטיקער עלעקטראָנישער רעכנמאשין און איר
געהייסן שאפן!
אָבער אײַלט מיך ניט אונטער, לאָמיר גיין פּא-
װאָלינקע, װעלן מיר גיכער דערגיין צום איקער.
עס איז דאָך גוט באװוּסט: אויב מע װעט פאָרן שטיי
לער, װעט מען זײַן װײַטער. עמעס, די הײַנטצײַטיקע
לייצים האלטן, אז מע קאָן אזוי זײַן װײַטער פונעם
אָרט, צו וועלכן מע פאָרט...
דאָ מוז איך זאָגן עטלעכע ווערטער. אין אָנהייב
יאנוואר 1934 זײַנען אין מאָסקװע געשטאנען אזעל-
כע פרעסט, אז אף דער גאס זײַנען געוויסע יידן
געצװוּנגען געווען פּאָשעט שװײַגן --מע האָט ניט
געקאָנט ארויסנעמען א האנט פון קעשענע! פונ-
דעסטוועגן זײַנען זיך גראָד אין יענע טעג צונויפ-
געפאָרן אהער קינדער פון אלע עקן לאנד, קעדיי
אָנטײלנעמען אינעם ערשטן אלפארבאנדישן קאָמאנ-
דע-טורניר לויט שאָך און דאמקעס. איך געדענק,
אז אופגענומען האָט מען אונדז פרײַנטלעך. גלײַך
פון די װאָקזאלן האָט מען די יאטן אָפּגעפירט אֹף
ספּעציִעלע אװטאָמאָבילן אין דריטן הויז פון די ראטן
אפן סאדאָווע-רינג, װוּ עס האַבן געווארט ווארעמע
צימערן, געשמאקע מיטיקן אאוו.
מײַן זיקאָרן האָט פארהיט דעם אינהאלט פון דער
באגריסונג, מיט וועלכער עס האָט זיך געװענדט צו
אונדז לענינס מיטקעמפער ניקאָלײַ וואסיליעוויטש
קרילענקאָ (דער פאָלקס-קאָמיסאר פון יוסטיץ אין
דאן געשטאנען בעראָש פון דער אלפארבאנדישער
שאָךי און שאשקע-סעקציע, און אליין אין ער גע-
ווען א שאָך-יליבהאָבער, אן אלפּיניסט, א טוריסט...).
און נאָך געדענק איך, אז דער גענעראליסעקרעטאר
פונעם קאָמיוג אלעקסאנדער קאָסארעוו האָט אין
קאָלאָנעןזאל פון דעם פּראַפארײן-הױז פּערזענלעך
איבערגעגעבן די זיגער (מיר אויך בעסויכעם) פּריזן.
...טאקע דעמלט האָבן מיר זיך באקאנט -- יורי
בארסקי פון לענינגראד און ביניאָמין גאָראָדעצקי
198
פון באָברויסק. נאָך דער מילכאָמע האָבן מיר זיך
באפרײַנדעט. נאָר אזויווי געלעבט האָבן מיר אין
פארשיידענע שטעט, אין אויסגעקומען זיך זען
זעלטן. אונדזערע קאָנטאקטן זײַנען אמערסטן עפּיס-
טאָליארישע.
מעווינים האלטן, אז אין די בריוו אונדזערע
טרעפט זיך א ראפינירטער הומאָר. א געלעגנהײַט
פאר א בריוויאויסטויש האַט געדינט אזא פּאסירונג.
אין לענינגראד איז דערשינען א מערקווירדיקער בוך
פאר קינדער איך שפּיל אין שאָך". די מעכאברים --
וולאדימיר זאק און יאנקעוו דלוגאָלענסקי, וויסנ-
שאפטלעכער רעדאקטאָר יורי בארסקי. האָט זיך אין
דעם דאָזיקן בוך ארײַנגעגאנװעט א פעלער: די אי-
טאליענישע שטאָט ,סיראקוזא" איז אָנגערופן גע-
װאָרן ,סיראקוזי", אפן גריכישן מאניר. פון דער
אנדערער זײַט, אויך אין מײַן בוך ,וועגן דאמקעס",
אין דעם קאָמענטאר צו דער דיאגראם 91 איז דער-
לאָזט געװאָרן אן אומפּינקטלעכקײַט. איז, דאכט זיך,
פאר הומאָר דאָ ניטאָ קיין שום סמאך, נאָר אזוי
דאכט זיך בלויז!
מע דארף זאָגן, אז מיר ביידע (בארסקי און איך)
האלטן זיך באם פּרינציפּ: פּלאטאָן אין מיר א
פרײַנט, נאָר דער עמעס איז טײַערער. דעריבער
טאקע האָב איך טייקעף אומייאד מיטגעטיילט מײַן
כאווער אין לענינגראד, אז סיראקוזי איז געװען א
גריכישע שטאָט, און ווען אין 211-טן יאָר פאר אונד-
זער ערע האָבן זי פארכאפּט די רוימער, האָבן זי
זי אָנגערופן אפן אייגענעם מאניר -- סיראקוזא. און
דעמלט איז אוועק דער בריוויאויסטויש, וועגן וועלכן
איך האָב שוין דערמאָנט און מיט א פּאָר בײַשפּילן
פון וועלכע איך וויל אײַך באקאנען.
,ביניאָמין; דו פרעגסט, צי ארכימעד איז גע-
בוירן געװאָרן אין סיראקוזי. דאָס איז בעעמעס גע-
ווען אזוי. נאָך מער, ער האָט דאָרט געלעבט גאנץ
לאנג און איז אפילע געווען א טשעמפּיאָן פון דער
שטאָט אין דער דאמקע-שפּיל, ניט קוקנדיק דערוף,
װאָס אלע סיראקוזניקעס האָבן געשפּילט גאנץ ניש-
קאָשעדיק. עס איז באװוּסט, צום בײַשפּיל, אזא פאל
(וועגן אים איז פיל מאָל שוין געשריבן געװאָרן.
ארכימעד האָט געגעבן א סעאנס פון אינצײַטיקער
שפּיל אף צוויי ברעטלעך (אין יענע װײַטע צײַטן
איז דאָס געווען א רעקאָרד, אנדערע האָבן געגעבן
סעאנסן אף איין ברעט). אף דער ברעט, װוּ ארכי-
מעד האָט געשפּילט מיט די שווארצע (ער פלעגט
זיך דערלויבן פרײַקײַט -- אפילע אין אונדזערע צײַטן
שפּילט דער סעאנסיאָר אלע פּארטיעס מיט די װײַי
סע), איז אופגעקומען א לאגע. פּינקטלעך וי אין
דער דיאגראם 91,
105
:
2
6
2
ארכימעדס קעגנער (פארשטייט זיך, אז ער האָט
ניט געלייענט דעם , בוך וועגן דאמקעס") האָט גע-
שפּילט: 12-63 .1.
-- גיב זיך אונטער, טיפּעש, -- האָט אויסגעשריגן.
ארכימעד (ער איז געווען א גרויסער גרוביאן, איצט
שרײַבט מען ניט וועגן דעם).
-- פארװאָס? -- האָט געפרעגט דער קעגנער.
-- שוין זשע זעסטו ניט, אז איך װעל ענטפערן
4--25 ...1 און נאָך די גענג:
2--83 4 83--34 63--82 .3 46--87 64--63 .2
1. /10:027 69--44 .6 81--12 44:40 .5 44+---63
5--81 באקומסטו א מאפּאָלע?
-- איך װעל זיך ניט אונטערגעבן! -- האָט פעסט
געזאָגט דער פּארטניאָר.
דעמלט האָט ארכימעד זיך אזוי אויסגעזידלט אֹף
אלט-גריכיש, אז איבערזעצן עס אף אן אנדער לאָשן,
אויך אף ייִדיש, איז אומעגלעך, און ער האָט דער-
קלערט, אז אויב ער װעט ניט אױיסשפּילן די פּאר-
טיע, װעט ער איבערקערן די גאנצע װעלט (פאר-
שטייט זיך, אז פריִער װעט ער געפינען פאר אָט
דער אָפּעראציע דעם נײיטיקן שטיצפּונקט).
לעכאטכילע האָט דער קעגנער זיך זײיער אי-
בערגעשראָקן און האָט שוין געװאָלט זיך אונטער-
געבן, אָבער נאָכדעם האַט ער איבערגעטראכט און
געזאָגט:
-- שטעל איבער װײַטער דײַנע פיגורן, ארכימעד,
און זאָל זײַן, װאָס עס װעט זײַן.
האָבן זיי פאָרגעזעצט די שפּיל. ארכימעד האָט
ניט אָפּגעהאלטן קיין ניצאָכן, װײַל אף 1--5..12
האָט מען אים געענטפערט ניט 4641-659 06, נאָר
524--7.23 81:06 05--6.44. דאן האָט ער זיך
אװעקגעלאָזט צו זוכן דעם אױבנדערמאָנטן שטיצ-
פּונקט, נאָר צום גליק, האָט ער קיין פּאסיקן ניט
געפונען און ביכלאל פארגעסן וועגן דער פּארטיע.
ביניאָמין, דאָס אלץ וייסטו געוויס אליין, נאָר
איך האָב דאָ געבראכט די פאקטן, קעדיי דערמאָנען
דיר, אז אויך אף דער זון טרעפן זיך פלעקן.."
דער ענטפער איז געווען אזא:
,יורי! נאָך דער שלימאזלדיקער דאמקע-פּארטיע,
וועלכע דו און די היסטאָריקער האָבן ארומגעשריבן,
האָט ארכימעד געמוזט נעמען א בױמנאָדלדיקע (א
בארויִקנדיקע) וואנע. נאָר דו ביסט לאכלוטן ניט
גערעכט, אז ארכימעד האַט פארגעסן ועגן דער
פּארטיע. ניין, זי איז בא אים פון זינען ניט ארויס,
זיצנדיק נאָך אין דער וואנע, האָט ער באנומען, אז
ער האָט געדארפט שפּילן 64--62 .2 44--65 ..ן
8544 40--65 .4 42--22 6469 .3 683--44
און אין אָט דעם מאָמענט האָט ער אויסגעשריגן:
,עווריקא!? און איז אויסער-זיך פאר פרייד ארויס-
געלאָפן א הוילער אף דער גאס (ניט געקוקט אפן
ברענענדיקן פראָסט).
ארכימעד איז הערפאר ארכימעד, װאָס ער האָט
העכסט זאָרגזאם אנאליזירט זײַן פעלער און האָט
סאָפקאָלסאָף פארשטאנען, אז ער האָט געליטן איבער
א נארישקײַט. עס זײַנען צו אונדז דערגאנגען
יעדיִעס, אז נאָך אָט דעם פאל האָט ארכימעד בא-
שטימט שטרענג דורכקאָנטראָלירן אלע אויספירן
פון די דאמקעס-ביכער (אפילע פונעם ,בוך ועגן
שאשקעס".
איצט ווייסטו שוין אלץ. דו ווייסט, װער עס האָט
דער ערשטער אויסגעשריען ,עװריקא". דאָס אין
געווען ארכימעד. דו ווייסט, װער עס האָט געהאט
אזויפיל ליידן איבער מײַן דערלאָזטן פעלער און
װער עס האָט אים פאריכט. דאָס איז געװען דער
זעלבער ארכימעד. נאָר װאָס קומט פון דעם ארויס,
אויב די קינדער, וועלכע האָבן אזוי האָלט דעם
עמעס, װעלן פּלאָנטערן די גריכישע סיראקוזי מיט
דער איטאליענישער סיראקוזא, און דאמקעס,/אויך
שאָך)-ביכער װעלן, וי פריִער, ארויסגיין מיט פע-
לערן. אלזאָ, איך אייצע דיר צו אופהערן זיך פאר-
נעמען מיט אזעלכע נארישקײַטן. דײַן פרײַנט, א
פיל מער געטרײַער וי דו ביסט זיך מעשאער, --
ביניאָמין".
יי = 1
יט טי יכ לכ
4
1 /ר איער יעמ
גאר עי
1
ניק!
2
אי
, טעוויע דער מילכיקער" אין אַדעס
די העלדן פון שאַלעם-אלייכעמס , טעוויע
דער מילכיקער" האָבן אופגעלעבט אף דער בי"
נע פונעם אָדעסער טעאטער פון מוזיקאלער
קאָמעדיע. מיט גרויס דערפאָלג איז דורכגעגאן
די פּרעמיערע פון דזש. באָקס מיוזיקל ,דער
פידלער אפן דאך" (די פּיעסע פון דזשאָזעף
סטיין אין דער ליטערארישער רעדאקציע פונעם
טעאטער).
די פאָרשטעלונג האָבן אופגעפירט דער
קיִעװער רעזשיסער ע. מיטניצקי, דיריזשאָר יע.
וויניצקי, קינסטלער א. איווניצקי, ז. איווניצי
קאיא, באלעטמייסטער נ. ריזשענקאָ, כאָרמײ
סטער יו. טאָפּזאָו. אף דער פּרעמיערע איז
אין דער ראָל פון טעוויע דעם מילכיקן ארויס"
געטראָטן דער פאַלקס-ארטיסט פון פססר מ.
װאָדיאנאָי. אינעם ספּעקטאקל זײַנען אויך
פארנומען די ארטיסטן מ. דיאָמינא, ל. סאטאָ
סאָווא, ג. זשאדושקינא, ס. קרופּניק, נ. און נ.
זאגאָראָדני, ט. טישטשענקאָ, װ. פראָלאָו, ס.
סילין, ס. וואסיליעוו.
צװישן די צושויער, װעלכע זײַנען געקוי
מען אף דער פּרעמיערע, איז געװען דער בא"
װוּסטער סאָוועטישער ייַדישער שרײַבער נאָטע
לוריע.
-- מיר, א ייִדישן שרײַבער, איז באזונ-
דערס נאָענט שאָלעם-אלייכעמס שאפונג, --
האָט געזאָגט נאָטע לוריע, -- ,טעװיע דער
מילכיקער" איז איינע פון די בעסטע װערק
זײַנע. אָפן גערעדט, האַב איך זיך ניט פאָרי
געשטעלט, אז שאָלעם-אלייכעמס העלדן קאַנען
אזוי פולבלוטיק פארקערפּערט װערן אף דער
בינע פון א מוזיקאלן טעאטער. דער ספּעקטאקל
,דער פידלער אפן דאך" האָט זייער דערפרייט
און גערירט ניט נאַר מיך, נאָר אױך אלע
פילצאָליקע צושויער -- מענטשן פון פארשיי
דענע נאציאָנאליטעטן. אלץ, װאָס עס קומט
פאָר אף דער בינע, איז װאָרהאפטיק. דער
ספּעקטאקל צייכנט זיך אויס מיט א בוילעטן
נאציאָנאלן קאַלאָריט, און גלײַכצײַטיק איז ער
א טיף אינטערנאציאָנאלער.
ס'איז מיר אויסגעקומען צו בײַזײַן אף א
סאך ספּעקטאקלען פון ,טעװיע דער מילכיקער"
אין פארשיידענע טעאטערס פון אונדזער לאנד.
אין דער הױיפּט-ראָל האָב איך געזען די קאָרי
פייען פון דער בינע ש. מיכאָעלסן און מ. קרו"
שעלניצקין. ניט לאנג צוריק האָב איך צום
160
דריטן מאָל געקוקט דעם טעלעוויזיע-ספּעקטאקל
מיטן אָנטײל פונעם אויסגעצייכנטן ארטיסט מ.
אוליאנאָװון, און יעדער איינער פון זי האָט
געפונען זײַנע אײגענע פארבן פאר דער שא"
פונג פון אָט דעם געשטאלט. איך װיל פונעם
גאנצן הארצן באגריסן מ. װאָדיאנאָיען מיט א
נײַעם שעפערישן דערפאַלג. אף דער בינע פו"
נעם טעאטער פון מוזיקאלער קאָמעדיע האָט
ער געשפּילט ניט װײיניק ראָלן. אָבער די ראָל
פון טעוויען װויל איך אָפּמערקן באזונדערס --
דאָס איזן אומבאשטרײַטבאר איינע פון זײַנע
בעסטע ארבעטן.
די רעזשיסור האָט ארויסבאוויזן קינסטלעי
רישע פאנטאזיע, טאקט, גוטן געשמאק, דאָס
קענען די פאָלקס-מינהאַגים.
מע דארף מיינען, אז די נײַע פאָרשטעלונג
פונעם אָדעסער טעאטער פון מוזיקאלער קאָי
מעדיע איז נאָך איין איידעס פון דער פרײַנט-
שאפט פון פעלקער אין אונדזער לאנד אין װעט
זײַן אן ענטפער די רעכילעסטרײַבער אפן מײַי
רעוו, וועלכע הערן ניט אוף צו גואלדעוען
וועגן דער פארפאָלגונג פון דער ייִדישער קול-
טור אין סאָוועטנפארבאנד,
לאָמיר דערמאָנען, אז בא אונדז אין אָדעס
הייסט איינע פון די שטאָט-מאגיסטראלן מיטן
נאָמען שאָלעם-אלייכעם. און איצט גײיט אף
דער בינע פונעם אַדעסער טעאטער פון מוזי"
קאלער קאָמעדיע דער ספּעקטאקל דער פיךי
לער אפן דאך', און מענטשן פון פארשי"
דענע נאציַאָנאליטעטן קוקן אים מיט גריס
אופמערקזאמקײַט, אינטערעס, מיט אופריכטיקן
דערעכערעץ צו די העלדן פונעם װערק --
פּאַשעטע האָרעפּאשניקעס פונעם פאָלק. אויך
איך, א ייִדישער שרײַבער, װאָס איז ערשט ניט
לאנג צוריק אָפּגעמערקט געװאָרן מיט א הו"
כער רעגירונגסיבאלוינונג -- מיטן אָרדען פון
פעלקער-פרײַנטשאפט, זעץ פאָר צו ארבעטן
דאָ, אין דער שווארציאמישער שטאָט. איך וויל
פון גאנצן הארצן באגריסן דעם קאָלעקטיוו פו"
נעם טעאטער מיט א נײַער פאָרשטעלונג, װאָס
דינט דער פארפעסטיקונג פון דער פרײַנטשאפט
און ברידערלעכקײַט פון די פעלקער אין אונד"
זער לאנד,
אי. איליושין
(, סאָוועטסקאיא קולטורא")
10--1
דער דרײַ מאָל געבוירענער , שימשן"
די שטאָט פון פאָנטאנען פּעטראָדװאָרעץ פינקלט
װי א טײַערסטער איידלשטיין אין אלטן האלדזבאנד
פון לענינגראד. יעדן יאָר, װי נאָר עס קומט דער
פרילינג, סאָף מײַ, הייבן אָן צו זידן מיט דימענ-
טענע רעגנס זײַנע פאַנטאנען. דעמלט קומען אף
אָט דעם יאָמטעוו טויזנטער מענטשן פון לענינגראד
און פון אנדערע אונדזערע שטעט. די סאמע מאיעס-
טעטישע פאָנטאן-אײַנריכטונג פון פּעטראָדװאָרעץ
איז דער גרויסער קאסקאד. ניט געײַלט און גראי
ציִעז פלייצט אראָפּ דאָס וואסער איבער די שטאפּלען
פון דרײַ טרעפּ צו א ריזיקן קרוג. אין צענטער פון
אָט דעם קרוג שטייט אף א פּיעדעסטאל פון גרא-
ניטיהליבעס א דרײַמעטערדיקע פיגור פונעם בא-
רימטן אין דער גאָרער וועלט פּעטערהאָפער שימשן,
וועלכער צערײַסט אף שטיקער דעם פּיסק פון א
לייב. דאָס איז דער סאמע באדײַטנדיקער און דער
שענסטער פאָנטאן פונעם גרויסן קאסקאד, א דענק-
מאָל דעם פאָטערלענדישן קאמפס-רום און א מערק-
װוירדיק װערק פון דער רוסישער קונסט. ניט לאנג
צוריק איז ער אלט געװאָרן 250 יאָר. ניט קיין פּאָ-
שעטער איז געוװוען דער גוירל פון אָט דעם גלענצנ-
דיקן דענקמאָל.
לעכאטכילע האָט דער פאָנטאן , שימשן" באצירט
דעם גרויסן קאסקאד אין 1725, ווען עס האָט שין
עקזיסטירט א רײַכע סקולפּטור-אויספורעמונג פונעם
גאנצן אנסאמבל.
מיט סימבאָליק איז געווען אָנגעזעטיקט אויך די
נײַע סקולפּטור, װעלכע עס האָט געשאפן ב.-ק.
ראסטרעלי. אין 1734 איז אַפּגעמערקט געװאָרן דער
5יטער יאָרטאָג פון דער פּאָלטאװער שלאכט, וועל-
כע האָט געלייזט דעם גוירל פון דער צאָפנדיקער
מילכאָמע. דער טאָג פונעם 27 יון 1709, ווען אָט
דער געראנגל אין פאָרגעקומען, אין צונויפגעפאלן
מיטן טאָג פונעם הײיליקן שימשן. דער ביבלישער
העלד, װאָס האָט באזיגט דעם לײיב, איז אופגענו-
מען געװאָרן מיצאד די ערשטע צושויער, גלײַך דאָס
זאָל געווען זײַן פּיאָטער דער ערשטער.
די סקולפּטור איז געמאכט געװאָרן פון בלײַ. אין
7 האָט זיך אף פּעטערבורג און זײַנע אומגעגנטן
אָנגעוואלגערט א שטורעם און איניינעם מיט אים א
פארפלייצונג. די סטיכיי האָט צעשעדיקט אין פּע-
טערהאָף פיל פאָנטאנען. שטארק געליטן האָט אויך
,שימשן". ס'איז באשטימט געװאָרן פארבײַטן די
בלײַענע סקולפּטור אף א בראָנזענער. דער שעפער
פונעם צווייטן, בראָנזענעם שימשן, איז געװוען דער
גלענצנדיקער רוסישער סקולפּטאָר מיכאיל איוואנאָ-
וויטש קאָזלאָווסקי. א באזונדערע מעכטיקײַט און א
רויַק געמיט שײַנט ארויס פון דער סטאטוע, וועלכע
איז געמאכט געװאָרן לויט א. װאָראָניכינס געמעל.
דער צוואנציקמעטערדיקער וואסערישטראָם, װאָס
רײַסט זיך ארויס פונעם לייבס צעפּראלטן פּיסק, איז
װי א סאליוט לעקאָװועד דעם זיגעריהעלד. אין 1801
האָט דער בראָנזע-גיסער װוו. יעקימאָוו אָפּגעגאָסן
אינעם ווארשטאט פון דער קונסטיאקאדעמיע די
שימשן-סקולפּטור. דעם בראַנזענעם גיבער האָט מען
אוועקגעשטעלט אף א נײַעם פּאָסטאמענט פון גרא-
ניטיהליבעס. נאָר װער האָט דעמלט געקאָנט ויסן,
אז עס שטייט פאָר נאָך א דריטער געבורט פון
שימשענען.
.61
ווען פּעטערהאָף איז באפרײַט געװאָרן פון די פא-
שיסטישע בארבארן, איזן פאר די סאָוועטישע סאָל-
דאטן אנטשטאנען א שוידערלעך בילד. אין רויַנעס
זײַנען געלעגן אי דער גרויסער פּעטערהאָפער פּא-
לאץ, אי דער גרויסער קאסקאד. די פאשיסטן האָבן
אופגעריסן די הידראָטעכנישע אײַנריכטונגען, אויס-
געהאקט די ארומיקע גרינע פלאנצונגען, צוגעגאנ-
װעט פינף מאָנומענטאלע סקולפּטורן פונעם גרויסן
קאסקאד, צװוישן זיי אויך שימשענען.
דער פּראָיעקט פון אופשטעלן דעם קאסקאד האָט
פאָרויסגעזען דעם ווידערגעבורט פון זײַן צענטרא-
לער סקולפּטור. אָט די קאַמפּליצירטע אופגאבע האָט
מען אָנפארטרויט דעם סקולפּטאָר װוו. ל. סימאָנאָו.
אָבער ויַאזוי פארווירקלעכט מען זי? עס האָבן זיך
פארהיט בלויז פארמילכאַמעדיקע פאָטאָגראפיעס פון
דעם בארימטן פאָנטאן. לוט זיי האָט סימאָנאָוו און
זײַן נאָענטסטער באהעלפער נ. ו. מיכײַלאָװ גע-
פּרוּװוט פעסטשטעלן די פּונקטן, פונוואנען די פאָטאָ-
גראפיעס זײַנען געמאכט געװאָרן. טאָג נאָך טאָג
זײַנען די סקולפּטאָרן געווען פארטאָן אין אָט דעם
איניען. זיי האָבן געזוכט א פולקומע ענלעכקײַט פון
דער מאָדעל מיטן דענקמאָל. און אָט קומט אָן דער
גליקלעכער טאָג. עס צעפּראלן זיך די טויערן פונעם
זאװאָד /,מאָנומענטסקולפּטור", און דער נײַער, פינק-
לענדיקער מיט גינגאָלד, דריטער שימשן לאָזט זיך
אוועק אין א רײַזע איבער די לענינגראדער גאסן,
דערנאָך װײַטער -- קיין פּעטראָדװאָרעץ (אזוי רופט
מען איצט דעם געוועזענעם פּעטערהאָף).
דעם 14 סענטיאבער 1947 טרעט ארוף דער דרי-
טער שימשן אפן בערגל אינמיטן דעם גיגאנטישן
קרוג. ס'איז פאָרגעקומען דער דריטער געבורט און
די דריטע עפענונג פונעם דענקמאָל. יענע לענינ-
גראדער טוישווים, וועלכע זײַנען בײַגעװען בייס
דער צערעמאָניע אינעם אונטערשטן פּארק פון פּעט-
ראָדװאָרעץ, האָבן גערעדט צווישן זיך, אז דער גי-
בער שימשן פארקערפּערט דאָ די געװאגטקײַט און
דעם העלדנמוט פון די סאָוועטישע מענטשן אין די
יאָרן פון דער גרויסער פאַטערלענדישער מילכאָמע.
איך װיל פארענדיקן מײַן דערציילונג ועגן
שימשן-האגיבער מיט די שורעס פונעם לענינגרא-
דער דיכטער װוסעװאָלאַד ראָזשדעסטװוענסקי:
יאָ, אלץ פארגייט,
אף אײביק בלײַבט די ערע,
דאָס פאָלק, װאָס האָט ניט אָנגענײגט דעם קאָפּ.
דער דענקמאָל שטייט אף מירמלשטײנער שװערע
און װעט פון דאָרט שוין קײנמאָל ניט אראָפ.
ארום די וואסער-שטראָמען מורמלען גרינע
בלעטער,
דעראָבערט זײַנען דאָ אף פרײַהײַט רעכט,
און שימשן שטייט אינמיטן, װי א רעטער,
באם לײב דעם פיסק מיט פעסטע הענט ער
ברעכט.
יורי רא קאָ װ
(לענינגראד)
4318 (וווועםזע) סזסאסועט?88 סנתטזועטצ0ס088ס
לימעד פינף (שע) הסאחאה) שׁ אסקצ
-000000602 :231 ,א2 ,3 ,8 ית ,ז ,16 0002802116 3808846 0216ט16000 :תאהסזט גתחמגקה
1 ,ת} 208216ת00 10111:16צ3
6008 216088216אנתדעקת ;אע8מה16ע16018עץס 26ע082808606 :2אדגאאגק ז
אזתםעוט גת/1228
1606016 3801646 6
8 /װ00010 0808 40806 8 4עט4ע000720 אװעא680620 העטסנעסמבעסקת סתעמגקת 00308806
א 11 א 0 38 4 2180 28 067 זנהטאנה 20 60128264146ס 6עא1ע380 סנט גאסך
.סעאצהז 8 02082 240446 8 0002208286 3808846 אס20:2ק8סקת ומא (אאססץק-סת אק1080
-סקת 6806008000 זאגתחמגקת 110 .{תסתאן אעססמבעסקח 24 ,2ע64266 זאסמועת ומא ,קסאעקתג8 ,188
6טסקח 404660647 -- {ח30| 68080 ועם אחסס ,קסאעקת112 הבעהסם 262279 3700 8עװ4300106
6 160116411866 806 {אסז1103 .ע8א44020 אסדעטצתסח 40409642 8860100 826 3 10 ((אסבן
.גואגעאצץהז א 8ה32868 86 ,380840 פזעססמבעסקת 020824 40806 8 2 8220 0002280826
6110 /א3::01:6::6עסקת 32 המסתס 1012160880 ,02082 אצץחסם 110031416 .1 6װװ3228
עזססאעס3280 8 0008 װעמסט382 8 סעטעתב3גק 22 סעמגאעמם 16ע06021) -גאֵצץמ3 0002808000
5 ,3 ,| ,602א480 286661486) 40װ3800 10ץט000720 סנץאט8046 נמם אה 3800416עסקת ,סזס? זס
-(.2 .1 6 0 ,4 ,2 0862 678216ט) סאצץתז 286 עתע (גת .ז ח
) זאָג!, 2) א זאָק, ,אסתצט (2 ,!עאנ2אס ({
3) א וועג, 4) או'עק!, ,!מטסקת (4 ,פזעם (3
5) א ראָל, 6) א ראָק, אצזקסוס (6 ,תססץ (5
) ליב, 8) א ליפּ, 624ץז (8 ,סתעא (7
9) א שטוב, 10) א שטופּ, ;אסניתס? (10 ,אסת (9
1) האָב!, 12) האָפּ!, ?{חסז (12 ,!תסאע (11
3 זײַד, 14) א זײַט, 01020824 (14 ,אח6ט (13
5) לײַד!, 16) לײַט, עעהסות (16 !עתקסז (15
7) מיד, 18) מיט, ,0 (18 ,/ע28זסץ (17
9) װװײַז!, 20) װײַס, 8140ת66 (20 ,!חאנגאסת (19
1 א רויז, 22) ארויס!, ,8001 !מניסקח (22 ,32סק (21
3) הירזש, 24) א הירש, ,0268 (24 ,סמסנעוח (23
5) אזש, 6) אש, /6ח06 (26 ,28086 (29
א האלדז, 28) אלץ, 806 (28 ,4ס (27
9 א גאנדז, 30) גאנץ, 8608 ,612 (30 ,מסעז (29
1 א בריוו, 32) א שיף, ,8ה.0026, (99 ,סוזאמסעםת (31
3 א פּרוּוו, 34) א רוף. 8 (344 ,62סקת (33
{ון א {תן 000720886 6;א:ט0וץ000062823ת2ס
,אסאסתוט8 אחעההס אופאאססמבעסקח ,02086 8 08אץ38 004612846 אהת אצָמבֿ 3170 -- תסתםס
{קסאעקז2
ווער-טער, נאָז, א בילד.
;קסא/קח4 ,2060 עהע /0280400 8402 02008 000188 ם
) גיב, 2) ב'ייידע, 2) גר'וייסע. ס6אנטמת60 (9 ,062 (2 220 (|
08 /זזא;;וו0:ץ800006023,) .208016ת2ח 880מ107 86 +0ץ06083 חסתס סנועתע 8 026280
:ק6זא/0ח18 ,0000800000 00626 6:084146 {{מן ע {הן 88046ד
װ'אָליקן ע6060880 == (4א-86.1ן
ליידדל 8442װ62606 == (תם-והן
.6008 20116 8 801266210708 {8} ע {ה} 68000060839:01106 80600 016ג11
-00 0311011161146סקח 6 00 4 עה 0 824 88442846 0006006 ט060210441 תסצהסתס עעטסדט אק
8932 2000:111416.81000 4248000-0060 28אסצחס2 46 ,(8} עהע {ח|} עאעגעסנצהסהססת ס 80806תז
אע צהאנסא
1 00.06211600ח 1131101116146סקת 0000406 006210224 ,אגזסהס סח 1/120106: .2 86װ3222
1) דאָס מ'ע-בל ,6668 = (ת3-6א ססםן (|
2) די שיייסל ,2אס/א = {חס-עעו אהן (2
3) דער ל'ע-פל ,2אאנ10. == 03-6011. קכּהן (3
4) דער ג'איפל ,2אה8 = (תת-סז קכּהן (4
5 דער ו'לינ-של .8911144 = (הנע:-828 קכהן (5
6) דער ה'אָגל, 7) דאָס ביייכל ,גאאנווהא (7 עתהקז (6
8) דאָס ייניגל, 9) דאָס מייידל ,2אנץ268 9( אענימתהא (8
0 דאָס ט'י-של, אעהס?דס (10
1) נ'עכ-טן, ,8362 = (טז-אכאן (||
2) מיאָר-גן, 32810244 = (מז-קסאן (12
3 יאָירן, ?מ2סז = (86:28ן (13
4) ג'יאיסן, ,(0ה40 :זא) נעטעחץ = 28:081ז} (14
5 ט'י-שן, 16) 'ע-סן, ,מ87ננוצָא (16 זעהסדס (15
7) שר'ײַבן, 18) ט'יי-לן, ,זעהס2 (18 ,פזגסעח (17
9) מ'אָדלן, 20) זיאַײגן 278 (20 ,פד2מ8ססעק (19
-00 /האנסא 024088 486ע06062 8 128046 8010662101084 {8ן} }א {חן} 6ענע0צ006083זסתט
:קסזא0ח24 /2080/1ת000 //016ץ628811קת ס 08,180 341210104 188286 ע אאם208תז
ל'וייפנידיק 40602842 -- |אעה--011חן
{א} א {הן} 6 08ז0ח07ס 476846 0721806 0062002424 ,אג?0הס סח 41012216 .3 3222886
1) רייידנ-דיק, 00800840 = (28-2:8-/35קן (|
2) זייצנידיק, התעס = (אעה-טט-עבן (2
3) 'עיסנ-דיק, 4) טייילנ-דיק, 2624 (4 יהבוטצָא (3
5 ביייגנ-דיק, 6) א'ייידל-סטער, |/א111סאנס (0 ,הגסעזבט (5
7) ציאיפּלידיק, 8) צאָיפנידיק, 0686048140 (8 ,114געגעסחס10 (7
9) א ר'עיגנ-דל, 10) א װאָליקנידל. 0א8ה06 (10 ,אוהאנסת (9
164
גאזזדגאואתקז
אומממ1ת16ע6018געצס סעמסאסהאס
אט א ועססקתס 8 22260460 2װװ12382 176עאסת32 .082ס22ת 4 סעועהע 8
9 24עהת46 1
עשאנשם תח 4384 ה וטסס?קח80 פוטאטג/ גח
וואַש ?ֶ
נאַנלינצוצוירן
עופוסהדשוזשואש
אקוזצוצויוו
שוטהטהפדשהעם
דאנויוו
עוטטסה דםע/
דיאפויוו בליפו
פרעפּאַזיציעם
יע בע רמ א / = עה ר יי יי
בלימו (פון, ציי, בצו...)
ווענלען? נליפו (פון,
צי, בא...) וואַש?
6007 זס ?ואשט ס ?ואםא ס
|?עואשט א ?עואסא א ?0 זט זס
חזײװ ?סזזו ץע 07זסא ע
עוטטטהשטזהת
וואגזסהאפפח 0
ווענלענםש?
?עפט 1867 ?הטט ?קעשט
צושעשיוו
ושוטהפטחשזהאנהזווסח
.19 1202/06 א תחחתסתסתסחת
-221628 0 צההק22 {ץאס?1103 .22260842 2216288000 10669100 עתסתתסקת 806 סנועהע 8 (|
ם 26א6ס6628ק1סחץ ,(32 כַת) 14ע8טת2216 81::26268 046ע1267 8 3?2ץא480 ססקת80 112 זאנטג
-622022קת 0ת21060. 0026ת ס1ננוועתע
(122628 /81621:1ע8) 48000?2 ע הסזעת802סקסת (2 ח { פאפאג זאס) (מכּא85ן ססקחסם (9
48,, 2 (185834 000ת80 חעאגזסתתסקת ס /עמ003612 3 .(אנס22ת 80212ת2816) 2?צא680 ח
;קסאעקח82 ,4410?2 העמ6סאע166010 עאגאקס) אאועא2260ת אאע:ע0:ץ0001861018ס
1) פון װעמען? 2) צו װיעמען? לעשסהיאי(2י?ססאיזט 1
3) מיט וו'עמען? 4) וועגן וועמען? יח } 4 ת 1 ח ?א0א 0 (4 ?אסא 0 (3
דאָצענט -- ש. סאנדלער
מאטעריאלן. פאר א לעקסיקאָן.
:
פון ז דער ייִדישער סאָוועטישער ליטעראטור ;
יי הרוהט רער טי ר יע
יאקנעהאָז
(1858--1927)
-- פּסעװודאָנים פון
האקויען גאָלדבערג. פּראָזאיִקער.
יעשײַעיניסן
געבוירן אין דאָרף סטאָלבאָװו-
שטשינע, מינסקער געגנט, שפּע-
טער אריבערגעפאָרן אין שטעטל
מאָהילנע. צו 13 יאָר געקומען
קיין קאפּוליע, פון דאָרט קין
נעסוויזש, אוזדע, מינסק. אין
8 אָנגעהויבן שרײַבן פעליע-
טאָנען. אין סאָף פון די 80יער
יאָרן געקומען קיין קיעו, זיך
באקאנט מיט שאָלעםיאלייכעמען
און אָפּגעדרוקט א'ן ערשטן באנד
,ייִדישע פאָלקס-ביבליאָטעק? א
פּעליעטאָן , בריוו פון ליטע קיין
אמעריקע?". אין דער זעלבער צײַט
געשריבן פעליעטאָנען פאר אנ-
דערע העברעישע און ייִדישע
אויסגאבעס. אין 1889 זיך אומגע-
קערט אין דער ליטע, געװאָרן א
לערער פון העברעיש אין קאָי-
דענאָוו און פונעם יאָר 1891--
אין מינסק. נאָך דער רעװאָליו-
ציע זיך געדרוקט אין מינסקער
,;אָקטיאבער?, מאָסקװער ,עמעס".
די װײַסרוסישע רעגירונג האָט
אים באשטימט א פּערסאָנעלע
פּענסיע. אין מעשעך פון זײַן
16
לאנג לעבן האָט ער פארעפנט-
לעכט ארום 500 דערציילונגען
און נאָװועלעס, דערונטער בא
0 אין ייִדיש.
װערק: דערציילונגען. מינסק,
מעלוכע-פארלאג, 1940; דערציי-
לונגען. דאָרט, 1941.
ביבליאָגראפיע: אורי פינקעל,
ארײַנפיר צום בוך ,דערציילונ-
גען", 1941; לעקסיקאָן פון דער
נײַער ייִדישער ליטעראטור, פער-
טער באנד. נװײאָרק 1961,
שפּאלטן 272-271: ז. ריזען,
לעקסיקאָן, באנד 1; איעװרייס-
קאיא ענציקלאָפּעדיא" (רוסיש),
באנד 4; א. ריזען, זשורנאל
,צוקונפט", ניװוײאָרק, 1919, זז.
582-51; ייִדישע ליטעראטור,
כרעסטאָמאטיע. קיעװו 1928: ש.
ניגער, א. פרידקין. , ליטערארישע
בלעטער", 29 אפּרעל 1927: א.
גורשטיין, זשורנאל ,די רױטע
וועלט", מײַ--יון 1927, ז. 101;
דער זעלבער, יייִדישע ליטערא-
טור, כרעסטאָמאטיע". קיעו,
8.
כראפּקאָװוסקי, זאלמעךוויגדער
(1883--1924)
-- פאָלקלאָריסט. געבוירן אין
קאפּוליע, וװוײַסרוסלאנד. פארענ-
דיקט א מיטלשול אין האָראָדאָק,
װײַסרוסלאנד, און אויסגעהאלטן
עקזאמענעס אף א פאָלקסילערער.
געארבעט אין רעגירונגישולן אין
ליַאָזנע, אָרשע און וויטעבסק, װוּ
זיך אָנגעשלאָסן אין דער ארבע-
טער-באוועגונג. פון די יונגע
יאָרן זיך פארנומען מיט זאמלען
ייַדישן פאָלקלאָר. פאר דער ער-
שטער וועלט-מילכאָמע פארעפנט-
לעכט פאָלקלאָר-מאטעריאלן אין
דער צײַטונג ,פרײַנט" (פּעטער-
בורג -- ווארשע), שפּעטער --
אין מינסקער , צײַטשריפט", 1926,
נומ: 1, 1928, נומ. 2--3.
װערק: מילכאָמע-וויץ (לעגענ-
דעס, אנעקדאָטן, ווערטלעך,
גלײַכװערטלעך, שפּאסן, ראָשע-
טייוועסן, קאלאמבורן אוכדוימע,
געשאפענע ארום מילכאָמע בי-
כלאל און ארום דער גרויסער
וועלטימילכאָמע פון 1914--1917
יאָר ביפראט, געזאמלט אין וי-
טעבסקער געגנט). ויטעבסק,
2
ביבליאָגראפיע: לעקסיקאָן פון
דער נײַער ייִדישער ליטעראטור,
פערטער באנד. ניוײיאָרק, 1961,
שפּאלט 402; א. זארעצקי, זשור-
נאל ,די רויטע וועלט", כארקאָוו,
6, נומ. 7--8: ,צײַטשריפט?,
מינסק. 1926, ז. 117.
טשערניאווסקי, עליע
(דאטעס אומבאװוסט)
-- היסטאָריקער, דעמאָגראף, גע-
זעלשאפטלעכער טוער. געבוירן
אין מינסק. אין די יאאָרן
0/-19234 געווען לעקטאָר פון
געשיכטע פון דער ארבעטעריבא-
וועגונג אין מינסקער פּעדאגאָ-
גישן אינסטיטוט, מיטגליד פון
דער היסטאָרישער סעקציע פונעם
ייִדישן סעקטאָר בא דער װײַס-
רוסישער ויסנשאפטיאקאדעמיע.
זיך געדרוקט אין מינסקער
;.שטערן"?, יאָקטיאבער", ,אפן
וויסנשאפטלעכן פּראָנט", /,צײַט-
שריפט".
װערק: דער ייִדישער ארבעטער
אין װײַסרוסלאנד באם באגינען
פון דער ייִדישער ארבעטעריבא-
וועגונג. מינסק, מעלוכע-פארלאג,
2 די אנטשטיוּנג פון דער
ארבעטער-באוועגונג אין װײַס-
רוסלאנד. דאָרט, 1934.
ביבליאָגראפיע: לעקסיקאָן פון
דער נײַער ייִדישער ליטעראטור,
פערטער באנד. ניװײיאָרק, 1961,
שפּאלטן 165-2164; ר--ן, ,אפן
וויסנשאפטלעכן פּראָנט', 1932,
נומ. 2-1, זז. 142, 145:; י. הער-
שענבוים. ,עמעס', נומ. 140,
3 וו. פרישמאן, גאָקטיאבער?,
נומ. 140, 1933.
לאזיק, ייִסראָעל-איציק
(1916--1942)
-- דיכטער, פּראָזאיַקער. געבוירן
אין ריגע, לעטלאנד. פון די יונגע
יאָרן געדרוקט לידער, הומאָרעס-
קעס און בילדלעך אין די קאָמו"
ניסטישע אונטערערדישע אויסגא-
בעס. געגרינדעט דראמאטישע
קרײַזלעך, וועלכע האָבן אופגע-
פירט זײַנע וװערק, אָרגאניזירט
געהיימע ליטערארישע אֶוװנטן.
ווען ריגע איז אין 1940 באפרײַט
געװאָרן דורך דער רױיטער אר-
מיי, געװאָרן איינער פון די אָנ-
געזעענסטע מיטארבעטער אין
דער ריגער טאָגיצײַטונג ,דער
קאמף". צוזאמען מיט הערץ אק-
צין רעדאגירט די הומאָריסטישע
בײַלאגע צו דער צײַטונג ,דער
רויטער פעפער". אין יון 1941
פרײַװיליק אװועק אין דער סאַָ-
וועטישער ארמיי, געדרוקט בילד-
לעך פונעם סאָלדאטישן לעבן אף
די פראָנטן און לידער אינעם
צװײיװאָכנבלאט אופבוי? (ריגע).
געפאלן אין שלאכט קעגן די פא-
שיסטישע אָקופּאנטן.
ביבליאָגראפיע: לעקסיקאָן פון
דער נײַער ייַדישער ליטעראטור,
פערטער באנד. ניװײאָרק, 1961,
שפּאלט 412,
לאנדאָ, ייִסראָעל
(1882--?)
-- פּעדאגאָג. אװטאָר פון לערנ-
ביכער פאר דער ייִדישער שול.
געבוירן אין זשיטאָמיר, אוקראי-
נע. געווען פּראָפּעסאָר פון גע-
שיכטע אין רוסישע און ייִדישע
פּעדאגאָגישע שולן, לערעריסע-
מינארן און פּעדאגאָגישע אינסטי-
טוטן. געדרוקט ארטיקלען ועגן
פּעדאגאָגיק און געשיכטע אין דער
כארקאָווער צײַטונג ;דער
שטערן? און אין אנדערע אױס-
גאבעס.
װערק: געאָגראפיע פון אוססר,
לערנבוך פאר דער מיטלשול,
זיטער לערניאָר. כארקאָו'--
קיַעװ, אוקרמעלוכענאצמינדפאר-
לאג, 1923; איבערגעזעצט (צוזא-
מען מיט גוטמאן און גרינבערג)
ד. פּאָכילעװיטשעס ,געשיכטע",
לערנבוך פארן 5יטן לערניאָר.
כארקאָוו--קיעוו, 1922.
ביבליאָגראפיע: לעקסיקאָן פון
דער נײַער ייִדישער ליטעראטור,
פערטער באנד, 1961, שפּאלט
2 י. אנילאָוויטש, , שריפטן פאר
פּסיכאָלאָגיע און פּעדאגאָגיק?.
ווילנע, 1940. ז. 332.
מײַזל, הערץ
(1887--6)
-- פּראָזאיִקער. געבוירן אין װײַס-
רוסלאנד. פרי זיך אָנגעשלאָסן
אין דער רעװאָליוציאָנערער בא-
וועגונג. עמיגרירט קיין ענגלאנד,
געארבעט אלס היטלמאכער אין
לאָנדאָן. שפּעטער זיך אומגע-
קערט קיין רוסלאנד און נאָך דער
רעװאָליוציע ארײַנגעטראָטן אין
דער קאָמוניסטישער פּארטײ.
צוערשט געדרוקט ארטיקלען אין
דער מינסקער באָלשעוויסטישער
צײַטונג ,זוועזדא?, און ווען אין
8 האָט זיך געגרינדעט די
ייִדישע קאָמוניסטישע אויסגאבע
,דער שטערן? (מינסק), אָנגעהויבן
שרײַבן אף ייִדיש. געדרוקט דער-
ציילונגען, נאָװעלעס, פעליעטאָ-
נען אין קאָמוניסטישן , וועקער",
אין די צײַטונגען ,מאָרגן-פרײ-
הײַט? (ניו-יאָרק), ,נײַע פּרעסע"
(פּאריזש) און אין אנדערע קאָמו-
ניסטישע אויסגאבעס אין פארשיי-
דענע לענדער.
װערק: דערציילונגען. מינסק,
מעלוכעיפארלאג, 1928; דערציי-
לונגען. מאָסקװוע--כארקאָוו---
מינסק, צענטרפארלאג, 1920;
דרײַ שמוליקעס, מײַסעס פון
העלדישן אמאָל. מינסק, מעלוכע-
פארלאג, 1932: איבערזעצונגען
(צוזאמען מיט או. פינקעל; ג.
ניקאָלסקי, ייִדישע יאָמטױיוים,
זיײיער אופקום און אנטויקלונג.
מינסק, 1925; (צוזאמען מיט ד.
מײיעראָװיטש) א. גורעוויטש, לע-
נין און די פּראָפּעסיאָנעלע פאריי-
נען. דאָרט, 1925: פּ. פּאנפיאָראָװו,
ברוסקי. דאָרט, 1931; פּ. פּאװ-
לענקאָ, באריקאדן. מאָסקוע,
יעמ. יאראָסלאווסקי. ויָאזוי דער
מארקסיזם האָט צעשמעטערט דעם
פאָלקיזם. דאָרט, 1940.
ביבליאָגראפיע: לעקסיקאָן פון
דער נײַער ייִדישער ליטעראטור,
פינפטער באנד. ניװײיאָרק, 1963,
שפּאלטן 584--585: ב. אָרשאנ-
סקי, די ייִדישע ליטעראטור אין
װײַסרוסלאנד נאָך דער רעװאָליו-
ציע. מאָסקווע--כארקאָוו--מינסק,
1, זז. 189-21184: מ. טײַץ,
,אײיניקײַט", מאָסקװע, 10 אפּרעל
7. ,ליטעראטורנאיא ענציקלאָ-
פּעדיא? (רוסיש), באנד 6. מאָסק-
ווע, 1932.
לאָנדאָן, נויעך
(1888--6)
-- זשורנאליסט. געבוירן אין א
דאָרף לעבן דעם שטעטל מאָטע-
לע, פּינסקער געגנט, װײַרוס-
לאנד, בא א טאטן א שמיד. אין
מיטן פון די 90-ער יאָרן געקומען
קיין ווילנע, שפּעטער זיך אָנגע-
שלאָסן אין דער סאָציאליסטישער
באוועגונג, געװען ארעסטירט.
געדינט אין דער צארישער ארמיי,
אנטלאָפן קיין אמעריקע, װוּ גע-
ארבעט אין א שנײַדערישאפּ. אין
5 פארענדיקט אן אינזשעניער-
שול, געארבעט אין דער שטאָט-
פארוואלטונג פון ניו-יאָרק, געווען
אקטיוו אין דער סאַציאליסטישער
באוועגונג. נאָך דער אָקטיאבער-
רעװאָליוציע מיטגעארבעט אין א
ריי קאָמוניסטישע אויסגאבעס,
געדרוקט ארטיקלען אין מאָסק-
װער {,עמעס', אין כארקאָווער
;דער שטערן". אין סאָף פון די
0'"ער יאָרן זיך באזעצט אין סאָ-
וועטנפארבאנד, געארבעט אלס
אינזשעניער און זשורנאליסט.
װערק: מיט דער אמעריקאנער
עקספּעדיציע קיין ביראָבידזשאן.
מאָסקװע, צענטרפארלאג, 1920.
ביבליאָגראפיע: לעקסיקאָן פון
דער נײַער ייִדישער ליטעראטור,
פערטער באנד. ניװײאָרק, 1961,
שפּאלטן 426-425: ז. ריזען,
לעקסיקאָן, באנד 2: א. פּאָמעראנץ
פּראָלעטפּען. קיעוו, אלוקראינישע
וויסנשאפטלעכע אקאדעמיע, 1935.
מט 6162100 106 /146:06 {נמזמ5 1980 06 0003016 מ6 סטף ,6501110 6508 4112 ./סמסם 46
.014 2062 06 01600125 125 06 402606112/ 12 06 סעקמתס1נע
תסענט 0006 (15/261 2 /85211 2/2כן 40001062108 פומת 601/626 2205 1006טף 11206
-60ת16016016 68טכן ,60מ12סמ16/0 16001220 מג 160601 פ0מז416 20061105 מל1 .20165כן פומז
2סמוםת { 1608220 6546 06 08ט10011 108 מסס 0מ52415160 11 .1112 86101010 1מז 2026 16
מ5014010 ונ 6טף ,01מ6016 210210 .624112016125 01820122010068 25מטקמנת 2 0111212 סנז
6 2088ק ומת /20220002 סם 406 060101 46110102006016 ץ 6110062 65 521102 18 80046
2 וֹמז 2 200:2 ץ 011002 6546 260101 150טסעןמת1 126 .26165כן פונת 2 6טף1מטמעסס 6וןף
5 /01601111005 810005108 108 2 106112010065 125 ת11622 2208 1000008 גץ 0012046
-תנעקן 0222122010065 { 6150025כן נות 2/2כן 665000001408 ,01601111005 08ג212 046 021128
2 1404 ומ 46 2021112010 טפ ת52סעק 14010117 108 46506 01021106046
958 !15126 (2 12/142 125 521102 12 ונת 2 065620 , 5001641025 201011026065 123 0012
-0001110 2סמטם צ 11855 124 /2מ00מ202 עסכן ש0ס650 סם סץ 0ע6 .0160111100 1:20210 ננת תס
0001 61 םס /00016 מט 0000 11202(0 3102 {מת 1002 146461025 .24000:102065 125 מסס 1402
620111606500 /61/0 מט 68 20260610100 06 61600100 נמת 51 .ץ261/9 גס 16165קן 06 200מנט
.0017681110 0מנת416 ססטנת 2206 606506 4606 510015125 620/2(6125 01822122010065 125
.0108 105 46 0242 00 00525 125 02ע 0112 602טעקן 9סטכן ,020100סטסעקן 2מט 68 51
6 10161652016858 10216112168 008ט /62000112 2 2ט 16/6016 61 ס/סמזטטת 61 מלן
1 (ט86/)1816מ12012 /ע1120ג) /6801100 061 ת101160 מט ,(08282) 212/4 ,1128 גממג,
ת!מז2(ת26 42/023 46 212-102650/0 061 100115002ט2 2012 2מט (/104610201022 02תס}
61 ,500160002 1012 14ג1106:40 18 46 1641060 61 2/2כן 21216112165 , (210804 ) 0100619)
-060102 6502 10005 46 11201010021 1812 1102 .1015 1010102 461 21100102010 (2גומגנחז
-ת21:0010202 46 610024 14 2 42
צּ
?)4 21 10מ506016016
-0105טן 206111005 {צ 5סטנתסת 46 1560118 14 126 .62ט1טנצע .8
או
-210 8005 86 00614ת 14 מסס 160165601208 6508 10מטן 66 סזסמזטת 661 58סעכן 148
-86 257 2)ס5 מסנת2ז 12 46 116:06 61 סעמספ "2560201ט56 46 821202'' /סת11ט8
,221:12 36114) 2/20) 18 66 12016ט64 01ק25/6ט56 86 61200650020 14 46 1616 61 ,1881ט
-50626'. 46 0עסמזטת 6516 60 מ01:04טק 6 10216015) 1:91806 46 068125כן 1168 . "1015
."0610240 2110כן מט תת'" (1104064) מ20146) 61טמז52 ,"0612 טפ ץ זט 5מ21) גזס1
98 405 זסן 40 61 1:04טן 56 "065/0100 מ11006 0ע113681'' 601104ע 12 מטן
"/01690ע0'' (10904 ) מ10טסמץס? 0 005/004064 ,500160104 216( 14 46 116:06
2 66 פסעונתסוות 108 66 מ52172016 66 21110102216כן ,1114 11012קן 00006100 61 8006
-140 108ט261/0 ץ1410014 0762 1216 14 86 116106 61 ,ת981ט061) 06 ת641601010
.00570002425 108 66 06010ת6651202 זסמענעכן 661 10511000165 108 46 סתט מותגמז
24 500:6 1216) 66 20425 5טפ מס 006014 208 (210506) ע00מ206108) 16005120110
562 1056 ,14:261 מס 5001601023 11045כנוכן 25מס3סכן 125 06 4616820160 18 06 68182014
.2115 2 8112 גפ 0016 5סמ10מ1קןס 8גופ 2116קןמעסס (806ס81)
-60טס 205 50:10:20 מ6מטת "122165סמסמזתסס 1116:21125 160025'' 01104טע 18 מטן
0612 צגדן'" .01216045) 2156 6עמספ "מ010ט1סטסע 14 06 0614" 21110010 גפ מס ג}
-1טס ,2010021 2 14 46 11001168 108 66 1614 6504 1120012סכןנתג 6 1216010 פסץטס
-14 66 מ00051612016 מג ---;10ט21010 661 2010 61 06542024--- ,110ט10ס 6010גכן 061 14גן
מס 061601200 116 160טוף 6 2808 90 08260/5) 1506ט108 6548 21060108 8סעכומעסגת 168
58 145 |4:סמטנת 0600ת1606 מט 2120 86 1:202(0 טפ (8)1897-1937פתט 14 1004
21 01125 60116 סףמטמת 461 1610/025 66060108 2 4120001025 6140 16010ע2 614סכן 061
-8006'' 646 סזסמזות 6806 מס מ01:04טק 56 002160/5) 06:טקי 46 68128סכן 8סע'ן' . "1018
."1161101226 150
0 מט מסס 160165601208 6504 10מטן 46 6:0מזטם 61 תס 1116:2114 0114102 148
-6ז161612 גת121 66 200:0:02065 125 806 ((טסמ161501) 51ת20118 1041 06
2 12 0016 61 אמט מ216ת82 46 0012 12 06 מ0000102616 12 01104טען 56
.1018 1010102 861
4 800:6 (1,601091200) קאפמזטמ5 ט6 1 66 1601102 2מט 01102טקן 56 סזסמננם 61 מטן
12ט116121 12 46 0145100 461 016011002 1101:08124/2 12 06 000:120160 606 260681426
.24010067-510111 21600616 1014
124 2 1656012400ן16 4 :115 םג 21206 :42018/00'' 011048000טכן 2160010 131
-016 ,120150 061 215כן מט 68 זט .22 105 (240506)שסש:מזמ5 {קזססטג) נסקן 1618124
6 101110065 50 0251 646 מ2112010מ1 { 68ען 812 מ801042016ס ,052ע1606 816
-614011כן , "00108005)'' 21122168סת2כפנת 1210146265 ,1100568ט650 ,140108 ,פסזפסת
6 646010021108 01100105 1,05 .251441005 21868כן 108 46 2001126008 00:60ז14 { ,6808טף
6 214 סמומת2ס 21 1654כן 2מט מס 12015/00 61 /ג4עסטמסס 46 מג }126 (1(ן. 1 108
.218כן 661 681725סעכן 1161228 125 4042
זדט. טע 5 611 621506 6 ,01118100ת2201186 61 68 1201500 21 60100עקן צטזת"
-04161 5012106016 169150:22600 6542 70-80 2205 108 1202016 ----טסעומז2.5) 6801106---
603 600-800 21006016מ20 (0182018/008 { 28600128 128 עסן) 06016ז81
,0105 95 46 02525 ץ 25ממזג! 125 46 01202010008עכן--- 2011860016/810 6461 0122168
0658 106001053 ,11606425 125 646 6651110010065 ,810280825 125 06 1402010065סעקן
5 מלן .10105 2 162/6510065 125 2 112210160108 ,80168008 ,25סמזסט 128 46
-62419 0ע6כן ,סע 36 סמ סטף ,30105ן 108 224כן 6680110102010065 88ססכן סת צָגםן (דט. 1
"1621020 מס תס}
-2600 ,1151102סנזטגן 4 גמט זסק 2412140 0812 4606 8ס1מסץס| 108 646 1016268 131
85 1458 46 4026060012/ 12 66 30ט0001'' 1122 56 6 "12765012'" 612110 6461 1200קן
.מ01102016גוכן 6514 66 16810 61 08 404 . "אזס /+ 2טסטאן 06
6012 2 6 50גט 61 6016 ,עס /' 2טסט)ת 46506 16010100 ,646ג20כן סנגז1{ט 151
2184 ,2616 6 0 12 68 6טנט מסוטף ,6024 406 2203 38 06 /1.6006 |גמתמ5 06
5606 2 /650002 2 מגט 01225 ,6006106ע2 :16052כן 14 2 16ת112 61 צ
-90616 3010{ תט /36 66 2502216 65 2026620100 מט 56 2/2כן 6טף ,56מ6כן 8סמטאן
.4100
תג 616011000 0ע/ת06 661 סעקמתסומ1 מט 61691/106 21/2כן 002565 פגמטפתות ססע סאן
0110122 מט 6610051:6 ץ 1455 46 /00116800052 21 4601216 ,ססמטמז 61 מס 0000140ס
וווץ
אעאטפמם וט
(' 500164102 224118 ג:1'') "0מ11610114 9016
7 ,סונמטן ,166
06) 461 1,140021016010 61 00 12ט8ט2מ1 56 1661504 14 46 ס1מטן 06 סעסמצטם |טן
-10011 00 806164100 6010גכן 21 506164102 1110 12 06 00215424מ00) 2210100 461 0601121)
-2000 61 {016ט?20) 646 10160סט6ת 2/4) 12 46 6152110ע201 70 21 מ212010מס1קן 14 06 סע
2 12 מס 6002 2טסטת ג2מט 102080:0 6טף 2426 51810 061 161602216 2125 0מ46010016
-020נמגמתטם 14 66
-6(ס0ס זסץגמז 61 68 6ע2060) 61 56211/160108 08ע650ט מס ,0000160012 65114גות מלדי'
-186 1,4 ---,1,12/02/016010 61 6 4106 56--- 164100ט80 6010טכן 461 201002(1מ 110טקעס 461 10
6 1150011102 016200/2 201101426 12 06 5616 06 136:2 006ת2112 מט 0120 56 מ1016סע
2 06 0206025 125 10/0010 6טף (/220200 6010טק 461 /680/614 2012 14 ,0255 פגן
.121111001542 { 02/214211542 10420160כןס
2 (001612 01256 12 2 1602010 6טןף ,1065ט201006 105 46 2:000ק 61 עסכן 10111914
5ט5ֿ .מות16 1100 :1120 ,16001001002:124 122222 12 2 2082 046 4/8021200165 פסן
5 תס זַנטנט 2 מגט 41620102 204101020 טפ 06 1/0108 ,200:21 6161010 טפ ,16611025 10625
. 512108
461 /221012 165011240 מט 65 103000 061 80010-0011002 204121 11910000014 :1
.2001016) 61 זסכן 0021602400 16 6טף ,100ע111806 650ססעכן
2 06 120002 { 650/216212 14 1621124 56 00056006016216216 218כן סע/8סטת מטן
100051112 12 1602102106216 14ת/162 56 600000012 12 06 02מ011עקן מ600056/10010ץ
-46:0 61 10ת1.1,6./י מט8ספ ,0206016מ1סעקן 6010ע20 2005 061 91650מ00ס 11א וע
-סכן 125 646 0ג262/:5 61 ץ 1168 06 21200624 12 268010010065 גפ מס 16מט ,001116016 סען
-21/005 12 2זטקק 1025 2206 56 .211010 סטסטת טפ 60000116 215 14656/0 .81011142465
-/211 56 .65/1110121 102 14 6106151110202 צ 10461652216 25נת (90016426 14 מס (12סע 2עס}
021 (1:2000622 ץ 21:01020טקן 124 00000:202 7102 12 46 1056220165 125208 סגעסס תגמז
.641260012 צ 1104
20 0461 "'1161001204 506160050' 2063096) 661 106152110מ20 70 46 סטוזסמת מסס)
-65021 108 זסכן ,0111) 2061/4) 12 ץ 0160ט!{סטסת 14 8016 0/2/28 28מט 21104טכן ס1סמצטם 21
.260612010068 615110125 646 0108טן 8001641008 10165
6 110160004 14 תס "200016) מ294) 46 2205 70 46 סעומסטסמ6 81 260:104 14 מקן
2) 1040124 806160024 06812כן 12 46 /1000200 461 00:25 5גמט מ0104טק 86 סנמטן
2 123 ג2 0012( 1116:2:012 124 מס 112006 סטף ,סעסמעועכן 61 6ט} מסנטף ,מגגח8!ז2ט5
.01612112עכן 0100160ט16 14 2 0עטן 6גוף ,8001211802 224112 18 46
6 06825כן 25מט 12000164 01:04טכן 56 5618 סעסמתטם 661 06002כן 160:102 12 מן
. (22:15 ) 1ת61461001 1' 1201 צ (ט1416) /6סמנממסטג 1086
זסכן (20402 160021102 12 2 0ע6(מ646/2 צ 500164100 2010168 108 66 "11201202' 10564
008 6200601/4 86 60105טכן 108 6116 21018020 { 22כן 14 עסכן 1002 46 16025סעכן 108
. /116101220 500160950'' 46 291025כן 125 מס 60060014ע}
ווץ
סעסמטץמ2 /6101912010 /0 1062 106 קט 2476 ץ|10021 1 220 10181246 2 625 1561 0}
/10 206 ,2מז01010 1438 16061060 1 ץ602680601601 16065גכן צמת 1010/1060 1 0100עצ
5 ,501060115 געסע} 1614618 ,812סכןמץפ 5016011110 10 1714241005 שטססת 215סץ צתגמז
ץסג 1 .125/4 106 געס?! קוופסנת ,26061085 ץמת 24 21/10108 מססט סע2ם 008ו!0188124 /800
8 ט . סמתו8ס? 500161 106 /5ת2821 1190 8ט12960טסס. ץ{מז 101 260111:2010 688עקןנס
24 1 +ט2 .16562/00 5010601100 קמת מ} 3000658 200 151261 /10 16ט?ע662 ע660ק5 2 סמז
-1681106 500164 106 ג4ט 0125066 עסטסת 26 1 200 0858 סת} 6צ162 10 80109 זסם
.2616 מז 7זס1201 זט 406 גונו עסט1ז0 25 קמואזסאו מססט סטעגם 1 146 צמע 211 13681068
86 124ס1ס1 106 ,10180286 011106 תג 15 תג20260610101 6160460 תססט פמנצגם {מז /1
6 1029 2 11 16001066 6טגג! 880014 ,0226010216 25 106 560סקסעקן סמטט 821112211005ע0
/סטס מג סעגת 2200158 106 1026 8סטסעכן 2821 0006 16 02000סטסעקן 4 צ1 16 11 .סם2
. "/166:06 8220 ,מס1מ(ז 8506166 406 גזסע} שוסן 500164 עץגטוג 109זט4 (0ג סוזג) /12106
2 /08222) 1/1210 ,1121 גממג/ 2004 102160121 101461650108 10010068 586 16
2 , (ט1416) /2086ץ01? 201) /116טט עכ 1010 1016002010021 מ2 גס 2100014 (88411102
, (105006 ) 109006/8) מזנת260(2 עסעג/כן 125161-000601613 8261 קכ 2111016 8גוסעסממגום
".1146 /3/001561 16408,. ,6/ט1106/26 גפושוסן 506164 01 1,641004 2 101 21611218מז
.ת1:001422 01 0167 106 6601015 10-10564סמכן 140110021 106
אֹר
1151 190טס1 01 ש1115401 סג'' :1556 סמ1 10 )מסנמס!קעטפ
2:10132 .1 צט "פסנתגמזט5 2064 5סממגאן
וז
"3214 200010560 מג מן. 200 ,(2105006) מנסמגת :108 שס 1106 צות 220 18ט20מ21)
. (6י1010900) מ40ע20) {11טגז58 צט
-20 0261 +10020מ005 שכ "/162006 - שעס?פ 186 5מ 000141 /000106 50206 :טס"
1 1106כן ץ/101111 פטסמת12 106 2004 מסנם/) 506161 6ג} 04 0ע116 1106 (100טססן
-0012 165006 106 01 2101010221כן ,מסנת/} /50016 186 ?0 116/0 ,ת201מז142 06108ע261
.6050102215 1156 106 01 1051/040/5 186 04 006 ,2105מ2861105) סם} 01 פמסט
6 20006 0165 112761 15 0001/100164 825 (264090060) ט00מ26102) מ1400512211
(ש8}0900 ) 5516 1084 .15/261 10 1120165 0110טק 500161 01 מ461682610 סמ} 01 1514ע
.2181 40 814נט 1115 01 9851005סעכןנת1 1015 5112165
6ל 20006 2106 תג 0211108 ג560410 122465 1246/217 /216000112" 86
. (ש810800) מגץמוזומפֿ מססטם ץכ 01004ט26 סם} 04 2066" 6041060 00216218)
6 1:208406044 11000112006 226 1216 8056ט ,זסם1ט2 406 פץ84 , 618סכן 216 סזס'ן"
(1937---1897) 216018) 68186/ .165קססקן 4861 04 016|טס 22110021 406 01 021165מטסט
506 406 10/03280346 00061001160ת00 1725 /ז152סע1ממ4, 121100427 9048 308056
-5ת12 פ,זסטט 1115 .פסנת2ת 6120מת/4, 5טסמ/ג} 01 מ000506112110 106 מג 6215מ0מ2 ,מסנמשט
-06 11276 ,מז106 9מ2100 3100158 מזנאי 0014ט1 406 01 9802908מ12 01 002605 1010 1260
םתו 10610066 206 20216215) 3681506 שק פמעססקן 108166 .מסמסמצסמסםק 100014 2 0016
.1956 /116101200 500161150'' /160זטס סמ}
18סטו 106 04 2111016 2 קָכ 1556 סמטן 186 ת1 1616560160 15 מ01101019 1461
. (ט14150106) שאפּמגץ|20 2011 צט 6טמזג2161 גתנגג) 04
םתס 8זסשש 3 10080461 מ462/80 01 ת010260טקן 486 002602065 102822106 6 1'
.3100150 01 שנס51נג! 16
-50160 2 זס} 2666 106 גס (1,6102128) קאפמצטם5 167 שם 2016 2 0211165 2150 16
-1010/61 21660616 1116:2126 מפנשסן 01 0125510 406 עס פ;סעז 4046 01 צמק812ס11סגט 4410
: .5101
געט "115:4 106 מו 21206 :6201 ,15906 106 מג 10010066 2111016 1101510סגוכן 6מ'ך'
-מסנת ,1201 01 קעוֹמטסס 2 13 0544 1086 .(ש2810900) טסקצמממ5ֿ 260181) ָכ 0114664ט
,24691065 מ2011110 50 /21:008 04 1121100גנעטם (220 מ1-62410144110סןטפ ,מ65810זקןס פ5טסע?5
61 23 206140-810205 , 0810208) ' 47116110240/ 5621100-מ15מ52 ,05מז25/1 ,5ת10012
6 :115 186 }0 60110168 שנ2מ1620410 1006 .00001/169 4514 מזסע} 15מ2זפומחמתג 25
6 /0 מ2140200 106 01 שָגש 106 מס 420 01 2106 2 110 1ת12015 מזט} 10 עֲמנץזט
.101068 2659176סעכן 5 קיז}מטסס
-ץמזמפֿ 6) 11165או 1254 106 תג 6ת62150 טשסת 1ת2211-562216/5 15 ג12018 10 מנאג/"
6 ק2('7טממת2 ץ0111012/1 0616 10616 19803--19708 406 01 156ט0ס 186 מז' .שסש
,011:2865 2011-5621010 012 600-800 (5ת0182012200 220 28600165 מ1109002110 ע)
412 ;,220465מץפ 01 46560221100 ,0565 200 212065 158שסן 01 0601ת6461116 25 510
6 נשסן 106 212582016 10 0211 200 262012 ,6201081005 מזסק ,ת2/50 (פקסגפ 01
ם1 פשסן 101 16811101105 ע615011/010810 8מ6241501 //200021 !טס 000062160 01 104 8 6ע8
"1058 סמ}
-210027258'' 2141016 פגוסעסגמטם! 101106120 106 26 |1נ 162606/5 נטס 40 1461684 24)
/1206802. מזסע} 16011160 50160065 01 ץמז20206 אזס+ 1460 186 01 +זתסמת
01 ת12101020 106 /0 16510606 ,38 (:06ת146 |גמתם5 2/061קן 1165 86 1"
6 10 2160סק20 26 226 ,2016006מן 21 620205060 ,014 /' 1460 מזסע} 2606160 ,ץ126169
.טוסץ 40 1156 11גע1 ץסם} פ2מ61קן ,8610 :658עקן
מ20206101004 22 2600106 10 /0106 מ1 1024 110201060 /6ט26 026 000140 116
.166 506161 2 26 0} 2טסמ6 25טט
6 {צָססט 501600000 פטסמתג! 0116ט1 2 מסטפ 10 6160164 2618 /10 מ16250 סת 566 1
66 +16 .גמעס!ק61 610012016נ2 106 מזום 5800060 0מ2 /001165000060 1/455 סמ} 1014
3014 שסא! 106 01 זסממעסמז 1011 6160166 25טו /146006 |נמתם5 1980 /201006) מג 24מ}
.50160068 01 7מז40206,
06 2168 קנת 60616 15/261 10 192ט 6414 ת2 ;0 1160ק/2 1 280 213סץ 4סס}/11
-646000 2660 826 1 סמתו} 1824 6106 ש800161 עס1 1610560 ץ/1ז2/סממע16 הש 1 קמנטנן
0 20062168 2676 1 1610521 1001172160 106 גנ 52415466 .ץנמתזג 6מ} מזסע} /111260ט
626 10 4601504 שמז 1024 1621:260 1 מסס5ֿ /ק/26 :10 01822122000 ת18ס1ס! צמה
עֵ
עזאצטפּקם
( 1101061206 164ט50'-) "1161101204 164098ט90*'
7 סמטן ,6 סאן
-1ז20) 2601:21) 486 01 (2סקק/ 106 3010 פתסקס 102922106 106 01 טפ סמטן סמ
-ת00 ת1 60016ק 506164 186 10 מסנת/ז 506166 186 /0 ץעג }אנתטמזמתס0) 106 01 1114466
62 2:626) 186 01 קנגפ;סטגממג. 7064 186 106 0021200048עקן 86} }ר 601100ת
)טט קזט!ת6ס 2068 106 }0 +פמסצס 00180200128 0056 486 ,מ260014610 +90012184
-ץ?נמגמזטת 01 1116 106 ת1 6124 שוסת 2 מ1 506160
6 /5006 106 /0 6216 220 101008 ס6מ} 1115 מ60ט1סטסם /001006) סמ'ך""
-תט 24 6025 010000ע180 186. .(2סקק2 606 צֹץ2פ ,106 2201021 2180056 סמ} ג16טצ
6 01 מקמצטות} 01 זטסת 200 2025568 106 01 61602600 01621176 11184011081 606060166ען
.101141100ס /0060618מ12 206 ,0212118 01 סעסץ 106 011 0256 1024 16כ60כן 3ס1001ט
1050 מס1מטו ץ22/6 אנטסג20/8 סג} ?0 2624 106 21 צגטו מות1,6 10ץ11 /1מת1261/י
צ:2מ10110סטסע 261010 2 10 05812 ?0 16קססקן פמואעסטו 406 211 200 0158 ;סאו ס0}
ץ20016 1002010 1018 01 1/0118 106 206 016מ/642 /100121 ,10625 40601601021 1118 .4621
. 060401168 1406 9טסצם} 1176 111ע+
14 2 253 502060 25 110סעו 406 /0 0106ע81 1141021סכן 206 800121 מעסססמז 6מ'ד'
./01110ט146 /204006) 106 עס 8021160 25עו 4024 0658סעכן 20151011021 6ג) }0
+?מסמעק1ט16-64 16080010821021 2060 ץמזסת600 106 }0 מ1600056/00110 0מטס!סץץ
14 186 /עצוֹמטסס /טס תג 1006 1040 1120512060 618 ץ00051806001 6ע2 06001100:נק
6 862060ס;קנז0ס /1ק466 מסנת/ז 500164 406 04 /22/6 }אומטמזגתס0) 106 01 00091658)
6 881011065סכן 16211800 206 צמז2 ק1046 6460181005 168 תג פתותנסמנסס ,68601;ען
8ת8660 18 1116 51110021 165 226 /806166 עטס מג /6;טכן 8מ12600101 18 0050616ע21 (2זסוז
0 0116080 ,055מ1/010101 200 פ5סתמסק0ס גנאר 01761811160 220 1046165029 6זסנת
16240168 1021162016 115 25 812602105 1110 מס 1081806006
-50'" 0100104ט146 /201006) 106 01 קעגא;סטוממצ; 701 106 ע10 מ21260קסנק מז
-ט|סשסת 106 מס פאעסעצ ,1516 10 1596 געסע} ,0מ0151טק 2660 5גג "11610212004 161088ע
.26061211005 01116:601 01 1106:8ע1 50שסן 506164 צֶט ,גד 1311 106 226 מסג}
= 2:646) 106 01 קנ2פנסטנממג/ 7018 486 04 ת2400:010260 14'' 6000 סמ"
5034 058טס1 01 /103006 ,ת21/82ט50 /2506) עס צותססן 406 60211168 "מ014110ט6ת
4 146 01 4616056 106 10 0211 10 6עט1116121 גפוטטס מג 11186 4006 25טט סמזשר ,קיעוססן
-ת01110ט6 1 מ2101602114 406 10 211614206 01 0210 226 (0מ1/10106112
0 (16160) /202001406 !1081 עס פנעססקן 186 10014068 2150 15516 604עעטס 106
1 640020865'. 08מ118סטקן 0168 '116100204 50616090' .(פ22) 0ת161661001 געססן
6 {ס! 1180 106 01 פמזס{טסעכן 1960 106 גס 0618קן 10:6190 206 506164 עס "צשס1ט
.165כן60כן 01 10מ1:16005 2060
צט "821/24 02560001ט56. ץע5?0 486 שָסם 19506 סמטן 406 םת 16016560160 15 1086
עמסגת/) 8500166 106 01 1160 ,תגאגץטסת 42511 20006 (ש9006ס!2) /6מ2108:1 18זסםן
0 /21646) 106 שמונטם 25/0201ט56 ת! מ0:9221226/0 סמטסעקזססמט 406 01 /16206
5801 ;(קפושסמ/סם0)) קזטם /1081 קם פעמגעק5 ץ21. 5400169 שכ 25 |1סאו 25 ,זגען
צן
צעזגט החחהסתסקסת ,1102842:-11010 בע /1821סטץהסת ,2286 /6882װ41106
8 200/22864000 8װ28416 -- 14606602 אהעא111 38-28610600 העווסתקסז1
828 א טזסא ,מזזם6 02461א ,16ע80801 :006006 א 8ס2עז0602 08 ע /זנוטהסם
.111210104צהסעקת
-א284226 01278 4106 ,1000 ההת סעט ,02 הגת22סתתסקת 26 גגזסאעגן
.6800 אעאס00861 6218 פוונע 20002:1004110 , זאסא
מ10/8ס אסת26ט {מ6א העת22ק236 התת /008082024 אעאגאעון ץאנעם סו 2
צ1ו000660016, 08 הע8ה 32 העמסתאנסקטץ סתסעטץגג סקעת 8 2386001000
6 8 610 ,23200אץ זאסת 3 .אסהחעה 222111410ת ה232א8סת ע 1266
-אק11:10-110 זאסוזסט אזעעטה16ע262018 2300206 1660660 פװאחעא!!1 1028 1980
.ץ112 עעאס2822 |01אס
84/ח/11322 8 801632 12 {עדטסאצאס2 2022828 ה 22322 261 7822124178ה11
-מ/80080 ,018423 /8065680212 העטעהסת 100424 .עהסזעהסק חסא זץמעאג 26
-208:6180ץ 7זנ6 31 .חעאקג בע 243082208ע268606 31000 20 863220700 צא
82 *א1211132/4ק0 אועמ8נ00ץ320 אעאגא א גאוו תע 018232 /0א8סקעמעזסא וסק
-81163 0 2006 6116126ק 410 ,מהחסת א 808006 .04ה12ע0602 86 /סאאנקסתתסת
-11386 11 זאסט 0 ,6421 22-24600ץ הגאצץ232ק 880ח080843216 ח ,סמטססענעס 246
0ׂ ס ,אסהתעת 3190 העטצץהסת הווסא החת 1160082221180 .02416264ק האזס
-אעס 68216ץ112 112 העעסועגמזעקת 21019תץ001ת 2206 010 8 ?26 סזסמזא 246ץ
-חח2ז00 חע /21026 286 8/ע4ט?23860ע20 ,אזעוסטץ 4-00ע28ת 2אטסעח /געאעעבסת
-/א800 82102282107 ע02ס .11112108 אנעװטס8ע0062) בע זאסמ00008 8 ,22ו1132
-266:2 /,8:/2016112 48ע8אס0086?0 מעזסקת 604ט600 /6008620אנץזא6 /064זת 11161146
.46416.1810011 /6:01ץ22 8 6408תסץ ,מהע11302 ם 8216322 סזס61סקסאס 0116 107
-8282 0 ח/481082ע4020 16 22זסאעוו חע 6606:2 מעגהעאסת 021009ע006 116 א ס1ן
-4/6 זאסאטטהסם 124 אסק11046 2001210ק מװבּעאנ 8010 8 ,1000 סאסקאן .עאהזס
784 -- 404עא24220 23002846 2406 חחסם .4084648216 אסמסא
זאעוזםצחחמתוום ,אהװע2בעוגזק0 אעאס?1סעעסעס אעג8נ66ץ320 0? ,682ענעס
העחגאס8סקח 3700 286 עהסת .מזעמגקתסע 66 4002 22880 ;עקעזהתעתת2א סנסעא
8װאס00861 אסחװגמעװ2אועם 0 2682 410 ,2082328261 23ק {עוועועה 0114 0
.-14606602 ח04232 ,סאנצא 806 020020008 { נצהע {װעמגק?ז 32 6080668
64002840 2116 06 זעהגעקס21א 20160600016 112/267 8ה1216עט סקסאס 8
8 (15/68) 1107808602 אעקסזעק { 8ח216סעת 06286104 ,11120226 086ג21 0
42װ6444 0000206101602-112114024ת {אס108006 /, צאס1? סנעזותסקגג1ץהאנסע
7 008616404 0::80112אסה. המת זעה2עקס21א , (2100482) 8000װ100026
ס2ק0000002380 /0,011021ע1022 /וועהע 2430142 עחסזעטעסא2ס געקעץד2קסצעח
-10829ע6סמעם צהסקסת װ84116ססת
צּ
:1106 א סעווסאנסהאקת
עה װװ2ט) וו הסותע אעאס/ס682 אאקסזסע 113 .גתצהסטקח .2
ווו *ןן
2:811910ץ281 112 401800168ע1ס 662404000ץ327 חע 0086104000 עגאטעהאס4060
808 4200208 עסאנצקת חע קחעא 32 :6026 אגאסהססקח סת צאעדגאסך
-721122זא!61 װ1ע4)20861 28זועזז2קע1ס 112 2010
-מעת240 8002408 20860110 202280604סק 20602 21000084000 38סקדן
0 160066 0 -- 62224247 4668200000020488 (2100482) 6084ט
0 4מ/0200ת 668202080:804000 8021606סאץק ,6888/:6? אאעװעס82 601032)
-8467) גזקעם 11004084 װו2008238ק /ועז/ס8 016616018611408) /סאעחסם האסקם
זקצ30ע 1 אסח41110 (2100482) 02ע220 02עס110 ,86084/2 4010 (וטומס
-280062 /א0000028610 48 (1100482) 1002082 גהעץא8ס ,846860120 סזס ח
-א2822 28200823 8סעסץעאעחסעח לאסהסזץ 60841/1ט0084א 4112 סאעקסץט ם
(2400882) 110008468 8ח1128 400800428724 ,6001036 60861084000 8סק6ן נות
-646 082060144 286ע2008טץ ;סאעטענסת א806000 א0ט238601 060 -- עטחסזעט/.
,142211116 208036ז116 80726ע11 001038 0086108000) 16006 ,8סנזועאססנת
-2400210:28108 01?0422 0ת86080 8408ע1120028 3 זאסהס
אועמסדצח אח080 8 /2004232826ק (1400482) 16608211208 זוע?1281ס60ן
11 16מ:061160186 אעאס0080 עעע2626/8 חאעמגמם6סקת 0 38801828
6 0 8062061114814 סעח26 (24008482) 960סץ111 60עס110 .26ע11302 ם
.2102 8
תװעקעאו{ן אססעץת עתמזג2 סממקץזגקסד1ע 1006ת411282 סאעמסעסם 3
סענעזע 0 עאעאותסמסק 411031 012106 0806 8 /20042300826ק (0100482)
4 228640 /028א8 אומקס1סא 36846ט3062 א 1282 עזכּסת 4808 .2766
-34 --,420022 0?ז110מ/2660 זמקץזטהץא זעקץזטהץא 1180042028804 זמחס2סקח
סעועת! וסאע אחאסמהאקג2 צעאג? /װע0038632 8 -- ע1819ס 28100 0626
-0806 (1987--1897) סזסקסייסא העחזסתאנסק אהת 00 26840001026746 ,וסקגזז
-24826 זאזממּסקעא 0120 1800360280 סתזם .6:01036 א80ס6:0861 א806 80 1680
8 /8ז2604 02 /8026840סקסת 0372ת סזסאסמ2אק2 2עװ1100,38626 .אסעט
142 סזועז! האװס401807ע1ס עקן עהעאס2ס680 82 סחסעט אס? 8 ,גקאא
.2117 ח.זא!61 װ1ע402086 606 1108 אס 8 2210108טסחז
8 ג7ג4קץא2 2066 זאסאסטווסנע 8 גאעזעקא 828קעץד8ססדחזע
2162 4282 1800660086 0 (8סמעזזועא1) 11024008000 2108 8064ס
עעקסדסע 06 6116248ץ2 6014 מ260ק סגזוסאנתסתסקח 116432726108
.זוזעהע 232142
-11606 0 (082חװ11684) 0תסאסאץ/11 2182 גאעהתסק 086101682ת ס6קסאסט ם
-עה. //68060040 200482, עעש2קזסעח26ע6 {סמטץ22 8ע68ה000128 עזססאעהסא
-2זװעקס60-ק240/86 1016112606 נעקץדמ6ז
1107 "1254 ת1 21206'. :א3ע4220 /012106 60804טעעסעגעהסצח 0
-20עט ,2203 010282 -- 6112 . (11008482) 01008א111 עעזק160 286קץא;2 8
38עעע; 900 גזטסת העגסאנעמץ תע אאגגזגצץהת80א086043 ,18672 סזסמגועם
,41/8211000 28068אװ/2860 אומגטמ3ת8220ת20 ,304,80008 ,2826280468 ,מ00זס
6,)ס)4עא262 0122 אעאס21/ע23 בע 8114021068 128046 2 ,68 ;וו2אעקסעקכּץח
עזצת 82 //סמעזסתת 0028 080600 אבּעס2ק 02672179 10104גזונת 61112 אתץקא
.0111 עס אטז/0,48ססקזסקח 10ע0662162 ;
7 -- ,אבּא?עזאססע2:1 6:1112 8 /1עגעסנץ8עססגנץס ע צאבּעס2ק אעט2ס600
-עעועק)0 טמועהא 108880 00208 80-8--1970 עאעמסאנתלסקם 1124 -- .מסענמאזע .}
(/88ע00/280320 ע אאגגאקסשסטע /װא206810182) 104סץקעס1סעזסץ 8880
-ע8220 -- 743842עא206ע221 //048846024קת אזמטחצקא 800--000 סת 604600280
001120004 0684860040684 ,680668 עאגוועהעאג ע עאגהעתסא תג 81600078
א 321808;קח ,0ח:23686 ,6086 83028808 ,מסזסאנתסת ,202320408 מסואסקזסח
-16/עס 880ת622ק 40 (אזעעזעקאס תע 2620 1112 8 עאהס/8ס ס א2מ02ת20ק
.-6806687 התת /012282962428 אזעג0ע/12ועזועקאסעה אעאגזעסנץמזס
-4113860 /123610 13 6260616720022ת עסטסהמעקת 1216066ע3 11816060
-82ץ112 /2842268 //11810-71008080 3ץ4160110 88ת32116 2אססנעעסעקסזאס10 עגע?
.211אעהסץת 3902 1680 זאעהסמּע117
גן זת 310 יו ?
(ע2עתסט 484,) /2114הזא1/ס'יז זו1עתס4)208
7 ממצסוח ,6 089
8.1911070 1161 זאס062111611) 8021826108'ס 8ה 118קעאכ קסזאסג1 08411מ1:0ע
צא80ס008610 א 601032 00861?08000) אעדקבח /0840סנע?סעמעאזאס! 78סדװאסאן
-8608?א0 /80עה867 0גע?סעעדהסס2/אס0 א //010880/ז2סת ס חאבֹּהםס 8 צהסקגט
0068 80122100060008 0ת60880 -- אאחסוהס8סק /0004427401446080ס 6804
162086360182 עהבחאנ 8 זעקכ /1080 223220 0װ803800?4 8010006 ,8048 אא
תסאהסקת 310 -- טקסהזאס 1/80:828 אחחזגו 8 ,תװ003820 אסמוגו 63
8 108ע0800ז --- 2102646, אעאס00867 חזסס2קס? /11200082280 /112118110116
סזסאססטעקסדסע זאסשסה83 זאזצמקסזעקחסס6 28 סגעזזס:ח2680 -- .עעזו16ע0602
0,.-:- ג2200242 סתסװו8ע20662 א200ט אזע6ה3803 ,2200 18074601882
.1211 ץהחס 8 /6מטאזזסזאסת חע 800ס0סטעסעה2דעח8א סזאקג
-8עצקע ,200מא /14י800ק 202:148111614 ,מ0א/מ16מ00 עענקגת 2886 80
טעטת}1 קעאעהגחם הס /זעמתסת 6802:044080:1*6ק 22 װעס00ת גסאענע
0 וזעמסחח ,קסזאעקח 0280186111214 600 ,מוסזמזת 88אססטעעסק60? סחם .2168
86425.2 8 מדחאג ץהץ6 עדסס1ומ 6816 111601011דזך
1 382:01106 -- גקעא אעה06ס 60846טעדעחסח-סזטגאזוסס /42געסאומ
-081468) העאנסהוסת עזאסקסדסא 4820 ,6002חסקח סזסאססטעקסעסת 18טעָבסק
86 קי'ס מאבעאנ 8 הסדעהסמסקח 0062082162880סת 010286 /42106 8
חאססטעװאס1 .803840782 סתס202 112 אעמאעץקזסטסאסק /0אססעהז גאעזאהד ח
-6111111:-20 , סאססצץחת 1611606 0632 2211 .38020180עסקח הסע1סהאלעקססמסקסח
-עהסם אהעחסושסק אע80ס 8 העמע1ס00ס ;האסקם 26806טעאנסקסת מאעחסוטזאסס אס
-21142 110806 2װ0606 070288 118102 .80302811001764 אבּעמא2סק חע 6064 סחט
-11116060 060160286 8 2180060602 11028008600128 אס1ע08װ18ס סמזעגף .06
-20806 זעעיקסט 611216 ?1160 1628 .טבעאג ההאמסאעת2 0083806ססחסמא ,466
-10660 ע גאענעקא ,80019ע282קת תע 1820800108 186728226108ץ 266880014
.8ת8206.81100
-110 3 עתװגהאה!סז 1ע?460086 הגטקצץאכ 18608א0 סועזסהעזהססתעאסס א
קר ח אאחסח80סק 0 הװ266סמבעסקת זסעאחחסעת קסאסם 8 גקסא
-2080 אזנמב2ק חאהחסנהסעת חאחאס/6876ס חאאאס00861 0032280216 ,8006
1611
ם /הקס8זאס סזסאחעהסם 0ע?ס2ע26081עא6ס 37ס411280?0 סאעקסעק 3
-00 //68064080 24אעאנזאנסה0ת0011080 הצאדס װ/12063218 סאאנעמא 100000804
8606 0ס7ק2010 1800360:86 8 ,08212ק11182 גקסע0ס) אאבּכּסת 86108404
-0011420036010 6עו32 א מזעבעקח אחגטץמּבסקח סקצץדגקסדעח. /680620801 8
.עע1ז010מ6ט 200840/8ססקח עזסס:8601 8מ1ההא ,016460182 סז
-ס 128246 הסעסנעאעחסעץח 2קסאסם 10601000 סאעקסעק /0אססטעזפסת 8
84 +(אגעקג11) ז/60מ16/160 זאקסג2 ח (מסתא) 42602ע60צצם 02װ1100 חא
1171 1
(2ו2סקן װ0861088))
תוזאתאע+ז ושװװז0088ס
ומוציהססואסאנץ
ה.גוכןץאג 607861111816אנסתצא-סקעזגקסדחת
110 68868084026/ 6
0 416260סחאח 60010384 2זקס
-ז 1961 6 חסדס8ת103
כטת816סח /װ8א46008610 0180טת1132216
0װחפמז?88 2 קסזאגםסק המאמג/ן
;4 ז ץקה ת סאת טמ?
,(62887072ק סתסוומתת .328) קסת/ס8 .א
.0720 .0 /װ6} .1
עאגהסןת .4 ,סמקצה. פּדס1ז
,קסוטה סות .ם ,קסתתחות יט
11/220621 .11 ,/סאסק186 2 ,קסאחתאהסת .ז
(טק0680672 111)) ק7סזסעזע .וע
1רקלץאג עגאג2סק ססמתת
.17 ,1602082 .הץ ,2ד1168 ,21008488 ,101000
11 1 ס ע) 6 ת 6 1
1ָ--- 00זא628ק 8811214ז
7,-+-- מ0גז26 068 018610186811814
4 16884044606241 4 2 נסתץא
2 ז א ח ק 4166 .ם ,א ה וק 36 .0
4 א א ס 8 0 ק דס 0 .א קסדאסעקסא
...5555 }}אם}}})}22ע,טם.- .טיט
װזגטסחת א 0200עח1102 .30.03.1987 8200 8 28640טס
-1000 2/גאצם 7026108/6 זגאעסש .17.05.1987
יציסת .הסע) -חאם 117,258 יח .1163 .| סאה הגאס80קז
.181 .328 .חסא 70 0,199.116624/-9,8 .ח .זאעם (15,79 .ת
........,252::ייייייי., 2222 - יט
31186611 1)2204000 סתסמּסתצעק1 0728684ס
פו;ונסותסמסקן ג/װאס411 7 שֵע הװעסגקזסחאד אגאסמסאססןת
2200786111100ץס10 7גואסקחט6גקתװעסװ20103)+
,103221622018 זאההס2 סת 0662 18ס1מואס6ן
עתמסתקסך //161124110 11 וזעקסגקזעחסה
.13 ,2040284082 .קסח ,121019 ,2400482
7 /עת:ו2הזאהסיז װעד40086 הגטקץא2 0)
-חסא 70 8א6}ן
208811
095--0134 װאצן
פוון;ובו(וגן
ג7ג.ויד+גזו{ו / נום
ת8א16ד:08)
החוה0?
4604 +
6װ8046ק06 {הסקפא 7ץאסא:6זסהחס)
-ץאסא הזסזאאסא סזסופהפקזאסןן
0, ואוזקהה א668048אאז:אא
: -001038
אקסהזאס 84000את86 6אזסה-70 8
.אאאז) .8 אן קג5ט .ס
-ק ץ ס 11 ,8 ק 6 וי 5 ת 4 ז ס א .ם 836א2866
.8 א א 0 2 ? 1 8 א ס ת ס ס } .םס 8 ז
פן 2 אק פ8ה*א6אצץפף 4 אאאזםס
.4 ה ס 6 פ ת 6 ז
ס ח ס ר .ר .אסחסזץ אאס4!אא6סא גוז
.א18618814/ .4 4 8
-נסח סזסא:וות א קה סזסאאתספ פואזסה-90 א
* ק א}}| ? אפזאז) גגגאסקאהף 6 פז
-פח 8 8 4 א ס ק 8 ה .= אאהזס 8 4 ת א
.ווו 18 68026ס
86 85 6 } 4 ,8ק פז:צץון) 4 אאקפױיס
.0 ז ס א עו 6 8 ס ק ס } .8 ,4 8 ס ת
:2863 .ם ס זם א( .} פאאז:אאואהסץה
''/93)ט חוֹ 806או,,
.האכסהקזסאה846 .האאזויקא אהאקץזגקסזאת
-ױ ה ת ס ר' ?/ ג8ז)6ץא:א ו60סקחס8
-016/ 2)8/48 86זססוקספז 00 4 א 6
-גאץ 006 8 א א סא ץע .ת תצייהת
-ץ ייז סאץוּ:88 8 סתסזהּבּ
-8ז 4 ופתפווכןץא; ה8ז:24 ַאוותחסק 0808
-סז6 113 .4ו8אאתסץה 4ט8)! ופזסבּ
-08// .סוססקפּזאוו סזכֿ ופקץזפתץא אס
הסאסזס8ס) 48וסאווסאסת ההת וּפתהאקפז
-1י'ץסא8) ופקץזהּקסּזוּות 006 אס92ק68
.8אוט3ה סזסאסהסק8ס פתס6ז
ואסאזת/תזו8 ,אסאססץק 8 6אא63?
, 2398 וא סא-6ז8 116
1987
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11